UtshovChapter 91
91.1
युधिष्ठिर उवाच
केन संकल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम्
भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा
Yudhishthira uvacha
Kena sankalpitam shraddham kasminkale kimatmakam
Bhrigvangirasake kale munina katarena va
91.2
कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि तथा मूलफलानि च
धान्यजातिश्च का वर्ज्या तन्मे ब्रूहि पितामह
Kani shraddheshu varjyani tatha mulaphalani cha
Dhanyajatishcha ka varjya tanme bruhi pitamaha
91.3
भीष्म उवाच
यथा श्राद्धं संप्रवृत्तं यस्मिन्काले यदात्मकम्
येन संकल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप
Bhishma uvacha
Yatha shraddham sampravrittam yasminkale yadatmakam
Yena sankalpitam chaiva tanme shrinu janadhipa
91.4
स्वायंभुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान्
तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः
Svayambhuvotrih kauravya paramarshih pratapavan
Tasya vanshe maharaja dattatreya iti smritah
91.5
दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः
निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः
Dattatreyasya putrobhunnimirnama tapodhanah
Nimeshchapyabhavatputrah shrimannama shriya vritah
91.6
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः
कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः
Purne varshasahasrante sa kritva dushkaram tapah
Kaladharmaparitatma nidhanam samupagatah
91.7
निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा
संतापमगमत्तीव्रं पुत्रशोकपरायणः
Nimistu kritva shauchani vidhidrishtena karmana
Santapamagamattivram putrashokaparayanah
91.8
अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः
तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत
Atha kritvopaharyani chaturdashyam mahamatih
Tameva ganayanshokam viratre pratyabudhyata
91.9
तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन पिहितात्मनः
मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तरगामिनी
Tasyasitpratibuddhasya shokena pihitatmanah
Manah sanhritya vishaye buddhirvistaragamini
91.10
ततः संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः
यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च
Tatah sanchintayamasa shraddhakalpam samahitah
Yani tasyaiva bhojyani mulani cha phalani cha
91.11
उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह
तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः
Uktani yani chanyani yani cheshtani tasya ha
Tani sarvani manasa vinishchitya tapodhanah
91.12
अमावास्यां महाप्राज्ञ विप्रानानाय्य पूजितान्
दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत्
Amavasyam mahapragya viprananayya pujitan
Dakshinavartikah sarva brisih svayamathakarot
91.13
सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत्
ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः
Sapta vipranstato bhojye yugapatsamupanayat
Rite cha lavanam bhojyam shyamakannam dadau prabhuh
91.14
दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः
पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते
Dakshinagrastato darbha vishtareshu niveshitah
Padayoshchaiva vipranam ye tvannamupabhunjate
91.15
कृत्वा च दक्षिणाग्रान्वै दर्भान्सुप्रयतः शुचिः
प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्
Kritva cha dakshinagranvai darbhansuprayatah shuchih
Pradadau shrimate pindam namagotramudaharan
91.16
तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरमात्मनः
पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत्
Tatkritva sa munishreshtho dharmasankaramatmanah
Pashchattapena mahata tapyamanobhyachintayat
91.17
अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयैतदनुष्ठितम्
कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति
Akritam munibhih purvam kim mayaitadanushthitam
Katham nu shapena na mam daheyurbrahmana iti
91.18
ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः
ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः
Tatah sanchintayamasa vanshakartaramatmanah
Dhyatamatrastatha chatrirajagama tapodhanah
91.19
अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम्
भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः
Athatristam tatha drishtva putrashokena karshitam
Bhrishamashvasayamasa vagbhirishtabhiravyayah
91.20
निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधनः
मा ते भूद्भीः पूर्वदृष्टो धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम्
Nime sankalpitasteyam pitriyagyastapodhanah
Ma te bhudbhih purvadrishto dharmoyam brahmana svayam
91.21
सोऽयं स्वयंभुविहितो धर्मः संकल्पितस्त्वया
ऋते स्वयंभुवः कोऽन्यः श्राद्धेयं विधिमाहरेत्
Soyam svayambhuvihito dharmah sankalpitastvaya
Rite svayambhuvah konyah shraddheyam vidhimaharet
91.22
आख्यास्यामि च ते भूयः श्राद्धेयं विधिमुत्तमम्
स्वयंभुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे
Akhyasyami cha te bhuyah shraddheyam vidhimuttamam
Svayambhuvihitam putra tatkurushva nibodha me
91.23
कृत्वाग्निकरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन
ततोऽर्यम्णे च सोमाय वरुणाय च नित्यशः
Kritvagnikaranam purvam mantrapurvam tapodhana
