UtshovChapter 51
51.1
वैशंपायन उवाच
ततोऽभ्यचोदयत्कृष्णो युज्यतामिति दारुकम्
मुहूर्तादिव चाचष्ट युक्तमित्येव दारुकः
Vaishampayana uvacha
Tatobhyachodayatkrishno yujyatamiti darukam
Muhurtadiva chachashta yuktamityeva darukah
51.2
तथैव चानुयात्राणि चोदयामास पाण्डवः
सज्जयध्वं प्रयास्यामो नगरं गजसाह्वयम्
Tathaiva chanuyatrani chodayamasa pandavah
Sajjayadhvam prayasyamo nagaram gajasahvayam
51.3
इत्युक्ताः सैनिकास्ते तु सज्जीभूता विशां पते
आचख्युः सज्जमित्येव पार्थायामिततेजसे
Ityuktah sainikaste tu sajjibhuta visham pate
Achakhyuh sajjamityeva parthayamitatejase
51.4
ततस्तौ रथमास्थाय प्रयातौ कृष्णपाण्डवौ
विकुर्वाणौ कथाश्चित्राः प्रीयमाणौ विशां पते
Tatastau rathamasthaya prayatau krishnapandavau
Vikurvanau kathashchitrah priyamanau visham pate
51.5
रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनंजयः
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यमिदं भरतसत्तम
Rathastham tu mahateja vasudevam dhananjayah
Punarevabravidvakyamidam bharatasattama
51.6
त्वत्प्रसादाज्जयः प्राप्तो राज्ञा वृष्णिकुलोद्वह
निहताः शत्रवश्चापि प्राप्तं राज्यमकण्टकम्
Tvatprasadajjayah prapto ragya vrishnikulodvaha
Nihatah shatravashchapi praptam rajyamakantakam
51.7
नाथवन्तश्च भवता पाण्डवा मधुसूदन
भवन्तं प्लवमासाद्य तीर्णाः स्म कुरुसागरम्
Nathavantashcha bhavata pandava madhusudana
Bhavantam plavamasadya tirnah sma kurusagaram
51.8
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव
यथाहं त्वा विजानामि यथा चाहं भवन्मनाः
Vishvakarmannamastestu vishvatmanvishvasambhava
Yathaham tva vijanami yatha chaham bhavanmanah
51.9
त्वत्तेजःसंभवो नित्यं हुताशो मधुसूदन
रतिः क्रीडामयी तुभ्यं माया ते रोदसी विभो
Tvattejahsambhavo nityam hutasho madhusudana
Ratih kridamayi tubhyam maya te rodasi vibho
51.10
त्वयि सर्वमिदं विश्वं यदिदं स्थाणुजङ्गमम्
त्वं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं सनातनम्
Tvayi sarvamidam vishvam yadidam sthanujangamam
Tvam hi sarvam vikurushe bhutagramam sanatanam
51.11
पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा स्थावरजङ्गमम्
हसितं तेऽमला ज्योत्स्ना ऋतवश्चेन्द्रियान्वयाः
Prithivim chantariksham cha tatha sthavarajangamam
Hasitam temala jyotsna ritavashchendriyanvayah
51.12
प्राणो वायुः सततगः क्रोधो मृत्युः सनातनः
प्रसादे चापि पद्मा श्रीर्नित्यं त्वयि महामते
Prano vayuh satatagah krodho mrityuh sanatanah
Prasade chapi padma shrirnityam tvayi mahamate
51.13
रतिस्तुष्टिर्धृतिः क्षान्तिस्त्वयि चेदं चराचरम्
त्वमेवेह युगान्तेषु निधनं प्रोच्यसेऽनघ
Ratistushtirdhritih kshantistvayi chedam characharam
Tvameveha yuganteshu nidhanam prochyasenagha
51.14
सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया
आत्मा च परमो वक्तुं नमस्ते नलिनेक्षण
Sudirghenapi kalena na te shakya guna maya
Atma cha paramo vaktum namaste nalinekshana
51.15
विदितो मेऽसि दुर्धर्ष नारदाद्देवलात्तथा
कृष्णद्वैपायनाच्चैव तथा कुरुपितामहात्
Vidito mesi durdharsha naradaddevalattatha
Krishnadvaipayanachchaiva tatha kurupitamahat
51.16
त्वयि सर्वं समासक्तं त्वमेवैको जनेश्वरः
यच्चानुग्रहसंयुक्तमेतदुक्तं त्वयानघ
