UtshovChapter 44
44.1
जनमेजय उवाच
दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान्सानुबन्धाञ्जनाधिपः
धृतराष्ट्रः किमकरोद्राजा चैव युधिष्ठिरः
Janamejaya uvacha
Drishtva putranstatha pautransanubandhanjanadhipah
Dhritarashtrah kimakarodraja chaiva yudhishthirah
44.2
वैशंपायन उवाच
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः
वीतशोकः स राजर्षिः पुनराश्रममागमत्
Vaishampayana uvacha
Taddrishtva mahadashcharyam putranam darshanam punah
Vitashokah sa rajarshih punarashramamagamat
44.3
इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयः
प्रतिजग्मुर्यथाकामं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया
Itarastu janah sarvaste chaiva paramarshayah
Pratijagmuryathakamam dhritarashtrabhyanugyaya
44.4
पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाः
अनुजग्मुर्महात्मानं सदारं तं महीपतिम्
Pandavastu mahatmano laghubhuyishthasainikah
Anujagmurmahatmanam sadaram tam mahipatim
44.5
तमाश्रमगतं धीमान्ब्रह्मर्षिर्लोकपूजितः
मुनिः सत्यवतीपुत्रो धृतराष्ट्रमभाषत
Tamashramagatam dhimanbrahmarshirlokapujitah
Munih satyavatiputro dhritarashtramabhashata
44.6
धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दन
श्रुतं ते ज्ञानवृद्धानामृषीणां पुण्यकर्मणाम्
Dhritarashtra mahabaho shrinu kauravanandana
Shrutam te gyanavriddhanamrishinam punyakarmanam
44.7
ऋद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम्
धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः
Riddhabhijanavriddhanam vedavedangavedinam
Dharmagyanam purananam vadatam vividhah kathah
44.8
मा स्म शोके मनः कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः
श्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद्देवदर्शनात्
Ma sma shoke manah karshirdishte na vyathate budhah
Shrutam devarahasyam te naradaddevadarshanat
44.9
गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम्
यथा दृष्टास्त्वया पुत्रा यथाकामविहारिणः
Gataste kshatradharmena shastraputam gatim shubham
Yatha drishtastvaya putra yathakamaviharinah
44.10
युधिष्ठिरस्त्वयं धीमान्भवन्तमनुरुध्यते
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः सदारः ससुहृज्जनः
Yudhishthirastvayam dhimanbhavantamanurudhyate
Sahito bhratribhih sarvaih sadarah sasuhrijjanah
44.11
विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यमनुशासताम्
मासः समधिको ह्येषामतीतो वसतां वने
Visarjayainam yatvesha svarajyamanushasatam
Masah samadhiko hyeshamatito vasatam vane
44.12
एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं परंतप
बहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद्राज्यं नाम नराधिप
Etaddhi nityam yatnena padam rakshyam parantapa
Bahupratyarthikam hyetadrajyam nama naradhipa
44.13
इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिना
युधिष्ठिरमथाहूय वाग्मी वचनमब्रवीत्
Ityuktah kauravo raja vyasenamitabuddhina
Yudhishthiramathahuya vagmi vachanamabravit
44.14
अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सह
त्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान्प्रबाधते
Ajatashatro bhadram te shrinu me bhratribhih saha
Tvatprasadanmahipala shoko nasmanprabadhate
44.15
रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाह्वये
नाथेनानुगतो विद्वन्प्रियेषु परिवर्तिना
Rame chaham tvaya putra pureva gajasahvaye
Nathenanugato vidvanpriyeshu parivartina
44.16
प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर्मे विपुला त्वयि
न मे मन्युर्महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम्
Praptam putraphalam tvattah pritirme vipula tvayi
Na me manyurmahabaho gamyatam putra ma chiram
44.17
भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपो मे परिहीयते
तपोयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः
Bhavantam cheha samprekshya tapo me parihiyate
Tapoyuktam shariram cha tvam drishtva dharitam punah
44.18
मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने
मम तुल्यव्रते पुत्र नचिरं वर्तयिष्यतः
Matarau te tathaiveme shirnaparnakritashane
Mama tulyavrate putra nachiram vartayishyatah
44.19
दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताः
व्यासस्य तपसो वीर्याद्भवतश्च समागमात्
Duryodhanaprabhritayo drishta lokantaram gatah
Vyasasya tapaso viryadbhavatashcha samagamat
44.20
प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य च मेऽनघ
उग्रं तपः समास्थास्ये त्वमनुज्ञातुमर्हसि
Prayojanam chiram vrittam jivitasya cha menagha
Ugram tapah samasthasye tvamanugyatumarhasi
44.21
त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम्
श्वो वाद्य वा महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम्
Tvayyadya pindah kirtishcha kulam chedam pratishthitam
Shvo vadya va mahabaho gamyatam putra ma chiram
44.22
राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभ
संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतमेतावता विभो
Rajanitih subahushah shruta te bharatarshabha
Sandeshtavyam na pashyami kritametavata vibho
44.23
इत्युक्तवचनं तात नृपो राजानमब्रवीत्
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्
Ityuktavachanam tata nripo rajanamabravit
Na mamarhasi dharmagya parityaktumanagasam
44.24
कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरोऽनुचरास्तथा
भवन्तमहमन्विष्ये मातरौ च यतव्रते
Kamam gachchhantu me sarve bhrataronucharastatha
Bhavantamahamanvishye matarau cha yatavrate
44.25
तमुवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व मे
त्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे
Tamuvachatha gandhari maivam putra shrinushva me
Tvayyadhinam kurukulam pindashcha shvashurasya me
44.26
गम्यतां पुत्र पर्याप्तमेतावत्पूजिता वयम्
राजा यदाह तत्कार्यं त्वया पुत्र पितुर्वचः
Gamyatam putra paryaptametavatpujita vayam
Raja yadaha tatkaryam tvaya putra piturvachah
44.27
इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीमिदमुवाच ह
स्नेहबाष्पाकुले नेत्रे प्रमृज्य रुदतीं वचः
Ityuktah sa tu gandharya kuntimidamuvacha ha
Snehabashpakule netre pramrijya rudatim vachah
44.28
विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी
भवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः
Visarjayati mam raja gandhari cha yashasvini
Bhavatyam baddhachittastu katham yasyami duhkhitah
44.29
न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्
Na chotsahe tapovighnam kartum te dharmacharini
Tapaso hi param nasti tapasa vindate mahat
44.30
ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर्यथा पुरा
तपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा
Mamapi na tatha ragyi rajye buddhiryatha pura
Tapasyevanuraktam me manah sarvatmana tatha
44.31
शून्येयं च मही सर्वा न मे प्रीतिकरी शुभे
बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा
Shunyeyam cha mahi sarva na me pritikari shubhe
Bandhava nah parikshina balam no na yatha pura
44.32
पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताः
न तेषां कुलकर्तारं कंचित्पश्याम्यहं शुभे
Panchalah subhrisham kshinah kanyamatravasheshitah
Na tesham kulakartaram kanchitpashyamyaham shubhe
44.33
सर्वे हि भस्मसान्नीता द्रोणेनैकेन संयुगे
अवशेषास्तु निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि
Sarve hi bhasmasannita dronenaikena sanyuge
Avasheshastu nihata dronaputrena vai nishi
44.34
चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नः
केवलं वृष्णिचक्रं तु वासुदेवपरिग्रहात्
यं दृष्ट्वा स्थातुमिच्छामि धर्मार्थं नान्यहेतुकम्
Chedayashchaiva matsyashcha drishtapurvastathaiva nah
Kevalam vrishnichakram tu vasudevaparigrahat
Yam drishtva sthatumichchhami dharmartham nanyahetukam
44.35
शिवेन पश्य नः सर्वान्दुर्लभं दर्शनं तव
भविष्यत्यम्ब राजा हि तीव्रमारप्स्यते तपः
Shivena pashya nah sarvandurlabham darshanam tava
Bhavishyatyamba raja hi tivramarapsyate tapah
44.36
एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधां पतिः
