UtshovChapter 16
16.1
वासुदेव उवाच
जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च
या वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता
Vasudeva uvacha
Jatasya bharate vanshe tatha kuntyah sutasya cha
Ya vai yukta matih seyamarjunena pradarshita
16.2
न मृत्योः समयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा
न चापि कंचिदमरमयुद्धेनापि शुश्रुमः
Na mrityoh samayam vidma ratrau va yadi va diva
Na chapi kanchidamaramayuddhenapi shushrumah
16.3
एतावदेव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम्
नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान्
Etavadeva purushaih karyam hridayatoshanam
Nayena vidhidrishtena yadupakramate paran
16.4
सुनयस्यानपायस्य संयुगे परमः क्रमः
संशयो जायते साम्ये साम्यं च न भवेद्द्वयोः
Sunayasyanapayasya sanyuge paramah kramah
Sanshayo jayate samye samyam cha na bhaveddvayoh
16.5
ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेहसमीपगाः
कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः
पररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः
Te vayam nayamasthaya shatrudehasamipagah
Kathamantam na gachchhema vrikshasyeva nadirayah
Pararandhre parakrantah svarandhravarane sthitah
16.6
व्यूढानीकैरनुबलैर्नोपेयाद्बलवत्तरम्
इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते
Vyudhanikairanubalairnopeyadbalavattaram
Iti buddhimatam nitistanmamapiha rochate
16.7
अनवद्या ह्यसंबुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत्
शत्रुदेहमुपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे
Anavadya hyasambuddhah pravishtah shatrusadma tat
Shatrudehamupakramya tam kamam prapnuyamahe
16.8
एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभ
अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षये वै बलक्षयः
Eko hyeva shriyam nityam bibharti purusharshabha
Antaratmeva bhutanam tatkshaye vai balakshayah
16.9
अथ चेत्तं निहत्याजौ शेषेणाभिसमागताः
प्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः
Atha chettam nihatyajau sheshenabhisamagatah
Prapnuyama tatah svargam gyatitranaparayanah
16.10
युधिष्ठिर उवाच
कृष्ण कोऽयं जरासंधः किंवीर्यः किंपराक्रमः
यस्त्वां स्पृष्ट्वाग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा
Yudhishthira uvacha
Krishna koyam jarasandhah kinviryah kimparakramah
Yastvam sprishtvagnisadrisham na dagdhah shalabho yatha
16.11
कृष्ण उवाच
शृणु राजञ्जरासंधो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः
यथा चोपेक्षितोऽस्माभिर्बहुशः कृतविप्रियः
Krishna uvacha
Shrinu rajanjarasandho yadviryo yatparakramah
Yatha chopekshitosmabhirbahushah kritavipriyah
16.12
अक्षौहिणीनां तिसृणामासीत्समरदर्पितः
राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिः पतिः
Akshauhininam tisrinamasitsamaradarpitah
Raja brihadratho nama magadhadhipatih patih
16.13
रूपवान्वीर्यसंपन्नः श्रीमानतुलविक्रमः
नित्यं दीक्षाकृशतनुः शतक्रतुरिवापरः
Rupavanviryasampannah shrimanatulavikramah
Nityam dikshakrishatanuh shatakraturivaparah
16.14
तेजसा सूर्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः
यमान्तकसमः कोपे श्रिया वैश्रवणोपमः
Tejasa suryasadrishah kshamaya prithivisamah
Yamantakasamah kope shriya vaishravanopamah
16.15
तस्याभिजनसंयुक्तैर्गुणैर्भरतसत्तम
व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः
Tasyabhijanasanyuktairgunairbharatasattama
Vyapteyam prithivi sarva suryasyeva gabhastibhih
16.16
स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभ
उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंमते
