UtshovChapter 30
30.1
वैशंपायन उवाच
रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात्
शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः
Vaishampayana uvacha
Rakshanaddharmarajasya satyasya paripalanat
Shatrunam kshapanachchaiva svakarmaniratah prajah
30.2
बलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात्
निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत्
Balinam samyagadanaddharmatashchanushasanat
Nikamavarshi parjanyah sphito janapadobhavat
30.3
सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षं कर्षणं वणिक्
विशेषात्सर्वमेवैतत्संजज्ञे राजकर्मणः
Sarvarambhah supravritta goraksham karshanam vanik
Visheshatsarvamevaitatsanjagye rajakarmanah
30.4
दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम्
राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषा गिरः
Dasyubhyo vanchakebhyo va rajanprati parasparam
Rajavallabhatashchaiva nashruyanta mrisha girah
30.5
अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम्
सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे
Avarsham chativarsham cha vyadhipavakamurchhanam
Sarvametattada nasiddharmanitye yudhishthire
30.6
प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम्
अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः पृथक्पृथक्
Priyam kartumupasthatum balikarma svabhavajam
Abhihartum nripa jagmurnanyaih karyaih prithakprithak
30.7
धर्म्यैर्धनागमैस्तस्य ववृधे निचयो महान्
कर्तुं यस्य न शक्येत क्षयो वर्षशतैरपि
Dharmyairdhanagamaistasya vavridhe nichayo mahan
Kartum yasya na shakyeta kshayo varshashatairapi
30.8
स्वकोशस्य परीमाणं कोष्ठस्य च महीपतिः
विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे
Svakoshasya parimanam koshthasya cha mahipatih
Vigyaya raja kaunteyo yagyayaiva mano dadhe
30.9
सुहृदश्चैव तं सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन्
यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र सांप्रतम्
Suhridashchaiva tam sarve prithakcha saha chabruvan
Yagyakalastava vibho kriyatamatra sampratam
30.10
अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः
ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चापि विजानताम्
Athaivam bruvatameva teshamabhyayayau harih
Rishih purano vedatma drishyashchapi vijanatam
30.11
जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह
भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः
Jagatastasthusham shreshthah prabhavashchapyayashcha ha
Bhutabhavyabhavannathah keshavah keshisudanah
30.12
प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा
बलाधिकारे निक्षिप्य संहत्यानकदुन्दुभिम्
Prakarah sarvavrishninamapatsvabhayadoriha
Baladhikare nikshipya sanhatyanakadundubhim
30.13
उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः
धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः
Uchchavachamupadaya dharmarajaya madhavah
Dhanaugham purushavyaghro balena mahata vritah
30.14
तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम्
नादयन्रथघोषेण प्रविवेश पुरोत्तमम्
Tam dhanaughamaparyantam ratnasagaramakshayam
Nadayanrathaghoshena pravivesha purottamam
30.15
असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना
कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम्
Asuryamiva suryena nivatamiva vayuna
Krishnena samupetena jahrishe bharatam puram
30.16
तं मुदाभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि
संपृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः
Tam mudabhisamagamya satkritya cha yathavidhi
Samprishtva kushalam chaiva sukhasinam yudhishthirah
30.17
धौम्यद्वैपायनमुखैरृत्विग्भिः पुरुषर्षभः
भीमार्जुनयमैश्चापि सहितः कृष्णमब्रवीत्
Dhaumyadvaipayanamukhairritvigbhih purusharshabhah
Bhimarjunayamaishchapi sahitah krishnamabravit
30.18
त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते
धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम्
Tvatkrite prithivi sarva madvashe krishna vartate
Dhanam cha bahu varshneya tvatprasadaduparjitam
30.19
सोऽहमिच्छामि तत्सर्वं विधिवद्देवकीसुत
उपयोक्तुं द्विजाग्र्येषु हव्यवाहे च माधव
Sohamichchhami tatsarvam vidhivaddevakisuta
Upayoktum dvijagryeshu havyavahe cha madhava
30.20
तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया
अनुजैश्च महाबाहो तन्मानुज्ञातुमर्हसि
Tadaham yashtumichchhami dasharha sahitastvaya
Anujaishcha mahabaho tanmanugyatumarhasi
30.21
स दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज
त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम्
Sa dikshapaya govinda tvamatmanam mahabhuja
Tvayishtavati dasharha vipapma bhavita hyaham
30.22
मां वाप्यभ्यनुजानीहि सहैभिरनुजैर्विभो
अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम्
Mam vapyabhyanujanihi sahaibhiranujairvibho
Anugyatastvaya krishna prapnuyam kratumuttamam
30.23
तं कृष्णः प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम्
त्वमेव राजशार्दूल सम्राडर्हो महाक्रतुम्
संप्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम्
Tam krishnah pratyuvachedam bahuktva gunavistaram
Tvameva rajashardula samradarho mahakratum
Samprapnuhi tvaya prapte kritakrityastato vayam
30.24
यजस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते
नियुङ्क्ष्व चापि मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः
Yajasvabhipsitam yagyam mayi shreyasyavasthite
Niyunkshva chapi mam kritye sarvam kartasmi te vachah
30.25
युधिष्ठिर उवाच
सफलः कृष्ण संकल्पः सिद्धिश्च नियता मम
यस्य मे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः
Yudhishthira uvacha
Saphalah krishna sankalpah siddhishcha niyata mama
Yasya me tvam hrishikesha yathepsitamupasthitah
30.26
वैशंपायन उवाच
अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह
ईहितुं राजसूयाय साधनान्युपचक्रमे
Vaishampayana uvacha
Anugyatastu krishnena pandavo bhratribhih saha
Ihitum rajasuyaya sadhananyupachakrame
30.27
तत आज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः
सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः
Tata agyapayamasa pandavorinibarhanah
Sahadevam yudham shreshtham mantrinashchaiva sarvashah
30.28
अस्मिन्क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्विजातिभिः
तथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः
Asminkratau yathoktani yagyangani dvijatibhih
Tathopakaranam sarvam mangalani cha sarvashah
30.29
अधियज्ञांश्च संभारान्धौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि
समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम्
Adhiyagyanshcha sambharandhaumyoktankshiprameva hi
Samanayantu purusha yathayogam yathakramam
30.30
इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरुश्चार्जुनसारथिः
अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया
Indraseno vishokashcha purushcharjunasarathih
Annadyaharane yuktah santu matpriyakamyaya
30.31
सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः
मनोहराः प्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम
Sarvakamashcha karyantam rasagandhasamanvitah
Manoharah pritikara dvijanam kurusattama
30.32
तद्वाक्यसमकालं तु कृतं सर्वमवेदयत्
सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजे महात्मनि
Tadvakyasamakalam tu kritam sarvamavedayat
Sahadevo yudham shreshtho dharmaraje mahatmani
30.33
ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत्
वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान्
Tato dvaipayano rajannritvijah samupanayat
Vedaniva mahabhagansakshanmurtimato dvijan
30.34
स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः
धनंजयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत्
Svayam brahmatvamakarottasya satyavatisutah
Dhananjayanamrishabhah susama samagobhavat
30.35
याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः
पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत्
Yagyavalkyo babhuvatha brahmishthodhvaryusattamah
Pailo hota vasoh putro dhaumyena sahitobhavat
30.36
एतेषां शिष्यवर्गाश्च पुत्राश्च भरतर्षभ
बभूवुर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः
Etesham shishyavargashcha putrashcha bharatarshabha
Babhuvurhotragah sarve vedavedangaparagah
30.37
ते वाचयित्वा पुण्याहमीहयित्वा च तं विधिम्
शास्त्रोक्तं योजयामासुस्तद्देवयजनं महत्
Te vachayitva punyahamihayitva cha tam vidhim
Shastroktam yojayamasustaddevayajanam mahat
30.38
तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः
रत्नवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम्
Tatra chakruranugyatah sharananyuta shilpinah
Ratnavanti vishalani veshmaniva divaukasam
30.39
तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः
सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं कुरुसत्तमः
Tata agyapayamasa sa raja rajasattamah
Sahadevam tada sadyo mantrinam kurusattamah
30.40
आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान्द्रुतम्
उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा
Amantranartham dutanstvam preshayasvashugandrutam
Upashrutya vacho ragyah sa dutanprahinottada
30.41
आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्भूमिपानपि
विशश्च मान्याञ्शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च
Amantrayadhvam rashtreshu brahmananbhumipanapi
Vishashcha manyanshudranshcha sarvananayateti cha
30.42
ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस्य शासनात्
आमन्त्रयां बभूवुश्च प्रेषयामास चापरान्
Te sarvanprithivipalanpandaveyasya shasanat
Amantrayam babhuvushcha preshayamasa chaparan
30.43
ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
दीक्षयां चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत
Tataste tu yathakalam kuntiputram yudhishthiram
Dikshayam chakrire vipra rajasuyaya bharata
30.44
दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः
जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः
Dikshitah sa tu dharmatma dharmarajo yudhishthirah
Jagama yagyayatanam vrito vipraih sahasrashah
30.45
भ्रातृभिर्ज्ञातिभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैस्तथा
क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्र नानादेशसमागतैः
अमात्यैश्च नृपश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव
Bhratribhirgyatibhishchaiva suhridbhih sachivaistatha
Kshatriyaishcha manushyendra nanadeshasamagataih
Amatyaishcha nripashreshtho dharmo vigrahavaniva
30.46
आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः
सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः
Ajagmurbrahmanastatra vishayebhyastatastatah
Sarvavidyasu nishnata vedavedangaparagah
30.47
तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात्
बह्वन्नाञ्शयनैर्युक्तान्सगणानां पृथक्पृथक्
सर्वर्तुगुणसंपन्नाञ्शिल्पिनोऽथ सहस्रशः
Teshamavasathanshchakrurdharmarajasya shasanat
Bahvannanshayanairyuktansagananam prithakprithak
Sarvartugunasampannanshilpinotha sahasrashah
30.48
तेषु ते न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा भृशसत्कृताः
कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान्
Teshu te nyavasanrajanbrahmana bhrishasatkritah
Kathayantah katha bahvih pashyanto natanartakan
30.49
भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः
अनिशं श्रूयते स्मात्र मुदितानां महात्मनाम्
Bhunjatam chaiva vipranam vadatam cha mahasvanah
Anisham shruyate smatra muditanam mahatmanam
30.50
दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति
एवंप्रकाराः संजल्पाः श्रूयन्ते स्मात्र नित्यशः
Diyatam diyatamesham bhujyatam bhujyatamiti
Evamprakarah sanjalpah shruyante smatra nityashah
30.51
गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत
रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथग्ददौ
Gavam shatasahasrani shayananam cha bharata
Rukmasya yoshitam chaiva dharmarajah prithagdadau
30.52
प्रावर्ततैवं यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः
पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे
Pravartataivam yagyah sa pandavasya mahatmanah
Prithivyamekavirasya shakrasyeva trivishtape
30.53
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम्
नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ
Tato yudhishthiro raja preshayamasa pandavam
Nakulam hastinapuram bhishmaya bharatarshabha
30.54
द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च
भ्रातॄणां चैव सर्वेषां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे
Dronaya dhritarashtraya viduraya kripaya cha
Bhratrinam chaiva sarvesham yenurakta yudhishthire