UtshovChapter 60
60.1
वैशंपायन उवाच
धिगस्तु क्षत्तारमिति ब्रुवाणो; दर्पेण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः
अवैक्षत प्रातिकामीं सभाया;मुवाच चैनं परमार्यमध्ये
Vaishampayana uvacha
Dhigastu kshattaramiti bruvano; darpena matto dhritarashtrasya putrah
Avaikshata pratikamim sabhaya;muvacha chainam paramaryamadhye
60.2
त्वं प्रातिकामिन्द्रौपदीमानयस्व; न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः
क्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीरु;र्न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव
Tvam pratikamindraupadimanayasva; na te bhayam vidyate pandavebhyah
Kshatta hyayam vivadatyeva bhiru;rna chasmakam vriddhikamah sadaiva
60.3
एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः; प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्य
प्रविश्य च श्वेव स सिंहगोष्ठं; समासदन्महिषीं पाण्डवानाम्
Evamuktah pratikami sa sutah; prayachchhighram rajavacho nishamya
Pravishya cha shveva sa sinhagoshtham; samasadanmahishim pandavanam
60.4
प्रातिकाम्युवाच
युधिष्ठिरे द्यूतमदेन मत्ते; दुर्योधनो द्रौपदि त्वामजैषीत्
सा प्रपद्य त्वं धृतराष्ट्रस्य वेश्म; नयामि त्वां कर्मणे याज्ञसेनि
Pratikamyuvacha
Yudhishthire dyutamadena matte; duryodhano draupadi tvamajaishit
Sa prapadya tvam dhritarashtrasya veshma; nayami tvam karmane yagyaseni
60.5
द्रौपद्युवाच
कथं त्वेवं वदसि प्रातिकामि;न्को वै दीव्येद्भार्यया राजपुत्रः
मूढो राजा द्यूतमदेन मत्त; आहो नान्यत्कैतवमस्य किंचित्
Draupadyuvacha
Katham tvevam vadasi pratikami;nko vai divyedbharyaya rajaputrah
Mudho raja dyutamadena matta; aho nanyatkaitavamasya kinchit
60.6
प्रातिकाम्युवाच
यदा नाभूत्कैतवमन्यदस्य; तदादेवीत्पाण्डवोऽजातशत्रुः
न्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस्तेन राज्ञा; स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि
Pratikamyuvacha
Yada nabhutkaitavamanyadasya; tadadevitpandavojatashatruh
Nyastah purvam bhratarastena ragya; svayam chatma tvamatho rajaputri
60.7
द्रौपद्युवाच
गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज
किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानं मां नु भारत
एतज्ज्ञात्वा त्वमागच्छ ततो मां नय सूतज
Draupadyuvacha
Gachchha tvam kitavam gatva sabhayam prichchha sutaja
Kim nu purvam parajaishiratmanam mam nu bharata
Etajgyatva tvamagachchha tato mam naya sutaja
60.8
वैशंपायन उवाच
सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यास्तद्वचस्तदा
कस्येशो नः पराजैषीरिति त्वामाह द्रौपदी
किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथ वापि माम्
Vaishampayana uvacha
Sabham gatva sa chovacha draupadyastadvachastada
Kasyesho nah parajaishiriti tvamaha draupadi
Kim nu purvam parajaishiratmanamatha vapi mam
60.9
युधिष्ठिरस्तु निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत्
न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्वसाधु वा
Yudhishthirastu nishcheshto gatasattva ivabhavat
Na tam sutam pratyuvacha vachanam sadhvasadhu va
60.10
दुर्योधन उवाच
इहैत्य कृष्णा पाञ्चाली प्रश्नमेतं प्रभाषताम्
इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्या अस्य च यद्वचः
Duryodhana uvacha
Ihaitya krishna panchali prashnametam prabhashatam
Ihaiva sarve shrinvantu tasya asya cha yadvachah
60.11
वैशंपायन उवाच
स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगः
उवाच द्रौपदीं सूतः प्रातिकामी व्यथन्निव
Vaishampayana uvacha
Sa gatva rajabhavanam duryodhanavashanugah
Uvacha draupadim sutah pratikami vyathanniva
60.12
सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याह्वयन्ति; मन्ये प्राप्तः संक्षयः कौरवाणाम्
न वै समृद्धिं पालयते लघीया;न्यत्त्वं सभामेष्यसि राजपुत्रि
Sabhyastvami rajaputryahvayanti; manye praptah sankshayah kauravanam
