UtshovChapter 2
2.1
युधिष्ठिर उवाच
नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम्
भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ
Yudhishthira uvacha
Neha pashyami vibudha radheyamamitaujasam
Bhratarau cha mahatmanau yudhamanyuttamaujasau
2.2
जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः
राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे
Juhuvurye sharirani ranavahnau maharathah
Rajano rajaputrashcha ye madarthe hata rane
2.3
क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः
तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः
Kva te maharathah sarve shardulasamavikramah
Tairapyayam jito lokah kachchitpurushasattamaih
2.4
यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः
स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः
Yadi lokanimanpraptaste cha sarve maharathah
Sthitam vitta hi mam devah sahitam tairmahatmabhih
2.5
कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः
न तैरहं विना वत्स्ये ज्ञातिभिर्भ्रातृभिस्तथा
Kachchinna tairavaptoyam nripairlokokshayah shubhah
Na tairaham vina vatsye gyatibhirbhratribhistatha
2.6
मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि
कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै
Maturhi vachanam shrutva tada salilakarmani
Karnasya kriyatam toyamiti tapyami tena vai
2.7
इदं च परितप्यामि पुनः पुनरहं सुराः
यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितौजसः
Idam cha paritapyami punah punaraham surah
Yanmatuh sadrishau padau tasyahamamitaujasah
2.8
दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम्
न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे
Drishtvaiva tam nanugatah karnam parabalardanam
Na hyasmankarnasahitanjayechchhakropi sanyuge
2.9
तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम्
अविज्ञातो मया योऽसौ घातितः सव्यसाचिना
Tamaham yatratatrastham drashtumichchhami suryajam
Avigyato maya yosau ghatitah savyasachina
2.10
भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम
अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ तौ च यमोपमौ
Bhimam cha bhimavikrantam pranebhyopi priyam mama
Arjunam chendrasankasham yamau tau cha yamopamau
2.11
द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्
न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः
Drashtumichchhami tam chaham panchalim dharmacharinim
Na cheha sthatumichchhami satyametadbravimi vah
2.12
किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः
यत्र ते स मम स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम
Kim me bhratrivihinasya svargena surasattamah
Yatra te sa mama svargo nayam svargo mato mama
2.13
देवा ऊचुः
यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र माचिरम्
प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात्
Deva uchuh
Yadi vai tatra te shraddha gamyatam putra machiram
Priye hi tava vartamo devarajasya shasanat
2.14
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन्
युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप
Vaishampayana uvacha
Ityuktva tam tato deva devadutamupadishan
Yudhishthirasya suhrido darshayeti parantapa
2.15
ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः
सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः
Tatah kuntisuto raja devadutashcha jagmatuh
Sahitau rajashardula yatra te purusharshabhah
2.16
अग्रतो देवदूतस्तु ययौ राजा च पृष्ठतः
पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः
Agrato devadutastu yayau raja cha prishthatah
Panthanamashubham durgam sevitam papakarmabhih
2.17
तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम्
युक्तं पापकृतां गन्धैर्मांसशोणितकर्दमम्
Tamasa sanvritam ghoram keshashaivalashadvalam
Yuktam papakritam gandhairmansashonitakardamam
2.18
दंशोत्थानं सझिल्लीकं मक्षिकामशकावृतम्
इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम्
Danshotthanam sajhillikam makshikamashakavritam
Itashchetashcha kunapaih samantatparivaritam
2.19
अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम्
ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम्
Asthikeshasamakirnam krimikitasamakulam
Jvalanena pradiptena samantatpariveshtitam
2.20
अयोमुखैश्च काकोलैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम्
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम्
Ayomukhaishcha kakolairgridhraishcha samabhidrutam
Suchimukhaistatha pretairvindhyashailopamairvritam
2.21
मेदोरुधिरयुक्तैश्च छिन्नबाहूरुपाणिभिः
निकृत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः
Medorudhirayuktaishcha chhinnabahurupanibhih
Nikrittodarapadaishcha tatra tatra praveritaih
2.22
स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम्
जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन्
Sa tatkunapadurgandhamashivam romaharshanam
Jagama raja dharmatma madhye bahu vichintayan
2.23
ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम्
असिपत्रवनं चैव निशितक्षुरसंवृतम्
Dadarshoshnodakaih purnam nadim chapi sudurgamam
Asipatravanam chaiva nishitakshurasanvritam
2.24
करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्च शिलाः पृथक्
लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः
Karambhavalukastapta ayasishcha shilah prithak
Lohakumbhishcha tailasya kvathyamanah samantatah
2.25
कूटशाल्मलिकं चापि दुस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम्
ददर्श चापि कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम्
Kutashalmalikam chapi dusparsham tikshnakantakam
Dadarsha chapi kaunteyo yatanah papakarminam
2.26
स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह
कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिदमीदृशम्
Sa tam durgandhamalakshya devadutamuvacha ha
Kiyadadhvanamasmabhirgantavyamidamidrisham
2.27
क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि
देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम्