Tvayi sarvam samasaktam tvamevaiko janeshvarah
Yachchanugrahasanyuktametaduktam tvayanagha
51.17
एतत्सर्वमहं सम्यगाचरिष्ये जनार्दन
इदं चाद्भुतमत्यर्थं कृतमस्मत्प्रियेप्सया
Etatsarvamaham samyagacharishye janardana
Idam chadbhutamatyartham kritamasmatpriyepsaya
51.18
यत्पापो निहतः संख्ये कौरव्यो धृतराष्ट्रजः
त्वया दग्धं हि तत्सैन्यं मया विजितमाहवे
Yatpapo nihatah sankhye kauravyo dhritarashtrajah
Tvaya dagdham hi tatsainyam maya vijitamahave
51.19
भवता तत्कृतं कर्म येनावाप्तो जयो मया
दुर्योधनस्य संग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः
Bhavata tatkritam karma yenavapto jayo maya
Duryodhanasya sangrame tava buddhiparakramaih
51.20
कर्णस्य च वधोपायो यथावत्संप्रदर्शितः
सैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च
Karnasya cha vadhopayo yathavatsampradarshitah
Saindhavasya cha papasya bhurishravasa eva cha
51.21
अहं च प्रीयमाणेन त्वया देवकिनन्दन
यदुक्तस्तत्करिष्यामि न हि मेऽत्र विचारणा
Aham cha priyamanena tvaya devakinandana
Yaduktastatkarishyami na hi metra vicharana
51.22
राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्
चोदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ
Rajanam cha samasadya dharmatmanam yudhishthiram
Chodayishyami dharmagya gamanartham tavanagha
51.23
रुचितं हि ममैतत्ते द्वारकागमनं प्रभो
अचिराच्चैव दृष्टा त्वं मातुलं मधुसूदन
बलदेवं च दुर्धर्षं तथान्यान्वृष्णिपुंगवान्
Ruchitam hi mamaitatte dvarakagamanam prabho
Achirachchaiva drishta tvam matulam madhusudana
Baladevam cha durdharsham tathanyanvrishnipungavan
51.24
एवं संभाषमाणौ तौ प्राप्तौ वारणसाह्वयम्
तथा विविशतुश्चोभौ संप्रहृष्टनराकुलम्
Evam sambhashamanau tau praptau varanasahvayam
Tatha vivishatushchobhau samprahrishtanarakulam
51.25
तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्रगृहोपमम्
ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
Tau gatva dhritarashtrasya griham shakragrihopamam
Dadrishate maharaja dhritarashtram janeshvaram
51.26
विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम्
भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
धृतराष्ट्रमुपासीनं युयुत्सुं चापराजितम्
Viduram cha mahabuddhim rajanam cha yudhishthiram
Bhimasenam cha durdharsham madriputrau cha pandavau
Dhritarashtramupasinam yuyutsum chaparajitam
51.27
गान्धारीं च महाप्राज्ञां पृथां कृष्णां च भामिनीम्
सुभद्राद्याश्च ताः सर्वा भरतानां स्त्रियस्तथा
ददृशाते स्थिताः सर्वा गान्धारीं परिवार्य वै
Gandharim cha mahapragyam pritham krishnam cha bhaminim
Subhadradyashcha tah sarva bharatanam striyastatha
Dadrishate sthitah sarva gandharim parivarya vai
51.28
ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रमरिंदमौ
निवेद्य नामधेये स्वे तस्य पादावगृह्णताम्
Tatah sametya rajanam dhritarashtramarindamau
Nivedya namadheye sve tasya padavagrihnatam
51.29
गान्धार्याश्च पृथायाश्च धर्मराज्ञस्तथैव च
भीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम्
Gandharyashcha prithayashcha dharmaragyastathaiva cha
Bhimasya cha mahatmanau tatha padavagrihnatam
51.30
