UtshovChapter 50
50.1
ब्रह्मोवाच
भूतानामथ पञ्चानां यथैषामीश्वरं मनः
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च
Brahmovacha
Bhutanamatha panchanam yathaishamishvaram manah
Niyame cha visarge cha bhutatma mana eva cha
50.2
अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथा
बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञः सर्व उच्यते
Adhishthata mano nityam bhutanam mahatam tatha
Buddhiraishvaryamachashte kshetragyah sarva uchyate
50.3
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं क्षेत्रज्ञो युञ्जते सदा
Indriyani mano yunkte sadashvaniva sarathih
Indriyani mano buddhim kshetragyo yunjate sada
50.4
महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम्
तमारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति
Mahabhutasamayuktam buddhisanyamanam ratham
Tamaruhya sa bhutatma samantatparidhavati
50.5
इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च
बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः
Indriyagramasanyukto manahsarathireva cha
Buddhisanyamano nityam mahanbrahmamayo rathah
50.6
एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम्
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति
Evam yo vetti vidvanvai sada brahmamayam ratham
Sa dhirah sarvalokeshu na mohamadhigachchhati
50.7
अव्यक्तादि विशेषान्तं त्रसस्थावरसंकुलम्
चन्द्रसूर्यप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्
Avyaktadi visheshantam trasasthavarasankulam
Chandrasuryaprabhalokam grahanakshatramanditam
50.8
नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम्
विविधाभिस्तथाद्भिश्च सततं समलंकृतम्
Nadiparvatajalaishcha sarvatah paribhushitam
Vividhabhistathadbhishcha satatam samalankritam
50.9
आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः
एतद्ब्रह्मवनं नित्यं यस्मिंश्चरति क्षेत्रवित्
Ajivah sarvabhutanam sarvapranabhritam gatih
Etadbrahmavanam nityam yasminshcharati kshetravit
50.10
लोकेऽस्मिन्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः
गुणेभ्यः पञ्चभूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः
Lokesminyani bhutani sthavarani charani cha
Tanyevagre praliyante pashchadbhutakrita gunah
Gunebhyah panchabhutani esha bhutasamuchchhrayah
50.11
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः
सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्
Deva manushya gandharvah pishachasurarakshasah
Sarve svabhavatah srishta na kriyabhyo na karanat
50.12
एते विश्वकृतो विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनः
तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु
प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा
Ete vishvakrito vipra jayante ha punah punah
Tebhyah prasutasteshveva mahabhuteshu panchasu
Praliyante yathakalamurmayah sagare yatha
50.13
विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतानि गच्छति
भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत्प्रजापतिम्
Vishvasrigbhyastu bhutebhyo mahabhutani gachchhati
Bhutebhyashchapi panchabhyo mukto gachchhetprajapatim
50.14
प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे
Prajapatiridam sarvam tapasaivasrijatprabhuh
Tathaiva vedanrishayastapasa pratipedire
50.15
तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा
त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः
Tapasashchanupurvyena phalamulashinastatha
Trailokyam tapasa siddhah pashyantiha samahitah
50.16
ओषधान्यगदादीनी नानाविद्याश्च सर्वशः
तपसैव प्रसिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्
Oshadhanyagadadini nanavidyashcha sarvashah
Tapasaiva prasidhyanti tapomulam hi sadhanam
50.17
यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम्
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्
Yaddurapam duramnayam duradharsham duranvayam
Tatsarvam tapasa sadhyam tapo hi duratikramam
50.18
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पगः
तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात्ततः
Surapo brahmaha steyi bhrunaha gurutalpagah
Tapasaiva sutaptena muchyante kilbishattatah
50.19
मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः
यानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च
Manushyah pitaro devah pashavo mrigapakshinah
Yani chanyani bhutani trasani sthavarani cha
50.20
तपःपरायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदा
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः
Tapahparayana nityam sidhyante tapasa sada
Tathaiva tapasa deva mahabhaga divam gatah
50.21
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः
अहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः
Ashiryuktani karmani kurvate ye tvatandritah
Ahankarasamayuktaste sakashe prajapateh
50.22
ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः
प्राप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम्
Dhyanayogena shuddhena nirmama nirahankritah
Prapnuvanti mahatmano mahantam lokamuttamam
50.23
ध्यानयोगादुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा
सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवत्तया
Dhyanayogadupagamya prasannamatayah sada
Sukhopachayamavyaktam pravishantyatmavattaya
50.24
ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः
अव्यक्तं प्रविशन्तीह महान्तं लोकमुत्तमम्
Dhyanayogadupagamya nirmama nirahankritah
Avyaktam pravishantiha mahantam lokamuttamam
50.25
अव्यक्तादेव संभूतः समयज्ञो गतः पुनः
तमोरजोभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वमास्थाय केवलम्
Avyaktadeva sambhutah samayagyo gatah punah
Tamorajobhyam nirmuktah sattvamasthaya kevalam
50.26
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः
क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित्
