UtshovChapter 8
8.1
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तः स बीभत्सुर्मातुलेन परंतपः
दुर्मना दीनमनसं वसुदेवमुवाच ह
Vaishampayana uvacha
Evamuktah sa bibhatsurmatulena parantapah
Durmana dinamanasam vasudevamuvacha ha
8.2
नाहं वृष्णिप्रवीरेण मधुभिश्चैव मातुल
विहीनां पृथिवीं द्रष्टुं शक्तश्चिरमिह प्रभो
Naham vrishnipravirena madhubhishchaiva matula
Vihinam prithivim drashtum shaktashchiramiha prabho
8.3
राजा च भीमसेनश्च सहदेवश्च पाण्डवः
नकुलो याज्ञसेनी च षडेकमनसो वयम्
Raja cha bhimasenashcha sahadevashcha pandavah
Nakulo yagyaseni cha shadekamanaso vayam
8.4
राज्ञः संक्रमणे चापि कालोऽयं वर्तते ध्रुवम्
तमिमं विद्धि संप्राप्तं कालं कालविदां वर
Ragyah sankramane chapi kaloyam vartate dhruvam
Tamimam viddhi sampraptam kalam kalavidam vara
8.5
सर्वथा वृष्णिदारांस्तु बालवृद्धांस्तथैव च
नयिष्ये परिगृह्याहमिन्द्रप्रस्थमरिंदम
Sarvatha vrishnidaranstu balavriddhanstathaiva cha
Nayishye parigrihyahamindraprasthamarindama
8.6
इत्युक्त्वा दारुकमिदं वाक्यमाह धनंजयः
अमात्यान्वृष्णिवीराणां द्रष्टुमिच्छामि माचिरम्
Ityuktva darukamidam vakyamaha dhananjayah
Amatyanvrishniviranam drashtumichchhami machiram
8.7
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुधर्मां यादवीं सभाम्
प्रविवेशार्जुनः शूरः शोचमानो महारथान्
Ityevamuktva vachanam sudharmam yadavim sabham
Pravivesharjunah shurah shochamano maharathan
8.8
तमासनगतं तत्र सर्वाः प्रकृतयस्तथा
ब्राह्मणा नैगमाश्चैव परिवार्योपतस्थिरे
Tamasanagatam tatra sarvah prakritayastatha
Brahmana naigamashchaiva parivaryopatasthire
8.9
तान्दीनमनसः सर्वान्निभृतान्गतचेतसः
उवाचेदं वचः पार्थः स्वयं दीनतरस्तदा
Tandinamanasah sarvannibhritangatachetasah
Uvachedam vachah parthah svayam dinatarastada
8.10
शक्रप्रस्थमहं नेष्ये वृष्ण्यन्धकजनं स्वयम्
इदं तु नगरं सर्वं समुद्रः प्लावयिष्यति
Shakraprasthamaham neshye vrishnyandhakajanam svayam
Idam tu nagaram sarvam samudrah plavayishyati
8.11
सज्जीकुरुत यानानि रत्नानि विविधानि च
वज्रोऽयं भवतां राजा शक्रप्रस्थे भविष्यति
Sajjikuruta yanani ratnani vividhani cha
Vajroyam bhavatam raja shakraprasthe bhavishyati
8.12
सप्तमे दिवसे चैव रवौ विमल उद्गते
बहिर्वत्स्यामहे सर्वे सज्जीभवत माचिरम्
Saptame divase chaiva ravau vimala udgate
Bahirvatsyamahe sarve sajjibhavata machiram
8.13
इत्युक्तास्तेन ते पौराः पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा
सज्जमाशु ततश्चक्रुः स्वसिद्ध्यर्थं समुत्सुकाः
Ityuktastena te paurah parthenaklishtakarmana
Sajjamashu tatashchakruh svasiddhyartham samutsukah
8.14
तां रात्रिमवसत्पार्थः केशवस्य निवेशने
महता शोकमोहेन सहसाभिपरिप्लुतः
Tam ratrimavasatparthah keshavasya niveshane
Mahata shokamohena sahasabhipariplutah
8.15
श्वोभूतेऽथ ततः शौरिर्वसुदेवः प्रतापवान्
युक्त्वात्मानं महातेजा जगाम गतिमुत्तमाम्
Shvobhutetha tatah shaurirvasudevah pratapavan