क्षत्तारं चापि संपूज्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्
तैः सार्धं नृपतिं वृद्धं ततस्तं पर्युपासताम्
Kshattaram chapi sampujya prishtva kushalamavyayam
Taih sardham nripatim vriddham tatastam paryupasatam
51.31
ततो निशि महाराज धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान्
जनार्दनं च मेधावी व्यसर्जयत वै गृहान्
Tato nishi maharaja dhritarashtrah kurudvahan
Janardanam cha medhavi vyasarjayata vai grihan
51.32
तेऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः स्वं स्वं निवेशनम्
धनंजयगृहानेव ययौ कृष्णस्तु वीर्यवान्
Tenugyata nripatina yayuh svam svam niveshanam
Dhananjayagrihaneva yayau krishnastu viryavan
51.33
तत्रार्चितो यथान्यायं सर्वकामैरुपस्थितः
कृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजयसहायवान्
Tatrarchito yathanyayam sarvakamairupasthitah
Krishnah sushvapa medhavi dhananjayasahayavan
51.34
प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिकक्रियौ
धर्मराजस्य भवनं जग्मतुः परमार्चितौ
यत्रास्ते स सहामात्यो धर्मराजो महामनाः
Prabhatayam tu sharvaryam kritapurvahnikakriyau
Dharmarajasya bhavanam jagmatuh paramarchitau
Yatraste sa sahamatyo dharmarajo mahamanah
51.35
ततस्तौ तत्प्रविश्याथ ददृशाते महाबलौ
धर्मराजानमासीनं देवराजमिवाश्विनौ
Tatastau tatpravishyatha dadrishate mahabalau
Dharmarajanamasinam devarajamivashvinau
51.36
तौ समासाद्य राजानं वार्ष्णेयकुरुपुंगवौ
निषीदतुरनुज्ञातौ प्रीयमाणेन तेन वै
Tau samasadya rajanam varshneyakurupungavau
Nishidaturanugyatau priyamanena tena vai
51.37
ततः स राजा मेधावी विवक्षू प्रेक्ष्य तावुभौ
प्रोवाच वदतां श्रेष्ठो वचनं राजसत्तमः
Tatah sa raja medhavi vivakshu prekshya tavubhau
Provacha vadatam shreshtho vachanam rajasattamah
51.38
विवक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौ
ब्रूत कर्तास्मि सर्वं वां न चिरान्मा विचार्यताम्
Vivakshu hi yuvam manye virau yadukurudvahau
Bruta kartasmi sarvam vam na chiranma vicharyatam
51.39
इत्युक्ते फल्गुनस्तत्र धर्मराजानमब्रवीत्
विनीतवदुपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः
Ityukte phalgunastatra dharmarajanamabravit
Vinitavadupagamya vakyam vakyavisharadah
51.40
अयं चिरोषितो राजन्वासुदेवः प्रतापवान्
भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं द्रष्टुमिच्छति
Ayam chiroshito rajanvasudevah pratapavan
Bhavantam samanugyapya pitaram drashtumichchhati
51.41
स गच्छेदभ्यनुज्ञातो भवता यदि मन्यसे
आनर्तनगरीं वीरस्तदनुज्ञातुमर्हसि
Sa gachchhedabhyanugyato bhavata yadi manyase
Anartanagarim virastadanugyatumarhasi
51.42
युधिष्ठिर उवाच
पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ त्वं मधुसूदन
पुरीं द्वारवतीमद्य द्रष्टुं शूरसुतं प्रभुम्
Yudhishthira uvacha
Pundarikaksha bhadram te gachchha tvam madhusudana
Purim dvaravatimadya drashtum shurasutam prabhum
51.43
रोचते मे महाबाहो गमनं तव केशव
मातुलश्चिरदृष्टो मे त्वया देवी च देवकी
Rochate me mahabaho gamanam tava keshava
Matulashchiradrishto me tvaya devi cha devaki
51.44
मातुलं वसुदेवं त्वं बलदेवं च माधव
पूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथार्हतः
