UtshovChapter 28
28.1
वैशंपायन उवाच
तथैव सहदेवोऽपि धर्मराजेन पूजितः
महत्या सेनया सार्धं प्रययौ दक्षिणां दिशम्
Vaishampayana uvacha
Tathaiva sahadevopi dharmarajena pujitah
Mahatya senaya sardham prayayau dakshinam disham
28.2
स शूरसेनान्कार्त्स्न्येन पूर्वमेवाजयत्प्रभुः
मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद्बली
Sa shurasenankartsnyena purvamevajayatprabhuh
Matsyarajam cha kauravyo vashe chakre baladbali
28.3
अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे
जिगाय करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशयत्
Adhirajadhipam chaiva dantavakram mahahave
Jigaya karadam chaiva svarajye sannyaveshayat
28.4
सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम्
तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजयत्स पटच्चरान्
Sukumaram vashe chakre sumitram cha naradhipam
Tathaivaparamatsyanshcha vyajayatsa patachcharan
28.5
निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा
तरसा व्यजयद्धीमाञ्श्रेणिमन्तं च पार्थिवम्
Nishadabhumim goshringam parvatapravaram tatha
Tarasa vyajayaddhimanshrenimantam cha parthivam
28.6
नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजमुपाद्रवत्
प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम्
Navarashtram vinirjitya kuntibhojamupadravat
Pritipurvam cha tasyasau pratijagraha shasanam
28.7
ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम्
ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा
Tatashcharmanvatikule jambhakasyatmajam nripam
Dadarsha vasudevena sheshitam purvavairina
28.8
चक्रे तत्र स संग्रामं सह भोजेन भारत
स तमाजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ
Chakre tatra sa sangramam saha bhojena bharata
Sa tamajau vinirjitya dakshinabhimukho yayau
28.9
करांस्तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च
ततस्तैरेव सहितो नर्मदामभितो ययौ
Karanstebhya upadaya ratnani vividhani cha
Tatastaireva sahito narmadamabhito yayau
28.10
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ
जिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान्
Vindanuvindavavantyau sainyena mahata vritau
Jigaya samare viravashvineyah pratapavan
28.11
ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ
तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः
Tato ratnanyupadaya purim mahishmatim yayau
Tatra nilena ragya sa chakre yuddham nararshabhah
28.12
पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान्
ततोऽस्य सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभयंकरम्
Pandavah paraviraghnah sahadevah pratapavan
Tatosya sumahadyuddhamasidbhirubhayankaram
28.13
सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयाय च
चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः
Sainyakshayakaram chaiva prananam sanshayaya cha
Chakre tasya hi sahayyam bhagavanhavyavahanah
28.14
ततो हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च
प्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा
Tato haya ratha nagah purushah kavachani cha
Pradiptani vyadrishyanta sahadevabale tada
28.15
ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः
नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूज्जनमेजय
Tatah susambhrantamana babhuva kurunandanah
Nottaram prativaktum cha shaktobhujjanamejaya
28.16
जनमेजय उवाच
किमर्थं भगवानग्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधि
सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज
Janamejaya uvacha
Kimartham bhagavanagnih pratyamitrobhavadyudhi
Sahadevasya yagyartham ghatamanasya vai dvija
28.17
वैशंपायन उवाच
तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः
श्रूयते निगृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः
Vaishampayana uvacha
Tatra mahishmativasi bhagavanhavyavahanah
Shruyate nigrihito vai purastatparadarikah
28.18
नीलस्य राज्ञः पूर्वेषामुपनीतश्च सोऽभवत्
तदा ब्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छया
Nilasya ragyah purveshamupanitashcha sobhavat
Tada brahmanarupena charamano yadrichchhaya