Na vai samriddhim palayate laghiya;nyattvam sabhameshyasi rajaputri
60.13
द्रौपद्युवाच
एवं नूनं व्यदधात्संविधाता; स्पर्शावुभौ स्पृशतो धीरबालौ
धर्मं त्वेकं परमं प्राह लोके; स नः शमं धास्यति गोप्यमानः
Draupadyuvacha
Evam nunam vyadadhatsanvidhata; sparshavubhau sprishato dhirabalau
Dharmam tvekam paramam praha loke; sa nah shamam dhasyati gopyamanah
60.14
वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम्
द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद्भरतर्षभ
Vaishampayana uvacha
Yudhishthirastu tachchhrutva duryodhanachikirshitam
Draupadyah sammatam dutam prahinodbharatarshabha
60.15
एकवस्त्रा अधोनीवी रोदमाना रजस्वला
सभामागम्य पाञ्चाली श्वशुरस्याग्रतोऽभवत्
Ekavastra adhonivi rodamana rajasvala
Sabhamagamya panchali shvashurasyagratobhavat
60.16
ततस्तेषां मुखमालोक्य राजा; दुर्योधनः सूतमुवाच हृष्टः
इहैवैतामानय प्रातिकामि;न्प्रत्यक्षमस्याः कुरवो ब्रुवन्तु
Tatastesham mukhamalokya raja; duryodhanah sutamuvacha hrishtah
Ihaivaitamanaya pratikami;npratyakshamasyah kuravo bruvantu
60.17
ततः सूतस्तस्य वशानुगामी; भीतश्च कोपाद्द्रुपदात्मजायाः
विहाय मानं पुनरेव सभ्या;नुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि
Tatah sutastasya vashanugami; bhitashcha kopaddrupadatmajayah
Vihaya manam punareva sabhya;nuvacha krishnam kimaham bravimi
60.18
दुर्योधन उवाच
दुःशासनैष मम सूतपुत्रो; वृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताः
स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनीं; किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः
Duryodhana uvacha
Duhshasanaisha mama sutaputro; vrikodaradudvijatelpachetah
Svayam pragrihyanaya yagyasenim; kim te karishyantyavashah sapatnah
60.19
ततः समुत्थाय स राजपुत्रः; श्रुत्वा भ्रातुः कोपविरक्तदृष्टिः
प्रविश्य तद्वेश्म महारथाना;मित्यब्रवीद्द्रौपदीं राजपुत्रीम्
Tatah samutthaya sa rajaputrah; shrutva bhratuh kopaviraktadrishtih
Pravishya tadveshma maharathana;mityabraviddraupadim rajaputrim
60.20
एह्येहि पाञ्चालि जितासि कृष्णे; दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा
कुरून्भजस्वायतपद्मनेत्रे; धर्मेण लब्धासि सभां परैहि
Ehyehi panchali jitasi krishne; duryodhanam pashya vimuktalajja
Kurunbhajasvayatapadmanetre; dharmena labdhasi sabham paraihi
60.21
ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा; विवर्णमामृज्य मुखं करेण
आर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता; वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुंगवस्य
Tatah samutthaya sudurmanah sa; vivarnamamrijya mukham karena
Arta pradudrava yatah striyasta; vriddhasya ragyah kurupungavasya
60.22
ततो जवेनाभिससार रोषा;द्दुःशासनस्तामभिगर्जमानः
दीर्घेषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु; जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम्
Tato javenabhisasara rosha;dduhshasanastamabhigarjamanah
Dirgheshu nileshvatha chormimatsu; jagraha kesheshu narendrapatnim
60.23
ये राजसूयावभृथे जलेन; महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः
ते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं; बलात्प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन
Ye rajasuyavabhrithe jalena; mahakratau mantraputena siktah
Te pandavanam paribhuya viryam; balatpramrishta dhritarashtrajena
60.24
स तां परामृश्य सभासमीप;मानीय कृष्णामतिकृष्णकेशीम्
दुःशासनो नाथवतीमनाथव;च्चकर्ष वायुः कदलीमिवार्ताम्
Sa tam paramrishya sabhasamipa;maniya krishnamatikrishnakeshim
Duhshasano nathavatimanathava;chchakarsha vayuh kadalimivartam
60.25
सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयष्टिः; शनैरुवाचाद्य रजस्वलास्मि
एकं च वासो मम मन्दबुद्धे; सभां नेतुं नार्हसि मामनार्य
Sa krishyamana namitangayashtih; shanairuvachadya rajasvalasmi
