UtshovChapter 45
45.1
वैशंपायन उवाच
अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं महाक्रतुम्
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्गान्धारीपुत्रसंयुतः
Vaishampayana uvacha
Anubhuya tu ragyastam rajasuyam mahakratum
Yudhishthirasya nripatergandhariputrasanyutah
45.2
प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत्
प्रज्ञाचक्षुषमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा
Priyakrinmatamagyaya purvam duryodhanasya tat
Pragyachakshushamasinam shakunih saubalastada
45.3
दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम्
उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत्
Duryodhanavachah shrutva dhritarashtram janadhipam
Upagamya mahapragyam shakunirvakyamabravit
45.4
दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः
दीनश्चिन्तापरश्चैव तद्विद्धि भरतर्षभ
Duryodhano maharaja vivarno harinah krishah
Dinashchintaparashchaiva tadviddhi bharatarshabha
45.5
न वै परीक्षसे सम्यगसह्यं शत्रुसंभवम्
ज्येष्ठपुत्रस्य शोकं त्वं किमर्थं नावबुध्यसे
Na vai parikshase samyagasahyam shatrusambhavam
Jyeshthaputrasya shokam tvam kimartham navabudhyase
45.6
धृतराष्ट्र उवाच
दुर्योधन कुतोमूलं भृशमार्तोऽसि पुत्रक
श्रोतव्यश्चेन्मया सोऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन
Dhritarashtra uvacha
Duryodhana kutomulam bhrishamartosi putraka
Shrotavyashchenmaya sortho bruhi me kurunandana
45.7
अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम्
चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम्
Ayam tvam shakunih praha vivarnam harinam krisham
Chintayanshcha na pashyami shokasya tava sambhavam
45.8
ऐश्वर्यं हि महत्पुत्र त्वयि सर्वं समर्पितम्
भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम्
Aishvaryam hi mahatputra tvayi sarvam samarpitam
Bhratarah suhridashchaiva nacharanti tavapriyam
45.9
आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम्
आजानेया वहन्ति त्वां केनासि हरिणः कृशः
Achchhadayasi pravaranashnasi pishitaudanam
Ajaneya vahanti tvam kenasi harinah krishah
45.10
शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः
गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम्
Shayanani maharhani yoshitashcha manoramah
Gunavanti cha veshmani viharashcha yathasukham
45.11
देवानामिव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः
स दीन इव दुर्धर्षः कस्माच्छोचसि पुत्रक
Devanamiva te sarvam vachi baddham na sanshayah
Sa dina iva durdharshah kasmachchhochasi putraka
45.12
दुर्योधन उवाच
अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा
अमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन्कालपर्ययम्
Duryodhana uvacha
Ashnamyachchhadaye chaham yatha kupurushastatha
Amarsham dharaye chogram titikshankalaparyayam
45.13
अमर्षणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय परे स्थिताः
क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते
Amarshanah svah prakritirabhibhuya pare sthitah
Kleshanmumukshuh parajansa vai purusha uchyate
45.14
संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश्च भारत
अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत्
Santosho vai shriyam hanti abhimanashcha bharata
Anukroshabhaye chobhe yairvrito nashnute mahat
45.15
न मामवति तद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे
ज्वलन्तीमिव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम
Na mamavati tadbhuktam shriyam drishtva yudhishthire
Jvalantimiva kaunteye vivarnakaranim mama
45.16
सपत्नानृध्यतोऽऽत्मानं हीयमानं निशाम्य च
अदृश्यामपि कौन्तेये स्थितां पश्यन्निवोद्यताम्
तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिणः कृशः
Sapatnanridhyatotmanam hiyamanam nishamya cha
Adrishyamapi kaunteye sthitam pashyannivodyatam
Tasmadaham vivarnashcha dinashcha harinah krishah
45.17
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः
Ashtashitisahasrani snataka grihamedhinah
Trinshaddasika ekaiko yanbibharti yudhishthirah
45.18
दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नमुत्तमम्
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने
Dashanyani sahasrani nityam tatrannamuttamam
Bhunjate rukmapatribhiryudhishthiraniveshane
45.19
कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च
काम्बोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान्
Kadalimrigamokani krishnashyamarunani cha
Kambojah prahinottasmai parardhyanapi kambalan
