UtshovChapter 48
48.1
ब्रह्मोवाच
केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं महत्
केचित्पुरुषमव्यक्तं केचित्परमनामयम्
मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम्
Brahmovacha
Kechidbrahmamayam vriksham kechidbrahmamayam mahat
Kechitpurushamavyaktam kechitparamanamayam
Manyante sarvamapyetadavyaktaprabhavavyayam
48.2
उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत्
आत्मानमुपसंगम्य सोऽमृतत्वाय कल्पते
Uchchhvasamatramapi chedyontakale samo bhavet
Atmanamupasangamya somritatvaya kalpate
48.3
निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि
गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम्
Nimeshamatramapi chetsanyamyatmanamatmani
Gachchhatyatmaprasadena vidusham praptimavyayam
48.4
प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनः पुनः
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः
Pranayamairatha pranansanyamya sa punah punah
Dashadvadashabhirvapi chaturvinshatparam tatah
48.5
एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति
अव्यक्तात्सत्त्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते
Evam purvam prasannatma labhate yadyadichchhati
Avyaktatsattvamudriktamamritatvaya kalpate
48.6
सत्त्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः
अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्त्वसंश्रयम्
न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं तमथो द्विजाः
Sattvatparataram nanyatprashansantiha tadvidah
Anumanadvijanimah purusham sattvasanshrayam
Na shakyamanyatha gantum purusham tamatho dvijah
48.7
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम्
ज्ञानं त्यागोऽथ संन्यासः सात्त्विकं वृत्तमिष्यते
Kshama dhritirahinsa cha samata satyamarjavam
Gyanam tyagotha sannyasah sattvikam vrittamishyate
48.8
एतेनैवानुमानेन मन्यन्तेऽथ मनीषिणः
सत्त्वं च पुरुषश्चैकस्तत्र नास्ति विचारणा
Etenaivanumanena manyantetha manishinah
Sattvam cha purushashchaikastatra nasti vicharana
48.9
आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः
क्षेत्रज्ञसत्त्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते
Ahureke cha vidvanso ye gyane supratishthitah
Kshetragyasattvayoraikyamityetannopapadyate
48.10
पृथग्भूतस्ततो नित्यमित्येतदविचारितम्
पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः
Prithagbhutastato nityamityetadavicharitam
Prithagbhavashcha vigyeyah sahajashchapi tattvatah
48.11
तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः
मशकोदुम्बरे त्वैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते
Tathaivaikatvananatvamishyate vidusham nayah
Mashakodumbare tvaikyam prithaktvamapi drishyate
48.12
मत्स्यो यथान्यः स्यादप्सु संप्रयोगस्तथानयोः
संबन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णे कोकनदस्य च
Matsyo yathanyah syadapsu samprayogastathanayoh
Sambandhastoyabindunam parne kokanadasya cha
48.13
गुरुरुवाच
इत्युक्तवन्तं ते विप्रास्तदा लोकपितामहम्
पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः
Gururuvacha
Ityuktavantam te viprastada lokapitamaham
Punah sanshayamapannah paprachchhurdvijasattamah
48.14
ऋषय ऊचुः
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं स्मृतम्
व्याहतामिव पश्यामो धर्मस्य विविधां गतिम्