Ekam cha vaso mama mandabuddhe; sabham netum narhasi mamanarya
60.26
ततोऽब्रवीत्तां प्रसभं निगृह्य; केशेषु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम्
कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च; त्राणाय विक्रोश नयामि हि त्वाम्
Tatobravittam prasabham nigrihya; kesheshu krishneshu tada sa krishnam
Krishnam cha jishnum cha harim naram cha; tranaya vikrosha nayami hi tvam
60.27
रजस्वला वा भव याज्ञसेनि; एकाम्बरा वाप्यथ वा विवस्त्रा
द्यूते जिता चासि कृतासि दासी; दासीषु कामश्च यथोपजोषम्
Rajasvala va bhava yagyaseni; ekambara vapyatha va vivastra
Dyute jita chasi kritasi dasi; dasishu kamashcha yathopajosham
60.28
प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा; दुःशासनेन व्यवधूयमाना
ह्रीमत्यमर्षेण च दह्यमाना; शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा
Prakirnakeshi patitardhavastra; duhshasanena vyavadhuyamana
Hrimatyamarshena cha dahyamana; shanairidam vakyamuvacha krishna
60.29
इमे सभायामुपदिष्टशास्त्राः; क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः
गुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे; तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम्
Ime sabhayamupadishtashastrah; kriyavantah sarva evendrakalpah
Gurusthana guravashchaiva sarve; teshamagre notsahe sthatumevam
60.30
नृशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत्त; मा मां विवस्त्रां कृधि मा विकार्षीः
न मर्षयेयुस्तव राजपुत्राः; सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः
Nrishansakarmanstvamanaryavritta; ma mam vivastram kridhi ma vikarshih
Na marshayeyustava rajaputrah; sendrapi deva yadi te sahayah
60.31
धर्मे स्थितो धर्मसुतश्च राजा; धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलभ्यः
वाचापि भर्तुः परमाणुमात्रं; नेच्छामि दोषं स्वगुणान्विसृज्य
Dharme sthito dharmasutashcha raja; dharmashcha sukshmo nipunopalabhyah
Vachapi bhartuh paramanumatram; nechchhami dosham svagunanvisrijya
60.32
इदं त्वनार्यं कुरुवीरमध्ये; रजस्वलां यत्परिकर्षसे माम्
न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र पूजां; ध्रुवं तवेदं मतमन्वपद्यन्
Idam tvanaryam kuruviramadhye; rajasvalam yatparikarshase mam
Na chapi kashchitkurutetra pujam; dhruvam tavedam matamanvapadyan
60.33
धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां; धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम्
यत्राभ्यतीतां कुरुधर्मवेलां; प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम्
Dhigastu nashtah khalu bharatanam; dharmastatha kshatravidam cha vrittam
Yatrabhyatitam kurudharmavelam; prekshanti sarve kuravah sabhayam
60.34
द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं; ध्रुवं तथैवास्य महात्मनोऽपि
राज्ञस्तथा हीममधर्ममुग्रं; न लक्षयन्ते कुरुवृद्धमुख्याः
Dronasya bhishmasya cha nasti sattvam; dhruvam tathaivasya mahatmanopi
Ragyastatha himamadharmamugram; na lakshayante kuruvriddhamukhyah
60.35
तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा; काक्षेण भर्तॄन्कुपितानपश्यत्
सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहा;न्संदीपयामास कटाक्षपातैः
Tatha bruvanti karunam sumadhyama; kakshena bhartrinkupitanapashyat
Sa pandavankopaparitadeha;nsandipayamasa katakshapataih
60.36
हृतेन राज्येन तथा धनेन; रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूव
यथार्तया कोपसमीरितेन; कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम्
Hritena rajyena tatha dhanena; ratnaishcha mukhyairna tatha babhuva
Yathartaya kopasamiritena; krishnakatakshena babhuva duhkham
60.37
दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा;मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान्
