UtshovChapter 4
4.1
युधिष्ठिर उवाच
शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम्
द्वैपायन मरुत्तस्य कथां प्रब्रूहि मेऽनघ
Yudhishthira uvacha
Shushrushe tasya dharmagya rajarsheh parikirtanam
Dvaipayana maruttasya katham prabruhi menagha
4.2
व्यास उवाच
आसीत्कृतयुगे पूर्वं मनुर्दण्डधरः प्रभुः
तस्य पुत्रो महेष्वासः प्रजातिरिति विश्रुतः
Vyasa uvacha
Asitkritayuge purvam manurdandadharah prabhuh
Tasya putro maheshvasah prajatiriti vishrutah
4.3
प्रजातेरभवत्पुत्रः क्षुप इत्यभिविश्रुतः
क्षुपस्य पुत्रस्त्विक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत्प्रभुः
Prajaterabhavatputrah kshupa ityabhivishrutah
Kshupasya putrastvikshvakurmahipalobhavatprabhuh
4.4
तस्य पुत्रशतं राजन्नासीत्परमधार्मिकम्
तांस्तु सर्वान्महीपालानिक्ष्वाकुरकरोत्प्रभुः
Tasya putrashatam rajannasitparamadharmikam
Tanstu sarvanmahipalanikshvakurakarotprabhuh
4.5
तेषां ज्येष्ठस्तु विंशोऽभूत्प्रतिमानं धनुष्मताम्
विंशस्य पुत्रः कल्याणो विविंशो नाम भारत
Tesham jyeshthastu vinshobhutpratimanam dhanushmatam
Vinshasya putrah kalyano vivinsho nama bharata
4.6
विविंशस्य सुता राजन्बभूवुर्दश पञ्च च
सर्वे धनुषि विक्रान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः
Vivinshasya suta rajanbabhuvurdasha pancha cha
Sarve dhanushi vikranta brahmanyah satyavadinah
4.7
दानधर्मरताः सन्तः सततं प्रियवादिनः
तेषां ज्येष्ठः खनीनेत्रः स तान्सर्वानपीडयत्
Danadharmaratah santah satatam priyavadinah
Tesham jyeshthah khaninetrah sa tansarvanapidayat
4.8
खनीनेत्रस्तु विक्रान्तो जित्वा राज्यमकण्टकम्
नाशक्नोद्रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं प्रजाः
Khaninetrastu vikranto jitva rajyamakantakam
Nashaknodrakshitum rajyam nanvarajyanta tam prajah
4.9
तमपास्य च तद्राष्ट्रं तस्य पुत्रं सुवर्चसम्
अभ्यषिञ्चत राजेन्द्र मुदितं चाभवत्तदा
Tamapasya cha tadrashtram tasya putram suvarchasam
Abhyashinchata rajendra muditam chabhavattada
4.10
स पितुर्विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान्निरसनं तथा
नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया
Sa piturvikriyam drishtva rajyannirasanam tatha
Niyato vartayamasa prajahitachikirshaya
4.11
ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शमदमान्वितः
प्रजास्तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम्
Brahmanyah satyavadi cha shuchih shamadamanvitah
Prajastam chanvarajyanta dharmanityam manasvinam
4.12
तस्य धर्मप्रवृत्तस्य व्यशीर्यत्कोशवाहनम्
तं क्षीणकोशं सामन्ताः समन्तात्पर्यपीडयन्
Tasya dharmapravrittasya vyashiryatkoshavahanam
Tam kshinakosham samantah samantatparyapidayan
4.13
स पीड्यमानो बहुभिः क्षीणकोशस्त्ववाहनः
आर्तिमार्छत्परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च
Sa pidyamano bahubhih kshinakoshastvavahanah
Artimarchhatparam raja saha bhrityaih purena cha
4.14
न चैनं परिहर्तुं तेऽशक्नुवन्परिसंक्षये
सम्यग्वृत्तो हि राजा स धर्मनित्यो युधिष्ठिर
Na chainam parihartum teshaknuvanparisankshaye
Samyagvritto hi raja sa dharmanityo yudhishthira
4.15
यदा तु परमामार्तिं गतोऽसौ सपुरो नृपः
ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्ततो बलम्
Yada tu paramamartim gatosau sapuro nripah
Tatah pradadhmau sa karam pradurasittato balam
4.16
ततस्तानजयत्सर्वान्प्रातिसीमान्नराधिपान्
एतस्मात्कारणाद्राजन्विश्रुतः स करंधमः
Tatastanajayatsarvanpratisimannaradhipan
Etasmatkaranadrajanvishrutah sa karandhamah
4.17
तस्य कारंधमः पुत्रस्त्रेतायुगमुखेऽभवत्
इन्द्रादनवरः श्रीमान्देवैरपि सुदुर्जयः
Tasya karandhamah putrastretayugamukhebhavat
Indradanavarah shrimandevairapi sudurjayah
4.18
तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते स्म वशे तदा
स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च
Tasya sarve mahipala vartante sma vashe tada
Sa hi samradabhuttesham vrittena cha balena cha
4.19
अविक्षिन्नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्रसमोऽभवत्
यज्ञशीलः कर्मरतिर्धृतिमान्संयतेन्द्रियः
Avikshinnama dharmatma shauryenendrasamobhavat
Yagyashilah karmaratirdhritimansanyatendriyah
4.20
तेजसादित्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या हिमवानिव सुस्थिरः
Tejasadityasadrishah kshamaya prithivisamah
Brihaspatisamo buddhya himavaniva susthirah
4.21
कर्मणा मनसा वाचा दमेन प्रशमेन च
मनांस्याराधयामास प्रजानां स महीपतिः
Karmana manasa vacha damena prashamena cha
Manansyaradhayamasa prajanam sa mahipatih
4.22
य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत्प्रभुः
याजयामास यं विद्वान्स्वयमेवाङ्गिराः प्रभुः
Ya ije hayamedhanam shatena vidhivatprabhuh
Yajayamasa yam vidvansvayamevangirah prabhuh
4.23
तस्य पुत्रोऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया
मरुत्तो नाम धर्मज्ञश्चक्रवर्ती महायशाः
Tasya putrotichakrama pitaram gunavattaya
Marutto nama dharmagyashchakravarti mahayashah
4.24
नागायुतसमप्राणः साक्षाद्विष्णुरिवापरः
स यक्ष्यमाणो धर्मात्मा शातकुम्भमयान्युत
कारयामास शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः
Nagayutasamapranah sakshadvishnurivaparah
Sa yakshyamano dharmatma shatakumbhamayanyuta
Karayamasa shubhrani bhajanani sahasrashah
4.25
मेरुं पर्वतमासाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे
काञ्चनः सुमहान्पादस्तत्र कर्म चकार सः
Merum parvatamasadya himavatparshva uttare
Kanchanah sumahanpadastatra karma chakara sah
4.26
ततः कुण्डानि पात्रीश्च पिठराण्यासनानि च
चक्रुः सुवर्णकर्तारो येषां संख्या न विद्यते
Tatah kundani patrishcha pitharanyasanani cha
Chakruh suvarnakartaro yesham sankhya na vidyate
4.27
तस्यैव च समीपे स यज्ञवाटो बभूव ह
ईजे तत्र स धर्मात्मा विधिवत्पृथिवीपतिः
मरुत्तः सहितैः सर्वैः प्रजापालैर्नराधिपः
Tasyaiva cha samipe sa yagyavato babhuva ha
Ije tatra sa dharmatma vidhivatprithivipatih
Maruttah sahitaih sarvaih prajapalairnaradhipah