Yuktvatmanam mahateja jagama gatimuttamam
8.16
ततः शब्दो महानासीद्वसुदेवस्य वेश्मनि
दारुणः क्रोशतीनां च रुदतीनां च योषिताम्
Tatah shabdo mahanasidvasudevasya veshmani
Darunah kroshatinam cha rudatinam cha yoshitam
8.17
प्रकीर्णमूर्धजाः सर्वा विमुक्ताभरणस्रजः
उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यो व्यलपन्करुणं स्त्रियः
Prakirnamurdhajah sarva vimuktabharanasrajah
Uransi panibhirghnantyo vyalapankarunam striyah
8.18
तं देवकी च भद्रा च रोहिणी मदिरा तथा
अन्वारोढुं व्यवसिता भर्तारं योषितां वराः
Tam devaki cha bhadra cha rohini madira tatha
Anvarodhum vyavasita bhartaram yoshitam varah
8.19
ततः शौरिं नृयुक्तेन बहुमाल्येन भारत
यानेन महता पार्थो बहिर्निष्क्रामयत्तदा
Tatah shaurim nriyuktena bahumalyena bharata
Yanena mahata partho bahirnishkramayattada
8.20
तमन्वयुस्तत्र तत्र दुःखशोकसमाहताः
द्वारकावासिनः पौराः सर्व एव नरर्षभ
Tamanvayustatra tatra duhkhashokasamahatah
Dvarakavasinah paurah sarva eva nararshabha
8.21
तस्याश्वमेधिकं छत्रं दीप्यमानाश्च पावकाः
पुरस्तात्तस्य यानस्य याजकाश्च ततो ययुः
Tasyashvamedhikam chhatram dipyamanashcha pavakah
Purastattasya yanasya yajakashcha tato yayuh
8.22
अनुजग्मुश्च तं वीरं देव्यस्ता वै स्वलंकृताः
स्त्रीसहस्रैः परिवृता वधूभिश्च सहस्रशः
Anujagmushcha tam viram devyasta vai svalankritah
Strisahasraih parivrita vadhubhishcha sahasrashah
8.23
यस्तु देशः प्रियस्तस्य जीवतोऽभून्महात्मनः
तत्रैनमुपसंकल्प्य पितृमेधं प्रचक्रिरे
Yastu deshah priyastasya jivatobhunmahatmanah
Tatrainamupasankalpya pitrimedham prachakrire
8.24
तं चिताग्निगतं वीरं शूरपुत्रं वराङ्गनाः
ततोऽन्वारुरुहुः पत्न्यश्चतस्रः पतिलोकगाः
Tam chitagnigatam viram shuraputram varanganah
Tatonvaruruhuh patnyashchatasrah patilokagah
8.25
तं वै चतसृभिः स्त्रीभिरन्वितं पाण्डुनन्दनः
अदाहयच्चन्दनैश्च गन्धैरुच्चावचैरपि
Tam vai chatasribhih stribhiranvitam pandunandanah
Adahayachchandanaishcha gandhairuchchavachairapi
8.26
ततः प्रादुरभूच्छब्दः समिद्धस्य विभावसोः
सामगानां च निर्घोषो नराणां रुदतामपि
Tatah pradurabhuchchhabdah samiddhasya vibhavasoh
Samaganam cha nirghosho naranam rudatamapi
8.27
ततो वज्रप्रधानास्ते वृष्णिवीरकुमारकाः
सर्व एवोदकं चक्रुः स्त्रियश्चैव महात्मनः
Tato vajrapradhanaste vrishnivirakumarakah
Sarva evodakam chakruh striyashchaiva mahatmanah
8.28
अलुप्तधर्मस्तं धर्मं कारयित्वा स फल्गुनः
जगाम वृष्णयो यत्र विनष्टा भरतर्षभ
Aluptadharmastam dharmam karayitva sa phalgunah
Jagama vrishnayo yatra vinashta bharatarshabha
8.29
स तान्दृष्ट्वा निपतितान्कदने भृशदुःखितः
बभूवातीव कौरव्यः प्राप्तकालं चकार च
Sa tandrishtva nipatitankadane bhrishaduhkhitah
Babhuvativa kauravyah praptakalam chakara cha
8.30
यथाप्रधानतश्चैव चक्रे सर्वाः क्रियास्तदा
ये हता ब्रह्मशापेन मुसलैरेरकोद्भवैः
Yathapradhanatashchaiva chakre sarvah kriyastada
Ye hata brahmashapena musalairerakodbhavaih
8.31