45.20
रथयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः
त्रिंशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत
Rathayoshidgavashvasya shatashotha sahasrashah
Trinshatam choshtravaminam shatani vicharantyuta
45.21
पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते
आहरन्क्रतुमुख्येऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः
Prithagvidhani ratnani parthivah prithivipate
Aharankratumukhyesminkuntiputraya bhurishah
45.22
न क्वचिद्धि मया दृष्टस्तादृशो नैव च श्रुतः
यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः
Na kvachiddhi maya drishtastadrisho naiva cha shrutah
Yadrigdhanagamo yagye panduputrasya dhimatah
45.23
अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृप
शर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानोऽनिशं विभो
Aparyantam dhanaugham tam drishtva shatroraham nripa
Sharma naivadhigachchhami chintayanonisham vibho
45.24
ब्राह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसंघशः
त्रैखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः
Brahmana vatadhanashcha gomantah shatasanghashah
Traikharvam balimadaya dvari tishthanti varitah
45.25
कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान्
एवं बलिं समादाय प्रवेशं लेभिरे ततः
Kamandalunupadaya jatarupamayanshubhan
Evam balim samadaya pravesham lebhire tatah
45.26
यन्नैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियः
तदस्मै कांस्यमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः
Yannaiva madhu shakraya dharayantyamarastriyah
Tadasmai kansyamaharshidvarunam kalashodadhih
45.27
शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम्
दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत्
Shaikyam rukmasahasrasya bahuratnavibhushitam
Drishtva cha mama tatsarvam jvararupamivabhavat
45.28
गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ
तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ
Grihitva tattu gachchhanti samudrau purvadakshinau
Tathaiva pashchimam yanti grihitva bharatarshabha
45.29
उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः
इदं चाद्भुतमत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु
Uttaram tu na gachchhanti vina tata patatribhih
Idam chadbhutamatrasittanme nigadatah shrinu
45.30
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम्
स्थापिता तत्र संज्ञाभूच्छङ्खो ध्मायति नित्यशः
Purne shatasahasre tu vipranam parivishyatam
Sthapita tatra sangyabhuchchhankho dhmayati nityashah
45.31
मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारत
उत्तमं शब्दमश्रौषं ततो रोमाणि मेऽहृषन्
Muhurmuhuh pranadatastasya shankhasya bharata
Uttamam shabdamashrausham tato romani mehrishan
45.32
पार्थिवैर्बहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः
सर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर
Parthivairbahubhih kirnamupasthanam didrikshubhih
Sarvaratnanyupadaya parthiva vai janeshvara
45.33
यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः
वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः
Yagye tasya maharaja panduputrasya dhimatah
Vaishya iva mahipala dvijatipariveshakah
45.34
न सा श्रीर्देवराजस्य यमस्य वरुणस्य वा
गुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन्युधिष्ठिरे
Na sa shrirdevarajasya yamasya varunasya va
Guhyakadhipatervapi ya shri rajanyudhishthire
45.35
तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकामहम्
शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा
Tam drishtva panduputrasya shriyam paramikamaham
Shantim na parigachchhami dahyamanena chetasa
45.36
शकुनिरुवाच
यामेतामुत्तमां लक्ष्मीं दृष्टवानसि पाण्डवे
तस्याः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम
Shakuniruvacha
Yametamuttamam lakshmim drishtavanasi pandave
Tasyah praptavupayam me shrinu satyaparakrama
45.37
अहमक्षेष्वभिज्ञातः पृथिव्यामपि भारत
हृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने
Ahamaksheshvabhigyatah prithivyamapi bharata
Hridayagyah panagyashcha visheshagyashcha devane
45.38
द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम्
आहूतश्चैष्यति व्यक्तं दीव्यावेत्याह्वयस्व तम्
Dyutapriyashcha kaunteyo na cha janati devitum
Ahutashchaishyati vyaktam divyavetyahvayasva tam
45.39
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्तदा
धृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Evamuktah shakunina raja duryodhanastada
Dhritarashtramidam vakyamapadantaramabravit
45.40
अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित्
द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि
Ayamutsahate rajanshriyamahartumakshavit
Dyutena panduputrasya tadanugyatumarhasi
45.41
धृतराष्ट्र उवाच
क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने
तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम्
Dhritarashtra uvacha
Kshatta mantri mahapragyah sthito yasyasmi shasane
Tena sangamya vetsyami karyasyasya vinishchayam
45.42
स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम्
उभयोः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम्
Sa hi dharmam puraskritya dirghadarshi param hitam
Ubhayoh pakshayoryuktam vakshyatyarthavinishchayam
45.43
दुर्योधन उवाच
निवर्तयिष्यति त्वासौ यदि क्षत्ता समेष्यति
निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम्
Duryodhana uvacha
Nivartayishyati tvasau yadi kshatta sameshyati
Nivritte tvayi rajendra marishyehamasanshayam
45.44
स मयि त्वं मृते राजन्विदुरेण सुखी भव
भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि
Sa mayi tvam mrite rajanvidurena sukhi bhava
Bhokshyase prithivim kritsnam kim maya tvam karishyasi
45.45
वैशंपायन उवाच
आर्तवाक्यं तु तत्तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः
धृतराष्ट्रोऽब्रवीत्प्रेष्यान्दुर्योधनमते स्थितः
Vaishampayana uvacha
Artavakyam tu tattasya pranayoktam nishamya sah
Dhritarashtrobravitpreshyanduryodhanamate sthitah
45.46
स्थूणासहस्रैर्बृहतीं शतद्वारां सभां मम
मनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तु शिल्पिनः
Sthunasahasrairbrihatim shatadvaram sabham mama
Manoramam darshaniyamashu kurvantu shilpinah
45.47
ततः संस्तीर्य रत्नैस्तामक्षानावाप्य सर्वशः
सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः
Tatah sanstirya ratnaistamakshanavapya sarvashah
Sukritam supravesham cha nivedayata me shanaih
45.48
दुर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निश्चित्य भूमिपः
धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद्विदुराय वै
Duryodhanasya shantyarthamiti nishchitya bhumipah
Dhritarashtro maharaja prahinodviduraya vai
45.49
अपृष्ट्वा विदुरं ह्यस्य नासीत्कश्चिद्विनिश्चयः
द्यूतदोषांश्च जानन्स पुत्रस्नेहादकृष्यत
Aprishtva viduram hyasya nasitkashchidvinishchayah
Dyutadoshanshcha janansa putrasnehadakrishyata
45.50
तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान्कलिद्वारमुपस्थितम्
विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत्
Tachchhrutva viduro dhimankalidvaramupasthitam
Vinashamukhamutpannam dhritarashtramupadravat
45.51
सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम्
मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत्
Sobhigamya mahatmanam bhrata bhrataramagrajam
Murdhna pranamya charanavidam vachanamabravit
45.52
नाभिनन्दामि ते राजन्व्यवसायमिमं प्रभो
पुत्रैर्भेदो यथा न स्याद्द्यूतहेतोस्तथा कुरु
Nabhinandami te rajanvyavasayamimam prabho
Putrairbhedo yatha na syaddyutahetostatha kuru
45.53
धृतराष्ट्र उवाच
क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहो न भविष्यति
दिवि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः
Dhritarashtra uvacha
Kshattah putreshu putrairme kalaho na bhavishyati
Divi devah prasadam nah karishyanti na sanshayah
45.54
अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाहितम्
प्रवर्ततां सुहृद्द्यूतं दिष्टमेतन्न संशयः
Ashubham va shubham vapi hitam va yadi vahitam
Pravartatam suhriddyutam dishtametanna sanshayah
45.55
मयि संनिहिते चैव भीष्मे च भरतर्षभे
अनयो दैवविहितो न कथंचिद्भविष्यति
Mayi sannihite chaiva bhishme cha bharatarshabhe
Anayo daivavihito na kathanchidbhavishyati
45.56
गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवे
खाण्डवप्रस्थमद्यैव समानय युधिष्ठिरम्
Gachchha tvam rathamasthaya hayairvatasamairjave
Khandavaprasthamadyaiva samanaya yudhishthiram
45.57
न वार्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्ब्रवीमि ते
दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते
Na varyo vyavasayo me viduraitadbravimi te
Daivameva param manye yenaitadupapadyate
45.58
इत्युक्तो विदुरो धीमान्नैतदस्तीति चिन्तयन्
आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुःखितः
Ityukto viduro dhimannaitadastiti chintayan
Apageyam mahapragyamabhyagachchhatsuduhkhitah