Sa kashirajasya sute yamaje bharatarshabha
Upayeme mahaviryo rupadravinasammate
16.17
तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः
नातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा
Tayoshchakara samayam mithah sa purusharshabhah
Nativartishya ityevam patnibhyam sannidhau tada
16.18
स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां मनुजाधिप
प्रियाभ्यामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः
Sa tabhyam shushubhe raja patnibhyam manujadhipa
Priyabhyamanurupabhyam karenubhyamiva dvipah
16.19
तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः
गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः
Tayormadhyagatashchapi raraja vasudhadhipah
Gangayamunayormadhye murtimaniva sagarah
16.20
विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनमत्यगात्
न च वंशकरः पुत्रस्तस्याजायत कश्चन
Vishayeshu nimagnasya tasya yauvanamatyagat
Na cha vanshakarah putrastasyajayata kashchana
16.21
मङ्गलैर्बहुभिर्होमैः पुत्रकामाभिरिष्टिभिः
नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम्
Mangalairbahubhirhomaih putrakamabhirishtibhih
Nasasada nripashreshthah putram kulavivardhanam
16.22
अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः
शुश्राव तपसि श्रान्तमुदारं चण्डकौशिकम्
Atha kakshivatah putram gautamasya mahatmanah
Shushrava tapasi shrantamudaram chandakaushikam
16.23
यदृच्छयागतं तं तु वृक्षमूलमुपाश्रितम्
पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वरत्नैरतोषयत्
Yadrichchhayagatam tam tu vrikshamulamupashritam
Patnibhyam sahito raja sarvaratnairatoshayat
16.24
तमब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवागृषिसत्तमः
परितुष्टोऽस्मि ते राजन्वरं वरय सुव्रत
Tamabravitsatyadhritih satyavagrishisattamah
Paritushtosmi te rajanvaram varaya suvrata
16.25
ततः सभार्यः प्रणतस्तमुवाच बृहद्रथः
पुत्रदर्शननैराश्याद्बाष्पगद्गदया गिरा
Tatah sabharyah pranatastamuvacha brihadrathah
Putradarshananairashyadbashpagadgadaya gira
16.26
बृहद्रथ उवाच
भगवन्राज्यमुत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम्
किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे
Brihadratha uvacha
Bhagavanrajyamutsrijya prasthitasya tapovanam
Kim varenalpabhagyasya kim rajyenaprajasya me
16.27
कृष्ण उवाच
एतच्छ्रुत्वा मुनिर्ध्यानमगमत्क्षुभितेन्द्रियः
तस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत्
Krishna uvacha
Etachchhrutva munirdhyanamagamatkshubhitendriyah
Tasyaiva chamravrikshasya chhayayam samupavishat
16.28
तस्योपविष्टस्य मुनेरुत्सङ्गे निपपात ह
अवातमशुकादष्टमेकमाम्रफलं किल
Tasyopavishtasya munerutsange nipapata ha
Avatamashukadashtamekamamraphalam kila
16.29
तत्प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च
राज्ञे ददावप्रतिमं पुत्रसंप्राप्तिकारकम्
Tatpragrihya munishreshtho hridayenabhimantrya cha
Ragye dadavapratimam putrasampraptikarakam
16.30
उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिः
गच्छ राजन्कृतार्थोऽसि निवर्त मनुजाधिप
Uvacha cha mahapragyastam rajanam mahamunih
Gachchha rajankritarthosi nivarta manujadhipa
16.31
यथासमयमाज्ञाय तदा स नृपसत्तमः
द्वाभ्यामेकं फलं प्रादात्पत्नीभ्यां भरतर्षभ
Yathasamayamagyaya tada sa nripasattamah
Dvabhyamekam phalam pradatpatnibhyam bharatarshabha
16.32
ते तदाम्रं द्विधा कृत्वा भक्षयामासतुः शुभे
भावित्वादपि चार्थस्य सत्यवाक्यात्तथा मुनेः
Te tadamram dvidha kritva bhakshayamasatuh shubhe
Bhavitvadapi charthasya satyavakyattatha muneh
16.33
तयोः समभवद्गर्भः फलप्राशनसंभवः
ते च दृष्ट्वा नरपतिः परां मुदमवाप ह
Tayoh samabhavadgarbhah phalaprashanasambhavah
