UtshovChapter 43
43.1
वैशंपायन उवाच
वसन्दुर्योधनस्तस्यां सभायां भरतर्षभ
शनैर्ददर्श तां सर्वां सभां शकुनिना सह
Vaishampayana uvacha
Vasanduryodhanastasyam sabhayam bharatarshabha
Shanairdadarsha tam sarvam sabham shakunina saha
43.2
तस्यां दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुरुनन्दनः
न दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाह्वये
Tasyam divyanabhiprayandadarsha kurunandanah
Na drishtapurva ye tena nagare nagasahvaye
43.3
स कदाचित्सभामध्ये धार्तराष्ट्रो महीपतिः
स्फाटिकं तलमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया
Sa kadachitsabhamadhye dhartarashtro mahipatih
Sphatikam talamasadya jalamityabhishankaya
43.4
स्ववस्त्रोत्कर्षणं राजा कृतवान्बुद्धिमोहितः
दुर्मना विमुखश्चैव परिचक्राम तां सभाम्
Svavastrotkarshanam raja kritavanbuddhimohitah
Durmana vimukhashchaiva parichakrama tam sabham
43.5
ततः स्फाटिकतोयां वै स्फाटिकाम्बुजशोभिताम्
वापीं मत्वा स्थलमिति सवासाः प्रापतज्जले
Tatah sphatikatoyam vai sphatikambujashobhitam
Vapim matva sthalamiti savasah prapatajjale
43.6
जले निपतितं दृष्ट्वा किंकरा जहसुर्भृशम्
वासांसि च शुभान्यस्मै प्रददू राजशासनात्
Jale nipatitam drishtva kinkara jahasurbhrisham
Vasansi cha shubhanyasmai pradadu rajashasanat
43.7
तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः
अर्जुनश्च यमौ चोभौ सर्वे ते प्राहसंस्तदा
Tathagatam tu tam drishtva bhimaseno mahabalah
Arjunashcha yamau chobhau sarve te prahasanstada
43.8
नामर्षयत्ततस्तेषामवहासममर्षणः
आकारं रक्षमाणस्तु न स तान्समुदैक्षत
Namarshayattatasteshamavahasamamarshanah
Akaram rakshamanastu na sa tansamudaikshata
43.9
पुनर्वसनमुत्क्षिप्य प्रतरिष्यन्निव स्थलम्
आरुरोह ततः सर्वे जहसुस्ते पुनर्जनाः
Punarvasanamutkshipya pratarishyanniva sthalam
Aruroha tatah sarve jahasuste punarjanah
43.10
द्वारं च विवृताकारं ललाटेन समाहनत्
संवृतं चेति मन्वानो द्वारदेशादुपारमत्
Dvaram cha vivritakaram lalatena samahanat
Sanvritam cheti manvano dvaradeshaduparamat
43.11
एवं प्रलम्भान्विविधान्प्राप्य तत्र विशां पते
पाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस्ततो दुर्योधनो नृपः
Evam pralambhanvividhanprapya tatra visham pate
Pandaveyabhyanugyatastato duryodhano nripah
43.12
अप्रहृष्टेन मनसा राजसूये महाक्रतौ
प्रेक्ष्य तामद्भुतामृद्धिं जगाम गजसाह्वयम्
Aprahrishtena manasa rajasuye mahakratau
Prekshya tamadbhutamriddhim jagama gajasahvayam
43.13
पाण्डवश्रीप्रतप्तस्य ध्यानग्लानस्य गच्छतः
दुर्योधनस्य नृपतेः पापा मतिरजायत
Pandavashriprataptasya dhyanaglanasya gachchhatah
Duryodhanasya nripateh papa matirajayata
43.14
पार्थान्सुमनसो दृष्ट्वा पार्थिवांश्च वशानुगान्
कृत्स्नं चापि हितं लोकमाकुमारं कुरूद्वह
Parthansumanaso drishtva parthivanshcha vashanugan
Kritsnam chapi hitam lokamakumaram kurudvaha
43.15
महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम्
दुर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत
Mahimanam param chapi pandavanam mahatmanam
Duryodhano dhartarashtro vivarnah samapadyata
43.16
स तु गच्छन्ननेकाग्रः सभामेवानुचिन्तयन्
श्रियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः
Sa tu gachchhannanekagrah sabhamevanuchintayan
Shriyam cha tamanupamam dharmarajasya dhimatah
43.17
प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदा
नाभ्यभाषत्सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः
Pramatto dhritarashtrasya putro duryodhanastada
Nabhyabhashatsubalajam bhashamanam punah punah
43.18
अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषत
दुर्योधन कुतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि
Anekagram tu tam drishtva shakunih pratyabhashata
Duryodhana kutomulam nihshvasanniva gachchhasi
43.19
दुर्योधन उवाच
दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिरवशानुगाम्
जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः
Duryodhana uvacha
