UtshovChapter 57
57.1
वैशंपायन उवाच
स मित्रसहमासाद्य त्वभिज्ञानमयाचत
तस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा
Vaishampayana uvacha
Sa mitrasahamasadya tvabhigyanamayachata
Tasmai dadavabhigyanam sa chekshvakuvarastada
57.2
सौदास उवाच
न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः
एतन्मे मतमाज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले
Saudasa uvacha
Na chaivaisha gatih kshemya na chanya vidyate gatih
Etanme matamagyaya prayachchha manikundale
57.3
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तस्तामुत्तङ्कस्तु भर्तुर्वाक्यमथाब्रवीत्
श्रुत्वा च सा ततः प्रादात्तस्मै ते मणिकुण्डले
Vaishampayana uvacha
Ityuktastamuttankastu bharturvakyamathabravit
Shrutva cha sa tatah pradattasmai te manikundale
57.4
अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनरब्रवीत्
किमेतद्गुह्यवचनं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव
Avapya kundale te tu rajanam punarabravit
Kimetadguhyavachanam shrotumichchhami parthiva
57.5
सौदास उवाच
प्रजा निसर्गाद्विप्रान्वै क्षत्रियाः पूजयन्ति ह
विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः
Saudasa uvacha
Praja nisargadvipranvai kshatriyah pujayanti ha
Viprebhyashchapi bahavo doshah pradurbhavanti nah
57.6
सोऽहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद्दोषमवाप्तवान्
गतिमन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान्
स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम
Soham dvijebhyah pranato vipraddoshamavaptavan
Gatimanyam na pashyami madayantisahayavan
Svargadvarasya gamane sthane cheha dvijottama
57.7
न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिः
शक्यं नृलोके संस्थातुं प्रेत्य वा सुखमेधितुम्
Na hi ragya visheshena viruddhena dvijatibhih
Shakyam nriloke sansthatum pretya va sukhamedhitum
57.8
तदिष्टे ते मयैवैते दत्ते स्वे मणिकुण्डले
यः कृतस्तेऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्व मे
Tadishte te mayaivaite datte sve manikundale
Yah kritastedya samayah saphalam tam kurushva me
57.9
उत्तङ्क उवाच
राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनरेष्यामि ते वशम्
प्रश्नं तु कंचित्प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप
Uttanka uvacha
Rajanstatheha kartasmi punareshyami te vasham
Prashnam tu kanchitprashtum tvam vyavasishye parantapa
57.10
सौदास उवाच
ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचः
छेत्तास्मि संशयं तेऽद्य न मेऽत्रास्ति विचारणा
Saudasa uvacha
Bruhi vipra yathakamam prativaktasmi te vachah
Chhettasmi sanshayam tedya na metrasti vicharana
57.11
उत्तङ्क उवाच
प्राहुर्वाक्संगतं मित्रं धर्मनैपुण्यदर्शिनः
मित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः
Uttanka uvacha
Prahurvaksangatam mitram dharmanaipunyadarshinah
Mitreshu yashcha vishamah stena ityeva tam viduh
57.12
स भवान्मित्रतामद्य संप्राप्तो मम पार्थिव
स मे बुद्धिं प्रयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर
Sa bhavanmitratamadya samprapto mama parthiva
Sa me buddhim prayachchhasva samam buddhimatam vara
57.13
अवाप्तार्थोऽहमद्येह भवांश्च पुरुषादकः
भवत्सकाशमागन्तुं क्षमं मम न वेति वा
Avaptarthohamadyeha bhavanshcha purushadakah
Bhavatsakashamagantum kshamam mama na veti va
57.14
सौदास उवाच
क्षमं चेदिह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तम
मत्समीपं द्विजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथंचन
Saudasa uvacha
Kshamam chediha vaktavyam maya dvijavarottama
Matsamipam dvijashreshtha nagantavyam kathanchana
57.15
एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वह
आगच्छतो हि ते विप्र भवेन्मृत्युरसंशयम्
Evam tava prapashyami shreyo bhrigukulodvaha
Agachchhato hi te vipra bhavenmrityurasanshayam
57.16
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तः स तदा राज्ञा क्षमं बुद्धिमता हितम्
समनुज्ञाप्य राजानमहल्यां प्रति जग्मिवान्
Vaishampayana uvacha
Ityuktah sa tada ragya kshamam buddhimata hitam
Samanugyapya rajanamahalyam prati jagmivan
57.17
गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरः
जवेन महता प्रायाद्गौतमस्याश्रमं प्रति
Grihitva kundale divye gurupatnyah priyankarah
Javena mahata prayadgautamasyashramam prati
57.18
यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम्
तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिनेऽनयत्
Yatha tayo rakshanam cha madayantyabhibhashitam
Tatha te kundale baddhva tatha krishnajinenayat
57.19
स कस्मिंश्चित्क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम्
बिल्वं ददर्श कस्मिंश्चिदारुरोह क्षुधान्वितः
Sa kasminshchitkshudhavishtah phalabharasamanvitam
Bilvam dadarsha kasminshchidaruroha kshudhanvitah
57.20
शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनमरिंदम
यस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै
Shakhasvasajya tasyaiva krishnajinamarindama
Yasminste kundale baddhe tada dvijavarena vai
57.21
विशीर्णबन्धने तस्मिन्गते कृष्णाजिने महीम्
अपश्यद्भुजगः कश्चित्ते तत्र मणिकुण्डले
Vishirnabandhane tasmingate krishnajine mahim
Apashyadbhujagah kashchitte tatra manikundale
57.22
ऐरावतकुलोत्पन्नः शीघ्रो भूत्वा तदा स वै
विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले
Airavatakulotpannah shighro bhutva tada sa vai
Vidashyasyena valmikam viveshatha sa kundale
57.23
ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन ह
पपात वृक्षात्सोद्वेगो दुःखात्परमकोपनः
Hriyamane tu drishtva sa kundale bhujagena ha
Papata vrikshatsodvego duhkhatparamakopanah
57.24
स दण्डकाष्ठमादाय वल्मीकमखनत्तदा
क्रोधामर्षाभितप्ताङ्गस्ततो वै द्विजपुंगवः
Sa dandakashthamadaya valmikamakhanattada
Krodhamarshabhitaptangastato vai dvijapungavah
57.25
तस्य वेगमसह्यं तमसहन्ती वसुंधरा
दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशमातुरा
Tasya vegamasahyam tamasahanti vasundhara
Dandakashthabhinunnangi chachala bhrishamatura
57.26
ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर्धरणीतलम्
नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात्
Tatah khanata evatha viprarsherdharanitalam
Nagalokasya panthanam kartukamasya nishchayat
57.27
रथेन हरियुक्तेन तं देशमुपजग्मिवान्
वज्रपाणिर्महातेजा ददर्श च द्विजोत्तमम्
Rathena hariyuktena tam deshamupajagmivan
Vajrapanirmahateja dadarsha cha dvijottamam
57.28
स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः
उत्तङ्कमब्रवीत्तात नैतच्छक्यं त्वयेति वै
Sa tu tam brahmano bhutva tasya duhkhena duhkhitah
Uttankamabravittata naitachchhakyam tvayeti vai
57.29
इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः
न दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यमिदं तव
Ito hi nagaloko vai yojanani sahasrashah
Na dandakashthasadhyam cha manye karyamidam tava
57.30
उत्तङ्क उवाच
नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मया
प्राप्तुं प्राणान्विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम
Uttanka uvacha
Nagaloke yadi brahmanna shakye kundale maya
Praptum prananvimokshyami pashyataste dvijottama
57.31
यदा स नाशकत्तस्य निश्चयं कर्तुमन्यथा
वज्रपाणिस्तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयोज ह
Yada sa nashakattasya nishchayam kartumanyatha
Vajrapanistada dandam vajrastrena yuyoja ha
57.32
ततो वज्रप्रहारैस्तैर्दार्यमाणा वसुंधरा
नागलोकस्य पन्थानमकरोज्जनमेजय
Tato vajrapraharaistairdaryamana vasundhara
Nagalokasya panthanamakarojjanamejaya
57.33
स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश ह
ददर्श नागलोकं च योजनानि सहस्रशः
Sa tena margena tada nagalokam vivesha ha
Dadarsha nagalokam cha yojanani sahasrashah
57.34
प्राकारनिचयैर्दिव्यैर्मणिमुक्ताभ्यलंकृतैः
उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस्तथा
Prakaranichayairdivyairmanimuktabhyalankritaih
Upapannam mahabhaga shatakumbhamayaistatha
57.35
वापीः स्फटिकसोपाना नदीश्च विमलोदकाः
ददर्श वृक्षांश्च बहून्नानाद्विजगणायुतान्
Vapih sphatikasopana nadishcha vimalodakah
Dadarsha vrikshanshcha bahunnanadvijaganayutan
57.36
तस्य लोकस्य च द्वारं ददर्श स भृगूद्वहः
पञ्चयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्
Tasya lokasya cha dvaram dadarsha sa bhrigudvahah
Panchayojanavistaramayatam shatayojanam
57.37