ततः शरीरे रामस्य वासुदेवस्य चोभयोः
अन्विष्य दाहयामास पुरुषैराप्तकारिभिः
Tatah sharire ramasya vasudevasya chobhayoh
Anvishya dahayamasa purushairaptakaribhih
8.32
स तेषां विधिवत्कृत्वा प्रेतकार्याणि पाण्डवः
सप्तमे दिवसे प्रायाद्रथमारुह्य सत्वरः
अश्वयुक्तै रथैश्चापि गोखरोष्ट्रयुतैरपि
Sa tesham vidhivatkritva pretakaryani pandavah
Saptame divase prayadrathamaruhya satvarah
Ashvayuktai rathaishchapi gokharoshtrayutairapi
8.33
स्त्रियस्ता वृष्णिवीराणां रुदत्यः शोककर्शिताः
अनुजग्मुर्महात्मानं पाण्डुपुत्रं धनंजयम्
Striyasta vrishniviranam rudatyah shokakarshitah
Anujagmurmahatmanam panduputram dhananjayam
8.34
भृत्यास्त्वन्धकवृष्णीनां सादिनो रथिनश्च ये
वीरहीनं वृद्धबालं पौरजानपदास्तथा
ययुस्ते परिवार्याथ कलत्रं पार्थशासनात्
Bhrityastvandhakavrishninam sadino rathinashcha ye
Virahinam vriddhabalam paurajanapadastatha
Yayuste parivaryatha kalatram parthashasanat
8.35
कुञ्जरैश्च गजारोहा ययुः शैलनिभैस्तथा
सपादरक्षैः संयुक्ताः सोत्तरायुधिका ययुः
Kunjaraishcha gajaroha yayuh shailanibhaistatha
Sapadarakshaih sanyuktah sottarayudhika yayuh
8.36
पुत्राश्चान्धकवृष्णीनां सर्वे पार्थमनुव्रताः
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महाधनाः
Putrashchandhakavrishninam sarve parthamanuvratah
Brahmanah kshatriya vaishyah shudrashchaiva mahadhanah
8.37
दश षट्च सहस्राणि वासुदेवावरोधनम्
पुरस्कृत्य ययुर्वज्रं पौत्रं कृष्णस्य धीमतः
Dasha shatcha sahasrani vasudevavarodhanam
Puraskritya yayurvajram pautram krishnasya dhimatah
8.38
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
भोजवृष्ण्यन्धकस्त्रीणां हतनाथानि निर्ययुः
Bahuni cha sahasrani prayutanyarbudani cha
Bhojavrishnyandhakastrinam hatanathani niryayuh
8.39
तत्सागरसमप्रख्यं वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत्
उवाह रथिनां श्रेष्ठः पार्थः परपुरंजयः
Tatsagarasamaprakhyam vrishnichakram maharddhimat
Uvaha rathinam shreshthah parthah parapuranjayah
8.40
निर्याते तु जने तस्मिन्सागरो मकरालयः
द्वारकां रत्नसंपूर्णां जलेनाप्लावयत्तदा
Niryate tu jane tasminsagaro makaralayah
Dvarakam ratnasampurnam jalenaplavayattada
8.41
तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जनाः
तूर्णात्तूर्णतरं जग्मुरहो दैवमिति ब्रुवन्
Tadadbhutamabhiprekshya dvarakavasino janah
Turnatturnataram jagmuraho daivamiti bruvan
8.42
काननेषु च रम्येषु पर्वतेषु नदीषु च
निवसन्नानयामास वृष्णिदारान्धनंजयः
Kananeshu cha ramyeshu parvateshu nadishu cha
Nivasannanayamasa vrishnidarandhananjayah
8.43
स पञ्चनदमासाद्य धीमानतिसमृद्धिमत्
देशे गोपशुधान्याढ्ये निवासमकरोत्प्रभुः
Sa panchanadamasadya dhimanatisamriddhimat
Deshe gopashudhanyadhye nivasamakarotprabhuh
8.44
ततो लोभः समभवद्दस्यूनां निहतेश्वराः
दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमानाः पार्थेनैकेन भारत
Tato lobhah samabhavaddasyunam nihateshvarah
