UtshovChapter 36
36.1
ब्रह्मोवाच
तदव्यक्तमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम्
नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम्
Brahmovacha
Tadavyaktamanudriktam sarvavyapi dhruvam sthiram
Navadvaram puram vidyattrigunam panchadhatukam
36.2
एकादशपरिक्षेपं मनो व्याकरणात्मकम्
बुद्धिस्वामिकमित्येतत्परमेकादशं भवेत्
Ekadashaparikshepam mano vyakaranatmakam
Buddhisvamikamityetatparamekadasham bhavet
36.3
त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुनः पुनः
प्रणाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्तन्ते गुणात्मिकाः
Trini srotansi yanyasminnapyayante punah punah
Pranadyastisra evaitah pravartante gunatmikah
36.4
तमो रजस्तथा सत्त्वं गुणानेतान्प्रचक्षते
अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथान्योन्यानुजीविनः
Tamo rajastatha sattvam gunanetanprachakshate
Anyonyamithunah sarve tathanyonyanujivinah
36.5
अन्योन्यापाश्रयाश्चैव तथान्योन्यानुवर्तिनः
अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्च धातवः
Anyonyapashrayashchaiva tathanyonyanuvartinah
Anyonyavyatishaktashcha trigunah pancha dhatavah
36.6
तमसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः
रजसश्चापि सत्त्वं स्यात्सत्त्वस्य मिथुनं तमः
Tamaso mithunam sattvam sattvasya mithunam rajah
Rajasashchapi sattvam syatsattvasya mithunam tamah
36.7
नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र प्रवर्तते
नियम्यते रजो यत्र सत्त्वं तत्र प्रवर्तते
Niyamyate tamo yatra rajastatra pravartate
Niyamyate rajo yatra sattvam tatra pravartate
36.8
नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम्
अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु
Naishatmakam tamo vidyattrigunam mohasangyitam
Adharmalakshanam chaiva niyatam papakarmasu
36.9
प्रवृत्त्यात्मकमेवाहू रजः पर्यायकारकम्
प्रवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतोत्पत्तिलक्षणम्
Pravrittyatmakamevahu rajah paryayakarakam
Pravrittam sarvabhuteshu drishyatotpattilakshanam
36.10
प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्दधानता
सात्त्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसंमितम्
Prakasham sarvabhuteshu laghavam shraddadhanata
Sattvikam rupamevam tu laghavam sadhusammitam
36.11
एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिः
समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि वित्त मे
Etesham gunatattvam hi vakshyate hetvahetubhih
Samasavyasayuktani tattvatastani vitta me
36.12
संमोहोऽज्ञानमत्यागः कर्मणामविनिर्णयः
स्वप्नः स्तम्भो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम्
Sammohogyanamatyagah karmanamavinirnayah
Svapnah stambho bhayam lobhah shokah sukritadushanam
36.13
अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता
निर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता
Asmritishchavipakashcha nastikyam bhinnavrittita
Nirvisheshatvamandhatvam jaghanyagunavrittita
36.14
अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिता
अमैत्री विकृतो भावो अश्रद्धा मूढभावना
Akrite kritamanitvamagyane gyanamanita
Amaitri vikrito bhavo ashraddha mudhabhavana
36.15
अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतना
गुरुत्वं सन्नभावत्वमसितत्वमवाग्गतिः
Anarjavamasangyatvam karma papamachetana
Gurutvam sannabhavatvamasitatvamavaggatih
36.16
सर्व एते गुणा विप्रास्तामसाः संप्रकीर्तिताः
ये चान्ये नियता भावा लोकेऽस्मिन्मोहसंज्ञिताः
Sarva ete guna viprastamasah samprakirtitah
Ye chanye niyata bhava lokesminmohasangyitah
36.17
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः
परिवादकथा नित्यं देवब्राह्मणवैदिकाः
Tatra tatra niyamyante sarve te tamasa gunah
Parivadakatha nityam devabrahmanavaidikah
36.18
अत्यागश्चाभिमानश्च मोहो मन्युस्तथाक्षमा
मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते
Atyagashchabhimanashcha moho manyustathakshama
Matsarashchaiva bhuteshu tamasam vrittamishyate
36.19
वृथारम्भाश्च ये केचिद्वृथादानानि यानि च
वृथाभक्षणमित्येतत्तामसं वृत्तमिष्यते