युधिष्ठिरमुवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः
Etachchhrutva mahabahuh sahadevo yudham patih
Yudhishthiramuvachedam bashpavyakulalochanah
44.37
नोत्सहेऽहं परित्यक्तुं मातरं पार्थिवर्षभ
प्रतियातु भवान्क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने
Notsaheham parityaktum mataram parthivarshabha
Pratiyatu bhavankshipram tapastapsyamyaham vane
44.38
इहैव शोषयिष्यामि तपसाहं कलेवरम्
पादशुश्रूषणे युक्तो राज्ञो मात्रोस्तथानयोः
Ihaiva shoshayishyami tapasaham kalevaram
Padashushrushane yukto ragyo matrostathanayoh
44.39
तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम्
गम्यतां पुत्र मैवं त्वं वोचः कुरु वचो मम
Tamuvacha tatah kunti parishvajya mahabhujam
Gamyatam putra maivam tvam vochah kuru vacho mama
44.40
आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाः
उपरोधो भवेदेवमस्माकं तपसः कृते
Agama vah shivah santu svastha bhavata putrakah
Uparodho bhavedevamasmakam tapasah krite
44.41
त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात्
तस्मात्पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टमल्पं हि नः प्रभो
Tvatsnehapashabaddha cha hiyeyam tapasah parat
Tasmatputraka gachchha tvam shishtamalpam hi nah prabho
44.42
एवं संस्तम्भितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर्मनः
सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः
Evam sanstambhitam vakyaih kuntya bahuvidhairmanah
Sahadevasya rajendra ragyashchaiva visheshatah
44.43
ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुंगवाः
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठमामन्त्रयितुमारभन्
Te matra samanugyata ragya cha kurupungavah
Abhivadya kurushreshthamamantrayitumarabhan
44.44
राजन्प्रतिगमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दिताः
अनुज्ञातास्त्वया राजन्गमिष्यामो विकल्मषाः
Rajanpratigamishyamah shivena pratinanditah
Anugyatastvaya rajangamishyamo vikalmashah
44.45
एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराज्ञा महात्मना
अनुजज्ञे जयाशीर्भिरभिनन्द्य युधिष्ठिरम्
Evamuktah sa rajarshirdharmaragya mahatmana
Anujagye jayashirbhirabhinandya yudhishthiram
44.46
भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवः
स चास्य सम्यङ्मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान्
Bhimam cha balinam shreshtham santvayamasa parthivah
Sa chasya samyanmedhavi pratyapadyata viryavan
44.47
अर्जुनं च समाश्लिष्य यमौ च पुरुषर्षभौ
अनुजज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च
Arjunam cha samashlishya yamau cha purusharshabhau
Anujagye sa kauravyah parishvajyabhinandya cha
44.48
गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवन्दनाः
जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम्
चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे
Gandharya chabhyanugyatah kritapadabhivandanah
Jananya samupaghratah parishvaktashcha te nripam
Chakruh pradakshinam sarve vatsa iva nivarane
44.49
पुनः पुनर्निरीक्षन्तः प्रजग्मुस्ते प्रदक्षिणम्
तथैव द्रौपदी साध्वी सर्वाः कौरवयोषितः
Punah punarnirikshantah prajagmuste pradakshinam
Tathaiva draupadi sadhvi sarvah kauravayoshitah
44.50
न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततः
श्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः
संदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर्भर्तृभिः सह
Nyayatah shvashure vrittim prayujya prayayustatah
Shvashrubhyam samanugyatah parishvajyabhinanditah
Sandishtashchetikartavyam prayayurbhartribhih saha
44.51
ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामिति
उष्ट्राणां क्रोशतां चैव हयानां हेषतामपि
Tatah prajagye ninadah sutanam yujyatamiti
Ushtranam kroshatam chaiva hayanam heshatamapi
44.52
ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकः
नगरं हास्तिनपुरं पुनरायात्सबान्धवः
Tato yudhishthiro raja sadarah sahasainikah
Nagaram hastinapuram punarayatsabandhavah