Drishtva striyo niyamanah parthenaikena bharata
8.45
ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः
आभीरा मन्त्रयामासुः समेत्याशुभदर्शनाः
Tataste papakarmano lobhopahatachetasah
Abhira mantrayamasuh sametyashubhadarshanah
8.46
अयमेकोऽर्जुनो योद्धा वृद्धबालं हतेश्वरम्
नयत्यस्मानतिक्रम्य योधाश्चेमे हतौजसः
Ayamekorjuno yoddha vriddhabalam hateshvaram
Nayatyasmanatikramya yodhashcheme hataujasah
8.47
ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवस्ते सहस्रशः
अभ्यधावन्त वृष्णीनां तं जनं लोप्त्रहारिणः
Tato yashtipraharana dasyavaste sahasrashah
Abhyadhavanta vrishninam tam janam loptraharinah
8.48
महता सिंहनादेन द्रावयन्तः पृथग्जनम्
अभिपेतुर्धनार्थं ते कालपर्यायचोदिताः
Mahata sinhanadena dravayantah prithagjanam
Abhipeturdhanartham te kalaparyayachoditah
8.49
ततो निवृत्तः कौन्तेयः सहसा सपदानुगः
उवाच तान्महाबाहुरर्जुनः प्रहसन्निव
Tato nivrittah kaunteyah sahasa sapadanugah
Uvacha tanmahabahurarjunah prahasanniva
8.50
निवर्तध्वमधर्मज्ञा यदि स्थ न मुमूर्षवः
नेदानीं शरनिर्भिन्नाः शोचध्वं निहता मया
Nivartadhvamadharmagya yadi stha na mumurshavah
Nedanim sharanirbhinnah shochadhvam nihata maya
8.51
तथोक्तास्तेन वीरेण कदर्थीकृत्य तद्वचः
अभिपेतुर्जनं मूढा वार्यमाणाः पुनः पुनः
Tathoktastena virena kadarthikritya tadvachah
Abhipeturjanam mudha varyamanah punah punah
8.52
ततोऽर्जुनो धनुर्दिव्यं गाण्डीवमजरं महत्
आरोपयितुमारेभे यत्नादिव कथंचन
Tatorjuno dhanurdivyam gandivamajaram mahat
Aropayitumarebhe yatnadiva kathanchana
8.53
चकार सज्यं कृच्छ्रेण संभ्रमे तुमुले सति
चिन्तयामास चास्त्राणि न च सस्मार तान्यपि
Chakara sajyam krichchhrena sambhrame tumule sati
Chintayamasa chastrani na cha sasmara tanyapi
8.54
वैकृत्यं तन्महद्दृष्ट्वा भुजवीर्ये तथा युधि
दिव्यानां च महास्त्राणां विनाशाद्व्रीडितोऽभवत्
Vaikrityam tanmahaddrishtva bhujavirye tatha yudhi
Divyanam cha mahastranam vinashadvriditobhavat
8.55
वृष्णियोधाश्च ते सर्वे गजाश्वरथयायिनः
न शेकुरावर्तयितुं ह्रियमाणं च तं जनम्
Vrishniyodhashcha te sarve gajashvarathayayinah
Na shekuravartayitum hriyamanam cha tam janam
8.56
कलत्रस्य बहुत्वात्तु संपतत्सु ततस्ततः
प्रयत्नमकरोत्पार्थो जनस्य परिरक्षणे
Kalatrasya bahutvattu sampatatsu tatastatah
Prayatnamakarotpartho janasya parirakshane
8.57
मिषतां सर्वयोधानां ततस्ताः प्रमदोत्तमाः
समन्ततोऽवकृष्यन्त कामाच्चान्याः प्रवव्रजुः
Mishatam sarvayodhanam tatastah pramadottamah
Samantatovakrishyanta kamachchanyah pravavrajuh
8.58
ततो गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः पार्थो धनंजयः
जघान दस्यून्सोद्वेगो वृष्णिभृत्यैः सह प्रभुः
Tato gandivanirmuktaih sharaih partho dhananjayah
Jaghana dasyunsodvego vrishnibhrityaih saha prabhuh
8.59
क्षणेन तस्य ते राजन्क्षयं जग्मुरजिह्मगाः
अक्षया हि पुरा भूत्वा क्षीणाः क्षतजभोजनाः
Kshanena tasya te rajankshayam jagmurajihmagah
Akshaya hi pura bhutva kshinah kshatajabhojanah