Vritharambhashcha ye kechidvrithadanani yani cha
Vrithabhakshanamityetattamasam vrittamishyate
36.20
अतिवादोऽतितिक्षा च मात्सर्यमतिमानिता
अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते
Ativadotitiksha cha matsaryamatimanita
Ashraddadhanata chaiva tamasam vrittamishyate
36.21
एवंविधास्तु ये केचिल्लोकेऽस्मिन्पापकर्मिणः
मनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः
Evanvidhastu ye kechillokesminpapakarminah
Manushya bhinnamaryadah sarve te tamasa janah
36.22
तेषां योनिं प्रवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम्
अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः
Tesham yonim pravakshyami niyatam papakarmanam
Avannirayabhavaya tiryannirayagaminah
36.23
स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च
क्रव्यादा दन्दशूकाश्च कृमिकीटविहंगमाः
Sthavarani cha bhutani pashavo vahanani cha
Kravyada dandashukashcha krimikitavihangamah
36.24
अण्डजा जन्तवो ये च सर्वे चापि चतुष्पदाः
उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः
Andaja jantavo ye cha sarve chapi chatushpadah
Unmatta badhira muka ye chanye paparoginah
36.25
मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः
अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः
Magnastamasi durvrittah svakarmakritalakshanah
Avaksrotasa ityete magnastamasi tamasah
36.26
तेषामुत्कर्षमुद्रेकं वक्ष्याम्यहमतः परम्
यथा ते सुकृताँल्लोकाँल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः
Teshamutkarshamudrekam vakshyamyahamatah param
Yatha te sukritanllokanllabhante punyakarminah
36.27
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु
स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम्
Anyatha pratipannastu vivriddha ye cha karmasu
Svakarmaniratanam cha brahmananam shubhaishinam
36.28
संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमानाः सलोकताम्
स्वर्गं गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
Sanskarenordhvamayanti yatamanah salokatam
Svargam gachchhanti devanamityesha vaidiki shrutih
36.29
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धाः स्वेषु कर्मसु
पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः
Anyatha pratipannastu vivriddhah sveshu karmasu
Punaravrittidharmanaste bhavantiha manushah
36.30
पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः
वर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्
Papayonim samapannashchandala mukachuchukah
Varnanparyayashashchapi prapnuvantyuttarottaram
36.31
शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः
स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे
Shudrayonimatikramya ye chanye tamasa gunah
Srotomadhye samagamya vartante tamase gune
36.32
अभिषङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतः
ऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः
Abhishangastu kameshu mahamoha iti smritah
Rishayo munayo deva muhyantyatra sukhepsavah
36.33
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रः क्रोधसंज्ञितः
मरणं त्वन्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते
Tamo moho mahamohastamisrah krodhasangyitah
Maranam tvandhatamisram tamisram krodha uchyate
36.34
भावतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतः
सर्वमेतत्तमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि
Bhavato gunatashchaiva yonitashchaiva tattvatah
Sarvametattamo viprah kirtitam vo yathavidhi
36.35
को न्वेतद्बुध्यते साधु को न्वेतत्साधु पश्यति
अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तत्त्वलक्षणम्
Ko nvetadbudhyate sadhu ko nvetatsadhu pashyati
Atattve tattvadarshi yastamasastattvalakshanam
36.36
तमोगुणा वो बहुधा प्रकीर्तिता; यथावदुक्तं च तमः परावरम्
नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा; स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते
Tamoguna vo bahudha prakirtita; yathavaduktam cha tamah paravaram
Naro hi yo veda gunanimansada; sa tamasaih sarvagunaih pramuchyate