नागलोकमुत्तङ्कस्तु प्रेक्ष्य दीनोऽभवत्तदा
निराशश्चाभवत्तात कुण्डलाहरणे पुनः
Nagalokamuttankastu prekshya dinobhavattada
Nirashashchabhavattata kundalaharane punah
57.38
तत्र प्रोवाच तुरगस्तं कृष्णश्वेतवालधिः
ताम्रास्यनेत्रः कौरव्य प्रज्वलन्निव तेजसा
Tatra provacha turagastam krishnashvetavaladhih
Tamrasyanetrah kauravya prajvalanniva tejasa
57.39
धमस्वापानमेतन्मे ततस्त्वं विप्र लप्स्यसे
ऐरावतसुतेनेह तवानीते हि कुण्डले
Dhamasvapanametanme tatastvam vipra lapsyase
Airavatasuteneha tavanite hi kundale
57.40
मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र त्वमत्रार्थे कथंचन
त्वयैतद्धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा
Ma jugupsam krithah putra tvamatrarthe kathanchana
Tvayaitaddhi samachirnam gautamasyashrame tada
57.41
उत्तङ्क उवाच
कथं भवन्तं जानीयामुपाध्यायाश्रमं प्रति
यन्मया चीर्णपूर्वं च श्रोतुमिच्छामि तद्ध्यहम्
Uttanka uvacha
Katham bhavantam janiyamupadhyayashramam prati
Yanmaya chirnapurvam cha shrotumichchhami taddhyaham
57.42
अश्व उवाच
गुरोर्गुरुं मां जानीहि ज्वलितं जातवेदसम्
त्वया ह्यहं सदा वत्स गुरोरर्थेऽभिपूजितः
Ashva uvacha
Gurorgurum mam janihi jvalitam jatavedasam
Tvaya hyaham sada vatsa gurorarthebhipujitah
57.43
सततं पूजितो विप्र शुचिना भृगुनन्दन
तस्माच्छ्रेयो विधास्यामि तवैवं कुरु मा चिरम्
Satatam pujito vipra shuchina bhrigunandana
Tasmachchhreyo vidhasyami tavaivam kuru ma chiram
57.44
इत्युक्तः स तथाकार्षीदुत्तङ्कश्चित्रभानुना
घृतार्चिः प्रीतिमांश्चापि प्रजज्वाल दिधक्षया
Ityuktah sa tathakarshiduttankashchitrabhanuna
Ghritarchih pritimanshchapi prajajvala didhakshaya
57.45
ततोऽस्य रोमकूपेभ्यो ध्मायमानस्य भारत
घनः प्रादुरभूद्धूमो नागलोकभयावहः
Tatosya romakupebhyo dhmayamanasya bharata
Ghanah pradurabhuddhumo nagalokabhayavahah
57.46
तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारत
नागलोके महाराज न प्रज्ञायत किंचन
Tena dhumena sahasa vardhamanena bharata
Nagaloke maharaja na pragyayata kinchana
57.47
हाहाकृतमभूत्सर्वमैरावतनिवेशनम्
वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय
Hahakritamabhutsarvamairavataniveshanam
Vasukipramukhanam cha naganam janamejaya
57.48
न प्रकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत
नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस्तथा
Na prakashanta veshmani dhumaruddhani bharata
Niharasanvritaniva vanani girayastatha
57.49
ते धूमरक्तनयना वह्नितेजोभितापिताः
आजग्मुर्निश्चयं ज्ञातुं भार्गवस्यातितेजसः
Te dhumaraktanayana vahnitejobhitapitah
Ajagmurnishchayam gyatum bhargavasyatitejasah
57.50
श्रुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस्तिग्मतेजसः
संभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर्यथाविधि
Shrutva cha nishchayam tasya maharshestigmatejasah
Sambhrantamanasah sarve pujam chakruryathavidhi
57.51
सर्वे प्राञ्जलयो नागा वृद्धबालपुरोगमाः
शिरोभिः प्रणिपत्योचुः प्रसीद भगवन्निति
Sarve pranjalayo naga vriddhabalapurogamah
Shirobhih pranipatyochuh prasida bhagavanniti
57.52
प्रसाद्य ब्राह्मणं ते तु पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च
प्रायच्छन्कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते
Prasadya brahmanam te tu padyamarghyam nivedya cha
Prayachchhankundale divye pannagah paramarchite
57.53
ततः संपूजितो नागैस्तत्रोत्तङ्कः प्रतापवान्
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत्
Tatah sampujito nagaistatrottankah pratapavan
Agnim pradakshinam kritva jagama gurusadma tat
57.54
स गत्वा त्वरितो राजन्गौतमस्य निवेशनम्
प्रायच्छत्कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्यै तदानघ
Sa gatva tvarito rajangautamasya niveshanam
Prayachchhatkundale divye gurupatnyai tadanagha
57.55
एवं महात्मना तेन त्रीँल्लोकाञ्जनमेजय
परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस्ते मणिकुण्डले
Evam mahatmana tena trinllokanjanamejaya
Parikramyahrite divye tataste manikundale
57.56
एवंप्रभावः स मुनिरुत्तङ्को भरतर्षभ
परेण तपसा युक्तो यन्मां त्वं परिपृच्छसि
Evamprabhavah sa muniruttanko bharatarshabha
Parena tapasa yukto yanmam tvam pariprichchhasi