UtshovChapter 42
42.1
वैशंपायन उवाच
ततः श्रुत्वैव भीष्मस्य चेदिराडुरुविक्रमः
युयुत्सुर्वासुदेवेन वासुदेवमुवाच ह
Vaishampayana uvacha
Tatah shrutvaiva bhishmasya chediraduruvikramah
Yuyutsurvasudevena vasudevamuvacha ha
42.2
आह्वये त्वां रणं गच्छ मया सार्धं जनार्दन
यावदद्य निहन्मि त्वां सहितं सर्वपाण्डवैः
Ahvaye tvam ranam gachchha maya sardham janardana
Yavadadya nihanmi tvam sahitam sarvapandavaih
42.3
सह त्वया हि मे वध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्वथा
नृपतीन्समतिक्रम्य यैरराजा त्वमर्चितः
Saha tvaya hi me vadhyah pandavah krishna sarvatha
Nripatinsamatikramya yairaraja tvamarchitah
42.4
ये त्वां दासमराजानं बाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम्
अनर्हमर्हवत्कृष्ण वध्यास्त इति मे मतिः
इत्युक्त्वा राजशार्दूलस्तस्थौ गर्जन्नमर्षणः
Ye tvam dasamarajanam balyadarchanti durmatim
Anarhamarhavatkrishna vadhyasta iti me matih
Ityuktva rajashardulastasthau garjannamarshanah
42.5
एवमुक्ते ततः कृष्णो मृदुपूर्वमिदं वचः
उवाच पार्थिवान्सर्वांस्तत्समक्षं च पाण्डवान्
Evamukte tatah krishno mridupurvamidam vachah
Uvacha parthivansarvanstatsamaksham cha pandavan
42.6
एष नः शत्रुरत्यन्तं पार्थिवाः सात्वतीसुतः
सात्वतानां नृशंसात्मा न हितोऽनपकारिणाम्
Esha nah shatruratyantam parthivah satvatisutah
Satvatanam nrishansatma na hitonapakarinam
42.7
प्राग्ज्योतिषपुरं यातानस्माञ्ज्ञात्वा नृशंसकृत्
अदहद्द्वारकामेष स्वस्रीयः सन्नराधिपाः
Pragjyotishapuram yatanasmangyatva nrishansakrit
Adahaddvarakamesha svasriyah sannaradhipah
42.8
क्रीडतो भोजराजन्यानेष रैवतके गिरौ
हत्वा बद्ध्वा च तान्सर्वानुपायात्स्वपुरं पुरा
Kridato bhojarajanyanesha raivatake girau
Hatva baddhva cha tansarvanupayatsvapuram pura
42.9
अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभिर्वृतम्
पितुर्मे यज्ञविघ्नार्थमहरत्पापनिश्चयः
Ashvamedhe hayam medhyamutsrishtam rakshibhirvritam
Piturme yagyavighnarthamaharatpapanishchayah
42.10
सौवीरान्प्रतिपत्तौ च बभ्रोरेष यशस्विनः
भार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम्
Sauviranpratipattau cha babhroresha yashasvinah
Bharyamabhyaharanmohadakamam tamito gatam
42.11
एष मायाप्रतिच्छन्नः करूषार्थे तपस्विनीम्
जहार भद्रां वैशालीं मातुलस्य नृशंसकृत्
Esha mayapratichchhannah karusharthe tapasvinim
Jahara bhadram vaishalim matulasya nrishansakrit
42.12
पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्षयाम्यहम्
दिष्ट्या त्विदं सर्वराज्ञां संनिधावद्य वर्तते
Pitrishvasuh krite duhkham sumahanmarshayamyaham
Dishtya tvidam sarvaragyam sannidhavadya vartate
42.13
पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम्
कृतानि तु परोक्षं मे यानि तानि निबोधत
Pashyanti hi bhavantodya mayyativa vyatikramam
Kritani tu paroksham me yani tani nibodhata
42.14
इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम्
अवलेपाद्वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले
Imam tvasya na shakshyami kshantumadya vyatikramam
Avalepadvadharhasya samagre rajamandale
42.15
रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनासीन्मुमूर्षतः
न च तां प्राप्तवान्मूढः शूद्रो वेदश्रुतिं यथा
Rukminyamasya mudhasya prarthanasinmumurshatah
Na cha tam praptavanmudhah shudro vedashrutim yatha
42.16
एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाः
वासुदेववचः श्रुत्वा चेदिराजं व्यगर्हयन्
Evamadi tatah sarve sahitaste naradhipah
Vasudevavachah shrutva chedirajam vyagarhayan
42.17
ततस्तद्वचनं श्रुत्वा शिशुपालः प्रतापवान्
जहास स्वनवद्धासं प्रहस्येदमुवाच ह
Tatastadvachanam shrutva shishupalah pratapavan
Jahasa svanavaddhasam prahasyedamuvacha ha
42.18
मत्पूर्वां रुक्मिणीं कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन्
विशेषतः पार्थिवेषु व्रीडां न कुरुषे कथम्
Matpurvam rukminim krishna sansatsu parikirtayan
Visheshatah parthiveshu vridam na kurushe katham
42.19
मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत्
अन्यपूर्वां स्त्रियं जातु त्वदन्यो मधुसूदन
Manyamano hi kah satsu purushah parikirtayet
Anyapurvam striyam jatu tvadanyo madhusudana
42.20
क्षम वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षम
क्रुद्धाद्वापि प्रसन्नाद्वा किं मे त्वत्तो भविष्यति
Kshama va yadi te shraddha ma va krishna mama kshama
Kruddhadvapi prasannadva kim me tvatto bhavishyati
42.21
तथा ब्रुवत एवास्य भगवान्मधुसूदनः
व्यपाहरच्छिरः क्रुद्धश्चक्रेणामित्रकर्षणः
स पपात महाबाहुर्वज्राहत इवाचलः
Tatha bruvata evasya bhagavanmadhusudanah
Vyapaharachchhirah kruddhashchakrenamitrakarshanah
Sa papata mahabahurvajrahata ivachalah
42.22
ततश्चेदिपतेर्देहात्तेजोऽग्र्यं ददृशुर्नृपाः
उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम्
Tatashchedipaterdehattejogryam dadrishurnripah
Utpatantam maharaja gaganadiva bhaskaram
42.23
ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम्
ववन्दे तत्तदा तेजो विवेश च नराधिप
Tatah kamalapatraksham krishnam lokanamaskritam
Vavande tattada tejo vivesha cha naradhipa
42.24
तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः
यद्विवेश महाबाहुं तत्तेजः पुरुषोत्तमम्
Tadadbhutamamanyanta drishtva sarve mahikshitah
Yadvivesha mahabahum tattejah purushottamam
42.25
अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः
कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुंधरा
Anabhre pravavarsha dyauh papata jvalitashanih
Krishnena nihate chaidye chachala cha vasundhara
42.26
ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किंचन
अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम्
Tatah kechinmahipala nabruvanstatra kinchana
Atitavakpathe kale prekshamana janardanam
42.27
हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपीषन्नमर्षिताः
अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः
Hastairhastagramapare pratyapishannamarshitah
Apare dashanairoshthanadashankrodhamurchhitah
42.28
रहस्तु केचिद्वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः
केचिदेव तु संरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन्
Rahastu kechidvarshneyam prashashansurnaradhipah
Kechideva tu sanrabdha madhyasthastvaparebhavan
42.29
प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः
ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः
Prahrishtah keshavam jagmuh sanstuvanto maharshayah
Brahmanashcha mahatmanah parthivashcha mahabalah
42.30
पाण्डवस्त्वब्रवीद्भ्रातॄन्सत्कारेण महीपतिम्
दमघोषात्मजं वीरं संसाधयत मा चिरम्
तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातुर्वै शासनं तदा
Pandavastvabravidbhratrinsatkarena mahipatim
Damaghoshatmajam viram sansadhayata ma chiram
Tatha cha kritavantaste bhraturvai shasanam tada
42.31
चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रमस्य महीपतिम्
अभ्यषिञ्चत्तदा पार्थः सह तैर्वसुधाधिपैः
Chedinamadhipatye cha putramasya mahipatim
Abhyashinchattada parthah saha tairvasudhadhipaih
42.32
ततः स कुरुराजस्य क्रतुः सर्वसमृद्धिमान्
यूनां प्रीतिकरो राजन्संबभौ विपुलौजसः
Tatah sa kururajasya kratuh sarvasamriddhiman
Yunam pritikaro rajansambabhau vipulaujasah
42.33
शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान्
अन्नवान्बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः
Shantavighnah sukharambhah prabhutadhanadhanyavan
Annavanbahubhakshyashcha keshavena surakshitah
42.34
समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम्
तं तु यज्ञं महाबाहुरा समाप्तेर्जनार्दनः
ररक्ष भगवाञ्शौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः
Samapayamasa cha tam rajasuyam mahakratum
Tam tu yagyam mahabahura samapterjanardanah
Raraksha bhagavanshaurih sharngachakragadadharah
42.35
ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मराजं युधिष्ठिरम्
समस्तं पार्थिवं क्षत्रमभिगम्येदमब्रवीत्
Tatastvavabhrithasnatam dharmarajam yudhishthiram
Samastam parthivam kshatramabhigamyedamabravit
42.36
दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवान्विभो
आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया
कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान्कृतः
Dishtya vardhasi dharmagya samrajyam praptavanvibho
Ajamidhajamidhanam yashah sanvardhitam tvaya
Karmanaitena rajendra dharmashcha sumahankritah
42.37
आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सुपूजिताः
स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि
Aprichchhamo naravyaghra sarvakamaih supujitah
Svarashtrani gamishyamastadanugyatumarhasi
42.38
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः
यथार्हं पूज्य नृपतीन्भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह
Shrutva tu vachanam ragyam dharmarajo yudhishthirah
Yatharham pujya nripatinbhratrinsarvanuvacha ha
42.39
राजानः सर्व एवैते प्रीत्यास्मान्समुपागताः
प्रस्थिताः स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छ्य परंतपाः
तेऽनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान्
Rajanah sarva evaite prityasmansamupagatah
Prasthitah svani rashtrani mamaprichchhya parantapah
Tenuvrajata bhadram vo vishayantam nripottaman
42.40
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः
यथार्हं नृपमुख्यांस्तानेकैकं समनुव्रजन्
Bhraturvachanamagyaya pandava dharmacharinah
Yatharham nripamukhyanstanekaikam samanuvrajan
