UtshovChapter 45
45.1
वैशंपायन उवाच
द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया
देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम्
Vaishampayana uvacha
Dvivarshopanivritteshu pandaveshu yadrichchhaya
Devarshirnarado rajannajagama yudhishthiram
45.2
तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः
Tamabhyarchya mahabahuh kururajo yudhishthirah
Asinam parivishvastam provacha vadatam varah
45.3
चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तमुपस्थितम्
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम्
Chirasya khalu pashyami bhagavantamupasthitam
Kachchitte kushalam vipra shubham va pratyupasthitam
45.4
के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते
तद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वमस्माकं च प्रियोऽतिथिः
Ke deshah paridrishtaste kim cha karyam karomi te
Tadbruhi dvijamukhya tvamasmakam cha priyotithih
45.5
नारद उवाच
चिरदृष्टोऽसि मे राजन्नागतोऽस्मि तपोवनात्
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप
Narada uvacha
Chiradrishtosi me rajannagatosmi tapovanat
Paridrishtani tirthani ganga chaiva maya nripa
45.6
युधिष्ठिर उवाच
वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः
धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः
Yudhishthira uvacha
Vadanti purusha medya gangatiranivasinah
Dhritarashtram mahatmanamasthitam paramam tapah
45.7
अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः
Api drishtastvaya tatra kushali sa kurudvahah
Gandhari cha pritha chaiva sutaputrashcha sanjayah
45.8
कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः
श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः
Katham cha vartate chadya pita mama sa parthivah
Shrotumichchhami bhagavanyadi drishtastvaya nripah
45.9
नारद उवाच
स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम्
यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने
Narada uvacha
Sthiribhuya maharaja shrinu sarvam yathatatham
Yatha shrutam cha drishtam cha maya tasminstapovane
45.10
वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप
Vanavasanivritteshu bhavatsu kurunandana
Kurukshetratpita tubhyam gangadvaram yayau nripa
45.11
गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः
Gandharya sahito dhimanvadhva kuntya samanvitah
Sanjayena cha sutena sagnihotrah sayajakah
45.12
आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः
वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः
Atasthe sa tapastivram pita tava tapodhanah
Vitam mukhe samadhaya vayubhakshobhavanmunih
45.13
वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः
Vane sa munibhih sarvaih pujyamano mahatapah
Tvagasthimatrasheshah sa shanmasanabhavannripah
45.14
गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासोपवासिनी
संजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत
Gandhari tu jalahara kunti masopavasini
Sanjayah shashthabhaktena vartayamasa bharata
45.15
अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो
दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह
Agninstu yajakastatra juhuvurvidhivatprabho
Drishyatodrishyatashchaiva vane tasminnripasya ha
45.16
अनिकेतोऽथ राजा स बभूव वनगोचरः
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः
Aniketotha raja sa babhuva vanagocharah
Te chapi sahite devyau sanjayashcha tamanvayuh
45.17
संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च
गान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुरासीदनिन्दिता
Sanjayo nripaterneta sameshu vishameshu cha
Gandharyastu pritha rajanshchakshurasidanindita
45.18
ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः
गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखोऽभवत्
Tatah kadachidgangayah kachchhe sa nripasattamah
Gangayamapluto dhimanashramabhimukhobhavat
45.19
अथ वायुः समुद्भूतो दावाग्निरभवन्महान्
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः
Atha vayuh samudbhuto davagnirabhavanmahan
Dadaha tadvanam sarvam parigrihya samantatah
45.20
दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान्
Dahyatsu mrigayutheshu dvijihveshu samantatah
Varahanam cha yutheshu sanshrayatsu jalashayan
45.21
समाविद्धे वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः
असमर्थोऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते
Samaviddhe vane tasminprapte vyasana uttame
Niraharataya raja mandapranavicheshtitah
Asamarthopasarane sukrishau matarau cha te
45.22
ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात्
इदमाह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते
Tatah sa nripatirdrishtva vahnimayantamantikat
Idamaha tatah sutam sanjayam prithivipate
45.23
गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित्
वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम्
Gachchha sanjaya yatragnirna tvam dahati karhichit
Vayamatragnina yukta gamishyamah param gatim
45.24
तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतां वरः
राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना
Tamuvacha kilodvignah sanjayo vadatam varah
Rajanmrityuranishtoyam bhavita te vrithagnina
45.25
न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति
Na chopayam prapashyami mokshane jatavedasah
Yadatranantaram karyam tadbhavanvaktumarhati
45.26
इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः
नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम्
Ityuktah sanjayenedam punaraha sa parthivah
Naisha mrityuranishto no nihsritanam grihatsvayam
45.27
जलमग्निस्तथा वायुरथ वापि विकर्शनम्
तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम्
Jalamagnistatha vayuratha vapi vikarshanam
Tapasanam prashasyante gachchha sanjaya machiram
45.28
इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तदा
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा
Ityuktva sanjayam raja samadhaya manastada
Pranmukhah saha gandharya kuntya chopavishattada
45.29
संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत्
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो
Sanjayastam tatha drishtva pradakshinamathakarot
Uvacha chainam medhavi yunkshvatmanamiti prabho
45.30
ऋषिपुत्रो मनीषी स राजा चक्रेऽस्य तद्वचः
संनिरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा
Rishiputro manishi sa raja chakresya tadvachah
Sannirudhyendriyagramamasitkashthopamastada
45.31
गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव
दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव
Gandhari cha mahabhaga janani cha pritha tava
Davagnina samayukte sa cha raja pita tava
45.32
संजयस्तु महामात्रस्तस्माद्दावादमुच्यत
गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः
Sanjayastu mahamatrastasmaddavadamuchyata
Gangakule maya drishtastapasaih parivaritah
45.33
स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः
प्रययौ संजयः सूतो हिमवन्तं महीधरम्
Sa tanamantrya tejasvi nivedyaitachcha sarvashah
Prayayau sanjayah suto himavantam mahidharam
45.34
एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः
गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप
Evam sa nidhanam praptah kururajo mahamanah
Gandhari cha pritha chaiva jananyau te naradhipa
45.35
यदृच्छयानुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम्
तयोश्च देव्योरुभयोर्दृष्टानि भरतर्षभ
Yadrichchhayanuvrajata maya ragyah kalevaram
Tayoshcha devyorubhayordrishtani bharatarshabha
45.36
ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः
श्रुत्वा राज्ञस्तथा निष्ठां न त्वशोचन्गतिं च ते
Tatastapovane tasminsamajagmustapodhanah
Shrutva ragyastatha nishtham na tvashochangatim cha te
45.37
तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम
यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव
Tatrashraushamaham sarvametatpurushasattama
Yatha cha nripatirdagdho devyau te cheti pandava
45.38
न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वन्तः स पृथिवीपतिः
प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते
Na shochitavyam rajendra svantah sa prithivipatih
Praptavanagnisanyogam gandhari janani cha te
45.39
वैशंपायन उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम्
निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान्
Vaishampayana uvacha
Etachchhrutva tu sarvesham pandavanam mahatmanam
Niryanam dhritarashtrasya shokah samabhavanmahan
45.40
अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत्
पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम्
Antahpuranam cha tada mahanartasvarobhavat
Pauranam cha maharaja shrutva ragyastada gatim
45.41
अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः
ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः
भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते
Aho dhigiti raja tu vikrushya bhrishaduhkhitah
Urdhvabahuh smaranmatuh praruroda yudhishthirah
Bhimasenapurogashcha bhratarah sarva eva te
45.42
अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः
प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम्
Antahpureshu cha tada sumahanruditasvanah
Pradurasinmaharaja pritham shrutva tathagatam
45.43
तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम्
अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम्
Tam cha vriddham tatha dagdham hataputram naradhipam
Anvashochanta te sarve gandharim cha tapasvinim
45.44
तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत
निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम्
Tasminnuparate shabde muhurtadiva bharata
Nigrihya bashpam dhairyena dharmarajobravididam