Tatoryamne cha somaya varunaya cha nityashah
91.24
विश्वेदेवाश्च ये नित्यं पितृभिः सह गोचराः
तेभ्यः संकल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयंभुवा
Vishvedevashcha ye nityam pitribhih saha gocharah
Tebhyah sankalpita bhagah svayameva svayambhuva
91.25
स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी
वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च
Stotavya cheha prithivi nivapasyeha dharini
Vaishnavi kashyapi cheti tathaivehakshayeti cha
91.26
उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः
ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आप्याय्याविह तेऽनघ
Udakanayane chaiva stotavyo varuno vibhuh
Tatognishchaiva somashcha apyayyaviha tenagha
91.27
देवास्तु पितरो नाम निर्मिता वै स्वयंभुवा
ऊष्मपाः सुमहाभागास्तेषां भागाः प्रकल्पिताः
Devastu pitaro nama nirmita vai svayambhuva
Ushmapah sumahabhagastesham bhagah prakalpitah
91.28
ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात्
सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्टः स्वयंभुवा
Te shraddhenarchyamana vai vimuchyante ha kilbishat
Saptakah pitrivanshastu purvadrishtah svayambhuva
91.29
विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते
तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम्
Vishve chagnimukha devah sankhyatah purvameva te
Tesham namani vakshyami bhagarhanam mahatmanam
91.30
सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा
ग्राम्निः क्षेमः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च
Sahah kritirvipapma cha punyakritpavanastatha
Gramnih kshemah samuhashcha divyasanustathaiva cha
91.31
विवस्वान्वीर्यवान्ह्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च
विपूर्वः सोमपूर्वश्च सूर्यश्रीश्चेति नामतः
Vivasvanviryavanhrimankirtimankrita eva cha
Vipurvah somapurvashcha suryashrishcheti namatah
91.32
सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुष्करीयकः
उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च
Somapah suryasavitro dattatma pushkariyakah
Ushninabho nabhodashcha vishvayurdiptireva cha
91.33
चमूहरः सुवेषश्च व्योमारिः शंकरो भवः
ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्
Chamuharah suveshashcha vyomarih shankaro bhavah
Ishah karta kritirdaksho bhuvano divyakarmakrit
91.34
गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिमांस्तथा
सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च
Ganitah panchaviryashcha adityo rashmimanstatha
Saptakritsomavarchashcha vishvakritkavireva cha
91.35
अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च
जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तलोमा भयंकरः
Anugopta sugopta cha napta cheshvara eva cha
Jitatma muniviryashcha diptaloma bhayankarah
91.36
अतिकर्मा प्रतीतश्च प्रदाता चांशुमांस्तथा
शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा
Atikarma pratitashcha pradata chanshumanstatha
Shailabhah paramakrodhi dhiroshni bhupatistatha
91.37
स्रजी वज्री वरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः
कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः
Sraji vajri vari chaiva vishvedevah sanatanah
Kirtitaste mahabhagah kalasya gatigocharah
91.38
अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा
हिङ्गु द्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लशुनं तथा
Ashraddheyani dhanyani kodravah pulakastatha
Hingu dravyeshu shakeshu palandum lashunam tatha
91.39
पलाण्डुः सौभञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः
कूष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च
Palanduh saubhanjanakastatha grinjanakadayah
Kushmandajatyalabum cha krishnam lavanameva cha
91.40
ग्राम्यं वाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत्
कृष्णाजाजी विडश्चैव शीतपाकी तथैव च
अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च
Gramyam varahamansam cha yachchaivaprokshitam bhavet
Krishnajaji vidashchaiva shitapaki tathaiva cha
Ankuradyastatha varjya iha shringatakani cha
91.41
वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च
अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धेषु वर्जयेत्
Varjayellavanam sarvam tatha jambuphalani cha
Avakshutavaruditam tatha shraddheshu varjayet
91.42
निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च श्वदर्शनम्
पितरश्चैव देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः
Nivape havyakavye va garhitam cha shvadarshanam
Pitarashchaiva devashcha nabhinandanti taddhavih
91.43
चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते
काषायवासी कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महापि वा
Chandalashvapachau varjyau nivape samupasthite
Kashayavasi kushthi va patito brahmahapi va
91.44
संकीर्णयोनिर्विप्रश्च संबन्धी पतितश्च यः
वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते
Sankirnayonirviprashcha sambandhi patitashcha yah
Varjaniya budhairete nivape samupasthite
91.45
इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंशजमृषिं पुरा
पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधनः
Ityevamuktva bhagavansvavanshajamrishim pura
Pitamahasabham divyam jagamatristapodhanah