28.19
तं तु राजा यथाशास्त्रमन्वशाद्धार्मिकस्तदा
प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः
Tam tu raja yathashastramanvashaddharmikastada
Prajajvala tatah kopadbhagavanhavyavahanah
28.20
तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम्
चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः
Tam drishtva vismito raja jagama shirasa kavim
Chakre prasadam cha tada tasya ragyo vibhavasuh
28.21
वरेण छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः
अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः
Varena chhandayamasa tam nripam svishtakrittamah
Abhayam cha sa jagraha svasainye vai mahipatih
28.22
ततः प्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरीं नृपाः
जिगीषन्ति बलाद्राजंस्ते दह्यन्तीह वह्निना
Tatah prabhriti ye kechidagyanattam purim nripah
Jigishanti baladrajanste dahyantiha vahnina
28.23
तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह
बभूवुरनभिग्राह्या योषितश्छन्दतः किल
Tasyam puryam tada chaiva mahishmatyam kurudvaha
Babhuvuranabhigrahya yoshitashchhandatah kila
28.24
एवमग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणे
स्वैरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्युत
Evamagnirvaram pradatstrinamaprativarane
Svairinyastatra naryo hi yatheshtam pracharantyuta
28.25
वर्जयन्ति च राजानस्तद्राष्ट्रं पुरुषोत्तम
भयादग्नेर्महाराज तदा प्रभृति सर्वदा
Varjayanti cha rajanastadrashtram purushottama
Bhayadagnermaharaja tada prabhriti sarvada
28.26
सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम्
परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथा गिरिः
Sahadevastu dharmatma sainyam drishtva bhayarditam
Paritamagnina rajannakampata yatha girih
28.27
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽब्रवीत्पावकं ततः
त्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमोऽस्तु ते
Upasprishya shuchirbhutva sobravitpavakam tatah
Tvadarthoyam samarambhah krishnavartmannamostu te
28.28
मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक
पावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः
Mukham tvamasi devanam yagyastvamasi pavaka
Pavanatpavakashchasi vahanaddhavyavahanah
28.29
वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्ततो ह्यसि
यज्ञविघ्नमिमं कर्तुं नार्हस्त्वं हव्यवाहन
Vedastvadartham jatashcha jatavedastato hyasi
Yagyavighnamimam kartum narhastvam havyavahana
28.30
एवमुक्त्वा तु माद्रेयः कुशैरास्तीर्य मेदिनीम्
विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत्
Evamuktva tu madreyah kushairastirya medinim
Vidhivatpurushavyaghrah pavakam pratyupavishat
28.31
प्रमुखे सर्वसैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारत
न चैनमत्यगाद्वह्निर्वेलामिव महोदधिः
Pramukhe sarvasainyasya bhitodvignasya bharata
Na chainamatyagadvahnirvelamiva mahodadhih
28.32
तमभ्येत्य शनैर्वह्निरुवाच कुरुनन्दनम्
सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वमिदं वचः
Tamabhyetya shanairvahniruvacha kurunandanam
Sahadevam nrinam devam santvapurvamidam vachah
28.33
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मया
वेद्मि सर्वमभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च
Uttishthottishtha kauravya jigyaseyam krita maya
Vedmi sarvamabhiprayam tava dharmasutasya cha
28.34
मया तु रक्षितव्येयं पुरी भरतसत्तम
यावद्राज्ञोऽस्य नीलस्य कुलवंशधरा इति
ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव
Maya tu rakshitavyeyam puri bharatasattama
Yavadragyosya nilasya kulavanshadhara iti
Ipsitam tu karishyami manasastava pandava
28.35
तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसानतः
पूजयामास माद्रेयः पावकं पुरुषर्षभः
Tata utthaya hrishtatma pranjalih shirasanatah
Pujayamasa madreyah pavakam purusharshabhah
28.36
पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाभ्ययात्तदा
सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम्
Pavake vinivritte tu nilo rajabhyayattada
Satkarena naravyaghram sahadevam yudham patim
28.37
प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम्