Rishaya uchuh
Kim svideveha dharmanamanushtheyatamam smritam
Vyahatamiva pashyamo dharmasya vividham gatim
48.15
ऊर्ध्वं देहाद्वदन्त्येके नैतदस्तीति चापरे
केचित्संशयितं सर्वं निःसंशयमथापरे
Urdhvam dehadvadantyeke naitadastiti chapare
Kechitsanshayitam sarvam nihsanshayamathapare
48.16
अनित्यं नित्यमित्येके नास्त्यस्तीत्यपि चापरे
एकरूपं द्विधेत्येके व्यामिश्रमिति चापरे
एकमेके पृथक्चान्ये बहुत्वमिति चापरे
Anityam nityamityeke nastyastityapi chapare
Ekarupam dvidhetyeke vyamishramiti chapare
Ekameke prithakchanye bahutvamiti chapare
48.17
मन्यन्ते ब्राह्मणा एवं प्राज्ञास्तत्त्वार्थदर्शिनः
जटाजिनधराश्चान्ये मुण्डाः केचिदसंवृताः
Manyante brahmana evam pragyastattvarthadarshinah
Jatajinadharashchanye mundah kechidasanvritah
48.18
अस्नानं केचिदिच्छन्ति स्नानमित्यपि चापरे
आहारं केचिदिच्छन्ति केचिच्चानशने रताः
Asnanam kechidichchhanti snanamityapi chapare
Aharam kechidichchhanti kechichchanashane ratah
48.19
कर्म केचित्प्रशंसन्ति प्रशान्तिमपि चापरे
देशकालावुभौ केचिन्नैतदस्तीति चापरे
केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्भोगान्पृथग्विधान्
Karma kechitprashansanti prashantimapi chapare
Deshakalavubhau kechinnaitadastiti chapare
Kechinmoksham prashansanti kechidbhoganprithagvidhan
48.20
धनानि केचिदिच्छन्ति निर्धनत्वं तथापरे
उपास्यसाधनं त्वेके नैतदस्तीति चापरे
Dhanani kechidichchhanti nirdhanatvam tathapare
Upasyasadhanam tveke naitadastiti chapare
48.21
अहिंसानिरताश्चान्ये केचिद्धिंसापरायणाः
पुण्येन यशसेत्येके नैतदस्तीति चापरे
Ahinsaniratashchanye kechiddhinsaparayanah
Punyena yashasetyeke naitadastiti chapare
48.22
सद्भावनिरताश्चान्ये केचित्संशयिते स्थिताः
दुःखादन्ये सुखादन्ये ध्यानमित्यपरे स्थिताः
Sadbhavaniratashchanye kechitsanshayite sthitah
Duhkhadanye sukhadanye dhyanamityapare sthitah
48.23
यज्ञमित्यपरे धीराः प्रदानमिति चापरे
सर्वमेके प्रशंसन्ति न सर्वमिति चापरे
Yagyamityapare dhirah pradanamiti chapare
Sarvameke prashansanti na sarvamiti chapare
48.24
तपस्त्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायमपरे जनाः
ज्ञानं संन्यासमित्येके स्वभावं भूतचिन्तकाः
Tapastvanye prashansanti svadhyayamapare janah
Gyanam sannyasamityeke svabhavam bhutachintakah
48.25
एवं व्युत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रधावति
निश्चयं नाधिगच्छामः संमूढाः सुरसत्तम
Evam vyutthapite dharme bahudha vipradhavati
Nishchayam nadhigachchhamah sammudhah surasattama
48.26
इदं श्रेय इदं श्रेय इत्येवं प्रस्थितो जनः
यो हि यस्मिन्रतो धर्मे स तं पूजयते सदा
Idam shreya idam shreya ityevam prasthito janah
Yo hi yasminrato dharme sa tam pujayate sada
48.27
तत्र नो विहता प्रज्ञा मनश्च बहुलीकृतम्
एतदाख्यातुमिच्छामः श्रेयः किमिति सत्तम
Tatra no vihata pragya manashcha bahulikritam
Etadakhyatumichchhamah shreyah kimiti sattama
48.28
अतः परं च यद्गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोश्चैव संबन्धः केन हेतुना
Atah param cha yadguhyam tadbhavanvaktumarhati
Sattvakshetragyayoshchaiva sambandhah kena hetuna
48.29
एवमुक्तः स तैर्विप्रैर्भगवाँल्लोकभावनः
तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान्
Evamuktah sa tairviprairbhagavanllokabhavanah
Tebhyah shashansa dharmatma yathatathyena buddhiman