Kva cha te bhrataro mahyam tanmamakhyatumarhasi
Deshoyam kashcha devanametadichchhami veditum
2.28
स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम्
देवदूतोऽब्रवीच्चैनमेतावद्गमनं तव
Sa sannivavrite shrutva dharmarajasya bhashitam
Devadutobravichchainametavadgamanam tava
2.29
निवर्तितव्यं हि मया तथास्म्युक्तो दिवौकसैः
यदि श्रान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमर्हसि
Nivartitavyam hi maya tathasmyukto divaukasaih
Yadi shrantosi rajendra tvamathagantumarhasi
2.30
युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्छितः
निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत
Yudhishthirastu nirvinnastena gandhena murchhitah
Nivartane dhritamanah paryavartata bharata
2.31
स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमन्वितः
शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः
Sa sannivritto dharmatma duhkhashokasamanvitah
Shushrava tatra vadatam dina vachah samantatah
2.32
भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव
अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्
Bho bho dharmaja rajarshe punyabhijana pandava
Anugraharthamasmakam tishtha tavanmuhurtakam
2.33
आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः
तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत्
Ayati tvayi durdharshe vati punyah samiranah
Tava gandhanugastata yenasmansukhamagamat
2.34
ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ
सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम
Te vayam partha dirghasya kalasya purusharshabha
Sukhamasadayishyamastvam drishtva rajasattama
2.35
संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारत
त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान्न बाधते
Santishthasva mahabaho muhurtamapi bharata
Tvayi tishthati kauravya yatanasmanna badhate
2.36
एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम्
तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप
Evam bahuvidha vachah kripana vedanavatam
Tasmindeshe sa shushrava samantadvadatam nripa
2.37
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम्
अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः
Tesham tadvachanam shrutva dayavandinabhashinam
Aho krichchhramiti praha tasthau sa cha yudhishthirah
2.38
स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनः पुनः
ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः
Sa ta girah purastadvai shrutapurvah punah punah
Glananam duhkhitanam cha nabhyajanata pandavah
2.39
अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ
Abudhyamanasta vacho dharmaputro yudhishthirah
Uvacha ke bhavanto vai kimarthamiha tishthatha
2.40
इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे
कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो
Ityuktaste tatah sarve samantadavabhashire
Karnoham bhimasenohamarjunohamiti prabho
2.41
नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत
द्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवं ते विचुक्रुशुः
Nakulah sahadevoham dhrishtadyumnohamityuta
Draupadi draupadeyashcha ityevam te vichukrushuh
2.42
ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप
ततो विममृशे राजा किं न्विदं दैवकारितम्
Ta vachah sa tada shrutva taddeshasadrishirnripa
Tato vimamrishe raja kim nvidam daivakaritam
2.43
किं नु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः
कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया
Kim nu tatkalusham karma kritamebhirmahatmabhih
Karnena draupadeyairva panchalya va sumadhyaya
2.44
य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणे
न हि जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम्
Ya ime papagandhesmindeshe santi sudarune
Na hi janami sarvesham dushkritam punyakarmanam
2.45
किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः
तथा श्रिया युतः पापः सह सर्वैः पदानुगैः
Kim kritva dhritarashtrasya putro raja suyodhanah
Tatha shriya yutah papah saha sarvaih padanugaih
2.46
महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः
कस्येदानीं विकारोऽयं यदिमे नरकं गताः
Mahendra iva lakshmivanaste paramapujitah
Kasyedanim vikaroyam yadime narakam gatah
2.47
सर्वधर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः
क्षात्रधर्मपराः प्राज्ञा यज्वानो भूरिदक्षिणाः
Sarvadharmavidah shurah satyagamaparayanah
Kshatradharmaparah pragya yajvano bhuridakshinah
2.48
किं नु सुप्तोऽस्मि जागर्मि चेतयानो न चेतये
अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः
Kim nu suptosmi jagarmi chetayano na chetaye
Aho chittavikaroyam syadva me chittavibhramah
2.49
एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः
दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः
Evam bahuvidham raja vimamarsha yudhishthirah
Duhkhashokasamavishtashchintavyakulitendriyah
2.50
क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपः
देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः
Krodhamaharayachchaiva tivram dharmasuto nripah
Devanshcha garhayamasa dharmam chaiva yudhishthirah
2.51
स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच ह
गम्यतां भद्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम्
Sa tivragandhasantapto devadutamuvacha ha
Gamyatam bhadra yesham tvam dutasteshamupantikam
2.52
न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम्
मत्संश्रयादिमे दूत सुखिनो भ्रातरो हि मे
Na hyaham tatra yasyami sthitosmiti nivedyatam
Matsanshrayadime duta sukhino bhrataro hi me
2.53
इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता
जगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः
Ityuktah sa tada dutah panduputrena dhimata
Jagama tatra yatraste devarajah shatakratuh
2.54
निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम्
यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप
Nivedayamasa cha taddharmarajachikirshitam
Yathoktam dharmaputrena sarvameva janadhipa