माद्रीसुतस्ततः प्रायाद्विजयी दक्षिणां दिशम्
Pratigrihya cha tam pujam kare cha viniveshya tam
Madrisutastatah prayadvijayi dakshinam disham
28.38
त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानममितौजसम्
निजग्राह महाबाहुस्तरसा पोतनेश्वरम्
Traipuram sa vashe kritva rajanamamitaujasam
Nijagraha mahabahustarasa potaneshvaram
28.39
आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततः
वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा
Ahritim kaushikacharyam yatnena mahata tatah
Vashe chakre mahabahuh surashtradhipatim tatha
28.40
सुराष्ट्रविषयस्थश्च प्रेषयामास रुक्मिणे
राज्ञे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते
Surashtravishayasthashcha preshayamasa rukmine
Ragye bhojakatasthaya mahamatraya dhimate
28.41
भीष्मकाय स धर्मात्मा साक्षादिन्द्रसखाय वै
स चास्य ससुतो राजन्प्रतिजग्राह शासनम्
Bhishmakaya sa dharmatma sakshadindrasakhaya vai
Sa chasya sasuto rajanpratijagraha shasanam
28.42
प्रीतिपूर्वं महाबाहुर्वासुदेवमवेक्ष्य च
ततः स रत्नान्यादाय पुनः प्रायाद्युधां पतिः
Pritipurvam mahabahurvasudevamavekshya cha
Tatah sa ratnanyadaya punah prayadyudham patih
28.43
ततः शूर्पारकं चैव गणं चोपकृताह्वयम्
वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महाबलः
Tatah shurparakam chaiva ganam chopakritahvayam
Vashe chakre mahateja dandakanshcha mahabalah
28.44
सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छयोनिजान्
निषादान्पुरुषादांश्च कर्णप्रावरणानपि
Sagaradvipavasanshcha nripatinmlechchhayonijan
Nishadanpurushadanshcha karnapravarananapi
28.45
ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसयोनयः
कृत्स्नं कोल्लगिरिं चैव मुरचीपत्तनं तथा
Ye cha kalamukha nama nara rakshasayonayah
Kritsnam kollagirim chaiva murachipattanam tatha
28.46
द्वीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथा
तिमिंगिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः
Dvipam tamrahvayam chaiva parvatam ramakam tatha
Timingilam cha nripatim vashe chakre mahamatih
28.47
एकपादांश्च पुरुषान्केवलान्वनवासिनः
नगरीं संजयन्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम्
दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत्
Ekapadanshcha purushankevalanvanavasinah
Nagarim sanjayantim cha pichchhandam karahatakam
Dutaireva vashe chakre karam chainanadapayat
28.48
पाण्ड्यांश्च द्रविडांश्चैव सहितांश्चोड्रकेरलैः
अन्ध्रांस्तलवनांश्चैव कलिङ्गानोष्ट्रकर्णिकान्
Pandyanshcha dravidanshchaiva sahitanshchodrakeralaih
Andhranstalavananshchaiva kalinganoshtrakarnikan
28.49
अन्ताखीं चैव रोमां च यवनानां पुरं तथा
दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत्
Antakhim chaiva romam cha yavananam puram tatha
Dutaireva vashe chakre karam chainanadapayat
28.50
भरुकच्छं गतो धीमान्दूतान्माद्रवतीसुतः
प्रेषयामास राजेन्द्र पौलस्त्याय महात्मने
विभीषणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वमरिंदमः
Bharukachchham gato dhimandutanmadravatisutah
Preshayamasa rajendra paulastyaya mahatmane
Vibhishanaya dharmatma pritipurvamarindamah
28.51
स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम्
तच्च कालकृतं धीमानन्वमन्यत स प्रभुः
Sa chasya pratijagraha shasanam pritipurvakam
Tachcha kalakritam dhimananvamanyata sa prabhuh
28.52
ततः संप्रेषयामास रत्नानि विविधानि च
चन्दनागुरुमुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च
Tatah sampreshayamasa ratnani vividhani cha
Chandanagurumukhyani divyanyabharanani cha
28.53
वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान्
न्यवर्तत ततो धीमान्सहदेवः प्रतापवान्
Vasansi cha maharhani maninshchaiva mahadhanan
Nyavartata tato dhimansahadevah pratapavan
28.54
एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च
करदान्पार्थिवान्कृत्वा प्रत्यागच्छदरिंदमः
Evam nirjitya tarasa santvena vijayena cha
Karadanparthivankritva pratyagachchhadarindamah
28.55
धर्मराजाय तत्सर्वं निवेद्य भरतर्षभ
कृतकर्मा सुखं राजन्नुवास जनमेजय
Dharmarajaya tatsarvam nivedya bharatarshabha
Kritakarma sukham rajannuvasa janamejaya