आधूय वेगेन विसंज्ञकल्पा;मुवाच दासीति हसन्निवोग्रः
Duhshasanashchapi samikshya krishna;mavekshamanam kripananpatinstan
Adhuya vegena visangyakalpa;muvacha dasiti hasannivograh
60.38
कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः; संपूजयामास हसन्सशब्दम्
गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र;स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत्
Karnastu tadvakyamativa hrishtah; sampujayamasa hasansashabdam
Gandhararajah subalasya putra;stathaiva duhshasanamabhyanandat
60.39
सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये; ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैव
तेषामभूद्दुःखमतीव कृष्णां; दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम्
Sabhyastu ye tatra babhuvuranye; tabhyamrite dhartarashtrena chaiva
Teshamabhudduhkhamativa krishnam; drishtva sabhayam parikrishyamanam
60.40
भीष्म उवाच
न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवक्तुं; शक्नोमि ते प्रश्नमिमं यथावत्
अस्वो ह्यशक्तः पणितुं परस्वं; स्त्रियश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य
Bhishma uvacha
Na dharmasaukshmyatsubhage vivaktum; shaknomi te prashnamimam yathavat
Asvo hyashaktah panitum parasvam; striyashcha bharturvashatam samikshya
60.41
त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां; युधिष्ठिरः सत्यमथो न जह्यात्
उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन; तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत्
Tyajeta sarvam prithivim samriddham; yudhishthirah satyamatho na jahyat
Uktam jitosmiti cha pandavena; tasmanna shaknomi vivektumetat
60.42
द्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु; कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः
न मन्यते तां निकृतिं महात्मा; तस्मान्न ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि
Dyutedvitiyah shakunirnareshu; kuntisutastena nisrishtakamah
Na manyate tam nikritim mahatma; tasmanna te prashnamimam bravimi
60.43
द्रौपद्युवाच
आहूय राजा कुशलैः सभायां; दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैरनार्यैः
द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः; कस्मादयं नाम निसृष्टकामः
Draupadyuvacha
Ahuya raja kushalaih sabhayam; dushtatmabhirnaikritikairanaryaih
Dyutapriyairnatikritaprayatnah; kasmadayam nama nisrishtakamah
60.44
स शुद्धभावो निकृतिप्रवृत्ति;मबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः
संभूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मा;त्पश्चाच्च यत्कैतवमभ्युपेतः
Sa shuddhabhavo nikritipravritti;mabudhyamanah kurupandavagryah
Sambhuya sarvaishcha jitopi yasma;tpashchachcha yatkaitavamabhyupetah
60.45
तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया;मीशाः सुतानां च तथा स्नुषाणाम्
समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं; विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत्
Tishthanti cheme kuravah sabhaya;mishah sutanam cha tatha snushanam
Samikshya sarve mama chapi vakyam; vibruta me prashnamimam yathavat
60.46
वैशंपायन उवाच
तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती;मवेक्षमाणामसकृत्पतींस्तान्
दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि; वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव
Vaishampayana uvacha
Tatha bruvantim karunam rudanti;mavekshamanamasakritpatinstan
Duhshasanah parushanyapriyani; vakyanyuvachamadhurani chaiva
60.47
तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च; स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम्
वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च; चकार कोपं परमार्तरूपः
Tam krishyamanam cha rajasvalam cha; srastottariyamatadarhamanam
Vrikodarah prekshya yudhishthiram cha; chakara kopam paramartarupah