8.60
स शरक्षयमासाद्य दुःखशोकसमाहतः
धनुष्कोट्या तदा दस्यूनवधीत्पाकशासनिः
Sa sharakshayamasadya duhkhashokasamahatah
Dhanushkotya tada dasyunavadhitpakashasanih
8.61
प्रेक्षतस्त्वेव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः
जग्मुरादाय ते म्लेच्छाः समन्ताज्जनमेजय
Prekshatastveva parthasya vrishnyandhakavarastriyah
Jagmuradaya te mlechchhah samantajjanamejaya
8.62
धनंजयस्तु दैवं तन्मनसाचिन्तयत्प्रभुः
दुःखशोकसमाविष्टो निःश्वासपरमोऽभवत्
Dhananjayastu daivam tanmanasachintayatprabhuh
Duhkhashokasamavishto nihshvasaparamobhavat
8.63
अस्त्राणां च प्रणाशेन बाहुवीर्यस्य संक्षयात्
धनुषश्चाविधेयत्वाच्छराणां संक्षयेण च
Astranam cha pranashena bahuviryasya sankshayat
Dhanushashchavidheyatvachchharanam sankshayena cha
8.64
बभूव विमनाः पार्थो दैवमित्यनुचिन्तयन्
न्यवर्तत ततो राजन्नेदमस्तीति चाब्रवीत्
Babhuva vimanah partho daivamityanuchintayan
Nyavartata tato rajannedamastiti chabravit
8.65
ततः स शेषमादाय कलत्रस्य महामतिः
हृतभूयिष्ठरत्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरत्
Tatah sa sheshamadaya kalatrasya mahamatih
Hritabhuyishtharatnasya kurukshetramavatarat
8.66
एवं कलत्रमानीय वृष्णीनां हृतशेषितम्
न्यवेशयत कौरव्यस्तत्र तत्र धनंजयः
Evam kalatramaniya vrishninam hritasheshitam
Nyaveshayata kauravyastatra tatra dhananjayah
8.67
हार्दिक्यतनयं पार्थो नगरं मार्तिकावतम्
भोजराजकलत्रं च हृतशेषं नरोत्तमः
Hardikyatanayam partho nagaram martikavatam
Bhojarajakalatram cha hritashesham narottamah
8.68
ततो वृद्धांश्च बालांश्च स्त्रियश्चादाय पाण्डवः
वीरैर्विहीनान्सर्वांस्ताञ्शक्रप्रस्थे न्यवेशयत्
Tato vriddhanshcha balanshcha striyashchadaya pandavah
Virairvihinansarvanstanshakraprasthe nyaveshayat
8.69
यौयुधानिं सरस्वत्यां पुत्रं सात्यकिनः प्रियम्
न्यवेशयत धर्मात्मा वृद्धबालपुरस्कृतम्
Yauyudhanim sarasvatyam putram satyakinah priyam
Nyaveshayata dharmatma vriddhabalapuraskritam
8.70
इन्द्रप्रस्थे ददौ राज्यं वज्राय परवीरहा
वज्रेणाक्रूरदारास्तु वार्यमाणाः प्रवव्रजुः
Indraprasthe dadau rajyam vajraya paraviraha
Vajrenakruradarastu varyamanah pravavrajuh
8.71
रुक्मिणी त्वथ गान्धारी शैब्या हैमवतीत्यपि
देवी जाम्बवती चैव विविशुर्जातवेदसम्
Rukmini tvatha gandhari shaibya haimavatityapi
Devi jambavati chaiva vivishurjatavedasam
8.72
सत्यभामा तथैवान्या देव्यः कृष्णस्य संमताः
वनं प्रविविशू राजंस्तापस्ये कृतनिश्चयाः
Satyabhama tathaivanya devyah krishnasya sammatah
Vanam pravivishu rajanstapasye kritanishchayah
8.73
द्वारकावासिनो ये तु पुरुषाः पार्थमन्वयुः
यथार्हं संविभज्यैनान्वज्रे पर्यददज्जयः
Dvarakavasino ye tu purushah parthamanvayuh
Yatharham sanvibhajyainanvajre paryadadajjayah
8.74
स तत्कृत्वा प्राप्तकालं बाष्पेणापिहितोऽर्जुनः
कृष्णद्वैपायनं राजन्ददर्शासीनमाश्रमे
Sa tatkritva praptakalam bashpenapihitorjunah
Krishnadvaipayanam rajandadarshasinamashrame