Drishtvemam prithivim kritsnam yudhishthiravashanugam
Jitamastrapratapena shvetashvasya mahatmanah
43.20
तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल
यथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युते
Tam cha yagyam tathabhutam drishtva parthasya matula
Yatha shakrasya deveshu tathabhutam mahadyute
43.21
अमर्षेण सुसंपूर्णो दह्यमानो दिवानिशम्
शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम्
Amarshena susampurno dahyamano divanisham
Shuchishukragame kale shushye toyamivalpakam
43.22
पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालं निपातितम्
न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः
Pashya satvatamukhyena shishupalam nipatitam
Na cha tatra pumanasitkashchittasya padanugah
43.23
दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निना
क्षान्तवन्तोऽपराधं तं को हि तं क्षन्तुमर्हति
Dahyamana hi rajanah pandavotthena vahnina
Kshantavantoparadham tam ko hi tam kshantumarhati
43.24
वासुदेवेन तत्कर्म तथायुक्तं महत्कृतम्
सिद्धं च पाण्डवेयानां प्रतापेन महात्मनाम्
Vasudevena tatkarma tathayuktam mahatkritam
Siddham cha pandaveyanam pratapena mahatmanam
43.25
तथा हि रत्नान्यादाय विविधानि नृपा नृपम्
उपतिष्ठन्ति कौन्तेयं वैश्या इव करप्रदाः
Tatha hi ratnanyadaya vividhani nripa nripam
Upatishthanti kaunteyam vaishya iva karapradah
43.26
श्रियं तथाविधां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवे
अमर्षवशमापन्नो दह्येऽहमतथोचितः
Shriyam tathavidham drishtva jvalantimiva pandave
Amarshavashamapanno dahyehamatathochitah
43.27
वह्निमेव प्रवेक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विषम्
अपो वापि प्रवेक्ष्यामि न हि शक्ष्यामि जीवितुम्
Vahnimeva pravekshyami bhakshayishyami va visham
Apo vapi pravekshyami na hi shakshyami jivitum
43.28
को हि नाम पुमाँल्लोके मर्षयिष्यति सत्त्ववान्
सपत्नानृध्यतो दृष्ट्वा हानिमात्मन एव च
Ko hi nama pumanlloke marshayishyati sattvavan
Sapatnanridhyato drishtva hanimatmana eva cha
43.29
सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपि
योऽहं तां मर्षयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम्
Soham na stri na chapyastri na pumannapumanapi
Yoham tam marshayamyadya tadrishim shriyamagatam
43.30
ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम्
यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संज्वरेत्
Ishvaratvam prithivyashcha vasumattam cha tadrishim
Yagyam cha tadrisham drishtva madrishah ko na sanjvaret
43.31
अशक्तश्चैक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम्
सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये
Ashaktashchaika evaham tamahartum nripashriyam
Sahayanshcha na pashyami tena mrityum vichintaye
43.32
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्
दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुभ्रां श्रियं तामाहृतां तथा
Daivameva param manye paurusham tu nirarthakam
Drishtva kuntisute shubhram shriyam tamahritam tatha
43.33
कृतो यत्नो मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबल
तच्च सर्वमतिक्रम्य स वृद्धोऽप्स्विव पङ्कजम्
Krito yatno maya purvam vinashe tasya saubala
Tachcha sarvamatikramya sa vriddhopsviva pankajam
43.34
तेन दैवं परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्
धार्तराष्ट्रा हि हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः
Tena daivam param manye paurusham tu nirarthakam
Dhartarashtra hi hiyante partha vardhanti nityashah
43.35
सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम्
रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाग्निना
Soham shriyam cha tam drishtva sabham tam cha tathavidham
Rakshibhishchavahasam tam paritapye yathagnina
43.36
स मामभ्यनुजानीहि मातुलाद्य सुदुःखितम्
अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय
Sa mamabhyanujanihi matuladya suduhkhitam
Amarsham cha samavishtam dhritarashtre nivedaya