Matulam vasudevam tvam baladevam cha madhava
Pujayetha mahapragya madvakyena yatharhatah
51.45
स्मरेथाश्चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम्
फल्गुनं नकुलं चैव सहदेवं च माधव
Smarethashchapi mam nityam bhimam cha balinam varam
Phalgunam nakulam chaiva sahadevam cha madhava
51.46
आनर्तानवलोक्य त्वं पितरं च महाभुज
वृष्णींश्च पुनरागच्छेर्हयमेधे ममानघ
Anartanavalokya tvam pitaram cha mahabhuja
Vrishninshcha punaragachchherhayamedhe mamanagha
51.47
स गच्छ रत्नान्यादाय विविधानि वसूनि च
यच्चाप्यन्यन्मनोज्ञं ते तदप्यादत्स्व सात्वत
Sa gachchha ratnanyadaya vividhani vasuni cha
Yachchapyanyanmanogyam te tadapyadatsva satvata
51.48
इयं हि वसुधा सर्वा प्रसादात्तव माधव
अस्मानुपगता वीर निहताश्चापि शत्रवः
Iyam hi vasudha sarva prasadattava madhava
Asmanupagata vira nihatashchapi shatravah
51.49
एवं ब्रुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरे
वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत्
Evam bruvati kauravye dharmaraje yudhishthire
Vasudevo varah punsamidam vachanamabravit
51.50
तवैव रत्नानि धनं च केवल;म्धरा च कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वै
यदस्ति चान्यद्द्रविणं गृहेषु मे; त्वमेव तस्येश्वर नित्यमीश्वरः
Tavaiva ratnani dhanam cha kevala;mdhara cha kritsna tu mahabhujadya vai
Yadasti chanyaddravinam griheshu me; tvameva tasyeshvara nityamishvarah
51.51
तथेत्यथोक्तः प्रतिपूजितस्तदा; गदाग्रजो धर्मसुतेन वीर्यवान्
पितृष्वसामभ्यवदद्यथाविधि; संपूजितश्चाप्यगमत्प्रदक्षिणम्
Tathetyathoktah pratipujitastada; gadagrajo dharmasutena viryavan
Pitrishvasamabhyavadadyathavidhi; sampujitashchapyagamatpradakshinam
51.52
तया स सम्यक्प्रतिनन्दितस्तदा; तथैव सर्वैर्विदुरादिभिस्ततः
विनिर्ययौ नागपुराद्गदाग्रजो; रथेन दिव्येन चतुर्युजा हरिः
Taya sa samyakpratinanditastada; tathaiva sarvairviduradibhistatah
Viniryayau nagapuradgadagrajo; rathena divyena chaturyuja harih
51.53
रथं सुभद्रामधिरोप्य भामिनीं; युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनः
पितृष्वसायाश्च तथा महाभुजो; विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः
Ratham subhadramadhiropya bhaminim; yudhishthirasyanumate janardanah
Pitrishvasayashcha tatha mahabhujo; viniryayau paurajanabhisanvritah
51.54
तमन्वगाद्वानरवर्यकेतनः; ससात्यकिर्माद्रवतीसुतावपि
अगाधबुद्धिर्विदुरश्च माधवं; स्वयं च भीमो गजराजविक्रमः
Tamanvagadvanaravaryaketanah; sasatyakirmadravatisutavapi
Agadhabuddhirvidurashcha madhavam; svayam cha bhimo gajarajavikramah
51.55
निवर्तयित्वा कुरुराष्ट्रवर्धनां;स्ततः स सर्वान्विदुरं च वीर्यवान्
जनार्दनो दारुकमाह सत्वरः; प्रचोदयाश्वानिति सात्यकिस्तदा
Nivartayitva kururashtravardhanam;statah sa sarvanviduram cha viryavan
Janardano darukamaha satvarah; prachodayashvaniti satyakistada
51.56
ततो ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः; शिनिप्रवीरानुगतो जनार्दनः
यथा निहत्यारिगणाञ्शतक्रतु;र्दिवं तथानर्तपुरीं प्रतापवान्
Tato yayau shatruganapramardanah; shinipraviranugato janardanah
Yatha nihatyarigananshatakratu;rdivam tathanartapurim pratapavan