42.41
विराटमन्वयात्तूर्णं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्
धनंजयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथः
Viratamanvayatturnam dhrishtadyumnah pratapavan
Dhananjayo yagyasenam mahatmanam maharathah
42.42
भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः
द्रोणं च ससुतं वीरं सहदेवो महारथः
Bhishmam cha dhritarashtram cha bhimaseno mahabalah
Dronam cha sasutam viram sahadevo maharathah
42.43
नकुलः सुबलं राजन्सहपुत्रं समन्वयात्
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पार्वतीयान्महीपतीन्
Nakulah subalam rajansahaputram samanvayat
Draupadeyah sasaubhadrah parvatiyanmahipatin
42.44
अन्वगच्छंस्तथैवान्यान्क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभाः
एवं संपूजितास्ते वै जग्मुर्विप्राश्च सर्वशः
Anvagachchhanstathaivanyankshatriyankshatriyarshabhah
Evam sampujitaste vai jagmurviprashcha sarvashah
42.45
गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभ
युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान्
Gateshu parthivendreshu sarveshu bharatarshabha
Yudhishthiramuvachedam vasudevah pratapavan
42.46
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि
Aprichchhe tvam gamishyami dvarakam kurunandana
Rajasuyam kratushreshtham dishtya tvam praptavanasi
42.47
तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराण्मधुसूदनम्
तव प्रसादाद्गोविन्द प्राप्तवानस्मि वै क्रतुम्
Tamuvachaivamuktastu dharmaranmadhusudanam
Tava prasadadgovinda praptavanasmi vai kratum
42.48
समस्तं पार्थिवं क्षत्रं त्वत्प्रसादाद्वशानुगम्
उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम्
Samastam parthivam kshatram tvatprasadadvashanugam
Upadaya balim mukhyam mameva samupasthitam
42.49
न वयं त्वामृते वीर रंस्यामेह कथंचन
अवश्यं चापि गन्तव्या त्वया द्वारवती पुरी
Na vayam tvamrite vira ransyameha kathanchana
Avashyam chapi gantavya tvaya dvaravati puri
42.50
एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान्
अभिगम्याब्रवीत्प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः
Evamuktah sa dharmatma yudhishthirasahayavan
Abhigamyabravitpritah pritham prithuyasha harih
42.51
साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः
सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि
Samrajyam samanupraptah putrastedya pitrishvasah
Siddhartha vasumantashcha sa tvam pritimavapnuhi
42.52
अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे
सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः
Anugyatastvaya chaham dvarakam gantumutsahe
Subhadram draupadim chaiva sabhajayata keshavah
42.53
निष्क्रम्यान्तःपुराच्चैव युधिष्ठिरसहायवान्
स्नातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च
Nishkramyantahpurachchaiva yudhishthirasahayavan
Snatashcha kritajapyashcha brahmanansvasti vachya cha
42.54
ततो मेघवरप्रख्यं स्यन्दनं वै सुकल्पितम्
योजयित्वा महाराज दारुकः प्रत्युपस्थितः
Tato meghavaraprakhyam syandanam vai sukalpitam
Yojayitva maharaja darukah pratyupasthitah
42.55
उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्यप्रवरकेतनम्
प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः
प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवतीं पुरीम्
Upasthitam ratham drishtva tarkshyapravaraketanam
Pradakshinamupavritya samaruhya mahamanah
Prayayau pundarikakshastato dvaravatim purim
42.56
तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्वासुदेवं महाबलम्
Tam padbhyamanuvavraja dharmarajo yudhishthirah
Bhratribhih sahitah shrimanvasudevam mahabalam
42.57
ततो मुहूर्तं संगृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
Tato muhurtam sangrihya syandanapravaram harih
Abravitpundarikakshah kuntiputram yudhishthiram
42.58
अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशां पते
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः
बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः
Apramattah sthito nityam prajah pahi visham pate
Parjanyamiva bhutani mahadrumamivandajah
Bandhavastvopajivantu sahasrakshamivamarah
42.59
कृत्वा परस्परेणैवं संविदं कृष्णपाण्डवौ
अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान्प्रति
Kritva parasparenaivam sanvidam krishnapandavau
Anyonyam samanugyapya jagmatuh svagrihanprati
42.60
गते द्वारवतीं कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप
एको दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः
तस्यां सभायां दिव्यायामूषतुस्तौ नरर्षभौ
Gate dvaravatim krishne satvatapravare nripa
Eko duryodhano raja shakunishchapi saubalah
Tasyam sabhayam divyayamushatustau nararshabhau