Vimuktah sarvapapebhyah sarvam tyajati nishkalah
Kshetragya iti tam vidyadyastam veda sa vedavit
50.27
चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः
यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा गुह्यमेतत्सनातनम्
Chittam chittadupagamya munirasita sanyatah
Yachchittastanmana bhutva guhyametatsanatanam
50.28
अव्यक्तादि विशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम्
निबोधत यथा हीदं गुणैर्लक्षणमित्युत
Avyaktadi visheshantamavidyalakshanam smritam
Nibodhata yatha hidam gunairlakshanamityuta
50.29
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्
Dvyaksharastu bhavenmrityustryaksharam brahma shashvatam
Mameti cha bhavenmrityurna mameti cha shashvatam
50.30
कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराः
ये तु बुद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते
Karma kechitprashansanti mandabuddhitara narah
Ye tu buddha mahatmano na prashansanti karma te
50.31
कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः
पुरुषं सृजतेऽविद्या अग्राह्यममृताशिनम्
Karmana jayate janturmurtimanshodashatmakah
Purusham srijatevidya agrahyamamritashinam
50.32
तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः
विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः
Tasmatkarmasu nihsneha ye kechitparadarshinah
Vidyamayoyam purusho na tu karmamayah smritah
50.33
अपूर्वममृतं नित्यं य एनमविचारिणम्
य एनं विन्दतेऽऽत्मानमग्राह्यममृताशिनम्
अग्राह्योऽमृतो भवति य एभिः कारणैर्ध्रुवः
Apurvamamritam nityam ya enamavicharinam
Ya enam vindatetmanamagrahyamamritashinam
Agrahyomrito bhavati ya ebhih karanairdhruvah
50.34
अपोह्य सर्वसंकल्पान्संयम्यात्मानमात्मनि
स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते
Apohya sarvasankalpansanyamyatmanamatmani
Sa tadbrahma shubham vetti yasmadbhuyo na vidyate
50.35
प्रसादेनैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात्
लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम्
Prasadenaiva sattvasya prasadam samavapnuyat
Lakshanam hi prasadasya yatha syatsvapnadarshanam
50.36
गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः
प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः
Gatiresha tu muktanam ye gyanaparinishthitah
Pravrittayashcha yah sarvah pashyanti parinamajah
50.37
एषा गतिरसक्तानामेष धर्मः सनातनः
एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम्
Esha gatirasaktanamesha dharmah sanatanah
Esha gyanavatam praptiretadvrittamaninditam
50.38
समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषा
शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना
Samena sarvabhuteshu nihsprihena nirashisha
Shakya gatiriyam gantum sarvatra samadarshina
50.39
एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः
एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ
Etadvah sarvamakhyatam maya viprarshisattamah
Evamacharata kshipram tatah siddhimavapsyatha
50.40
गुरुरुवाच
इत्युक्तास्ते तु मुनयो ब्रह्मणा गुरुणा तथा
कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकानवाप्नुवन्
Gururuvacha
Ityuktaste tu munayo brahmana guruna tatha
Kritavanto mahatmanastato lokanavapnuvan
50.41
त्वमप्येतन्महाभाग यथोक्तं ब्रह्मणो वचः
सम्यगाचर शुद्धात्मंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि
Tvamapyetanmahabhaga yathoktam brahmano vachah
Samyagachara shuddhatmanstatah siddhimavapsyasi
50.42
वासुदेव उवाच
इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम्
चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान्
Vasudeva uvacha
Ityuktah sa tada shishyo guruna dharmamuttamam
Chakara sarvam kaunteya tato mokshamavaptavan
50.43
कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह
तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति
Kritakrityashcha sa tada shishyah kurukulodvaha
Tatpadam samanuprapto yatra gatva na shochati
50.44
अर्जुन उवाच
को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन
श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो
Arjuna uvacha
Ko nvasau brahmanah krishna kashcha shishyo janardana
Shrotavyam chenmayaitadvai tattvamachakshva me vibho
50.45
वासुदेव उवाच
अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्यं च विद्धि मे
त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं मे धनंजय
Vasudeva uvacha
Aham gururmahabaho manah shishyam cha viddhi me
Tvatpritya guhyametachcha kathitam me dhananjaya
50.46
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह
अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत
Mayi chedasti te pritirnityam kurukulodvaha
Adhyatmametachchhrutva tvam samyagachara suvrata
50.47
ततस्त्वं सम्यगाचीर्णे धर्मेऽस्मिन्कुरुनन्दन
सर्वपापविशुद्धात्मा मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम्
Tatastvam samyagachirne dharmesminkurunandana
Sarvapapavishuddhatma moksham prapsyasi kevalam
50.48
पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते
मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु
Purvamapyetadevoktam yuddhakala upasthite
Maya tava mahabaho tasmadatra manah kuru
50.49
मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता विभो
तमहं द्रष्टुमिच्छामि संमते तव फल्गुन
Maya tu bharatashreshtha chiradrishtah pita vibho
Tamaham drashtumichchhami sammate tava phalguna
50.50
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः
गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै
Vaishampayana uvacha
Ityuktavachanam krishnam pratyuvacha dhananjayah
Gachchhavo nagaram krishna gajasahvayamadya vai
50.51
समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्
समनुज्ञाप्य दुर्धर्षं स्वां पुरीं यातुमर्हसि
Sametya tatra rajanam dharmatmanam yudhishthiram
Samanugyapya durdharsham svam purim yatumarhasi