Te cha drishtva narapatih param mudamavapa ha
16.34
अथ काले महाप्राज्ञ यथासमयमागते
प्रजायेतामुभे राजञ्शरीरशकले तदा
Atha kale mahapragya yathasamayamagate
Prajayetamubhe rajansharirashakale tada
16.35
एकाक्षिबाहुचरणे अर्धोदरमुखस्फिजे
दृष्ट्वा शरीरशकले प्रवेपाते उभे भृशम्
Ekakshibahucharane ardhodaramukhasphije
Drishtva sharirashakale pravepate ubhe bhrisham
16.36
उद्विग्ने सह संमन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाबले
सजीवे प्राणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते
Udvigne saha sammantrya te bhaginyau tadabale
Sajive pranishakale tatyajate suduhkhite
16.37
तयोर्धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसंप्लवे
निर्गम्यान्तःपुरद्वारात्समुत्सृज्याशु जग्मतुः
Tayordhatryau susanvite kritva te garbhasamplave
Nirgamyantahpuradvaratsamutsrijyashu jagmatuh
16.38
ते चतुष्पथनिक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी
जग्राह मनुजव्याघ्र मांसशोणितभोजना
Te chatushpathanikshipte jara namatha rakshasi
Jagraha manujavyaghra mansashonitabhojana
16.39
कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसी
संघट्टयामास तदा विधानबलचोदिता
Kartukama sukhavahe shakale sa tu rakshasi
Sanghattayamasa tada vidhanabalachodita
16.40
ते समानीतमात्रे तु शकले पुरुषर्षभ
एकमूर्तिकृते वीरः कुमारः समपद्यत
Te samanitamatre tu shakale purusharshabha
Ekamurtikrite virah kumarah samapadyata
16.41
ततः सा राक्षसी राजन्विस्मयोत्फुल्ललोचना
न शशाक समुद्वोढुं वज्रसारमयं शिशुम्
Tatah sa rakshasi rajanvismayotphullalochana
Na shashaka samudvodhum vajrasaramayam shishum
16.42
बालस्ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः
प्राक्रोशदतिसंरम्भात्सतोय इव तोयदः
Balastamratalam mushtim kritva chasye nidhaya sah
Prakroshadatisanrambhatsatoya iva toyadah
16.43
तेन शब्देन संभ्रान्तः सहसान्तःपुरे जनः
निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परंतप
Tena shabdena sambhrantah sahasantahpure janah
Nirjagama naravyaghra ragya saha parantapa
16.44
ते चाबले परिग्लाने पयःपूर्णपयोधरे
निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम्
Te chabale pariglane payahpurnapayodhare
Nirashe putralabhaya sahasaivabhyagachchhatam
16.45
अथ दृष्ट्वा तथाभूते राजानं चेष्टसंततिम्
तं च बालं सुबलिनं चिन्तयामास राक्षसी
Atha drishtva tathabhute rajanam cheshtasantatim
Tam cha balam subalinam chintayamasa rakshasi
16.46
नार्हामि विषये राज्ञो वसन्ती पुत्रगृद्धिनः
बालं पुत्रमुपादातुं मेघलेखेव भास्करम्
Narhami vishaye ragyo vasanti putragriddhinah
Balam putramupadatum meghalekheva bhaskaram
16.47
सा कृत्वा मानुषं रूपमुवाच मनुजाधिपम्
बृहद्रथ सुतस्तेऽयं मद्दत्तः प्रतिगृह्यताम्
Sa kritva manusham rupamuvacha manujadhipam
Brihadratha sutasteyam maddattah pratigrihyatam
16.48
तव पत्नीद्वये जातो द्विजातिवरशासनात्
धात्रीजनपरित्यक्तो मयायं परिरक्षितः
Tava patnidvaye jato dvijativarashasanat
Dhatrijanaparityakto mayayam parirakshitah
16.49
ततस्ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभे
तं बालमभिपत्याशु प्रस्नवैरभिषिञ्चताम्
Tataste bharatashreshtha kashirajasute shubhe
Tam balamabhipatyashu prasnavairabhishinchatam
16.50
ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तदुपलभ्य च
अपृच्छन्नवहेमाभां राक्षसीं तामराक्षसीम्
Tatah sa raja sanhrishtah sarvam tadupalabhya cha
Aprichchhannavahemabham rakshasim tamarakshasim
16.51
का त्वं कमलगर्भाभे मम पुत्रप्रदायिनी
कामया ब्रूहि कल्याणि देवता प्रतिभासि मे
Ka tvam kamalagarbhabhe mama putrapradayini
Kamaya bruhi kalyani devata pratibhasi me