UtshovChapter 90
90.1
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह
द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Kidrishebhyah pradatavyam bhavechchhraddham pitamaha
Dvijebhyah kurushardula tanme vyakhyatumarhasi
90.2
भीष्म उवाच
ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित्
दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्याय्यमाहुः परीक्षणम्
Bhishma uvacha
Brahmananna pariksheta kshatriyo danadharmavit
Daive karmani pitrye tu nyayyamahuh parikshanam
90.3
देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा
उपेत्य तस्माद्देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः
Devatah pujayantiha daivenaiveha tejasa
Upetya tasmaddevebhyah sarvebhyo dapayennarah
90.4
श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद्ब्राह्मणान्बुधः
कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च
Shraddhe tvatha maharaja parikshedbrahmananbudhah
Kulashilavayorupairvidyayabhijanena cha
90.5
एषामन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाः
अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु
Eshamanye panktidushastathanye panktipavanah
Apankteyastu ye rajankirtayishyami tanshrinu
90.6
कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः
ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी
Kitavo bhrunaha yakshmi pashupalo nirakritih
Gramapreshyo vardhushiko gayanah sarvavikrayi
90.7
अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी
सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः
Agaradahi garadah kundashi somavikrayi
Samudriko rajabhrityastailikah kutakarakah
90.8
पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति
Pitra vivadamanashcha yasya chopapatirgrihe
Abhishastastatha stenah shilpam yashchopajivati
90.9
पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः
अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च
Parvakarashcha suchi cha mitradhrukparadarikah
Avratanamupadhyayah kandaprishthastathaiva cha
90.10
श्वभिर्यश्च परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च
परिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति
Shvabhiryashcha parikramedyah shuna dashta eva cha
Parivittishcha yashcha syaddushcharma gurutalpagah
Kushilavo devalako nakshatrairyashcha jivati
90.11
एतानिह विजानीयादपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान्
शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः
Etaniha vijaniyadapankteyandvijadhaman
Shudranamupadesham cha ye kurvantyalpachetasah
90.12
षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री यावत्प्रपश्यति
पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप
Shashtim kanah shatam shandhah shvitri yavatprapashyati
Panktyam samupavishtayam tavaddushayate nripa
90.13
यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदासुरम्
Yadveshtitashira bhunkte yadbhunkte dakshinamukhah
Sopanatkashcha yadbhunkte sarvam vidyattadasuram
90.14
असूयता च यद्दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम्
सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्
Asuyata cha yaddattam yachcha shraddhavivarjitam
Sarvam tadasurendraya brahma bhagamakalpayat
90.15
श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथंचन
तस्मात्परिवृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत्
Shvanashcha panktidushashcha naveksherankathanchana
Tasmatparivrite dadyattilanshchanvavakirayet
90.16
तिलादाने च क्रव्यादा ये च क्रोधवशा गणाः
यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः
Tiladane cha kravyada ye cha krodhavasha ganah
Yatudhanah pishachashcha vipralumpanti taddhavih
90.17
यावद्ध्यपङ्क्त्यः पङ्क्त्यां वै भुञ्जानाननुपश्यति
तावत्फलाद्भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्
Yavaddhyapanktyah panktyam vai bhunjanananupashyati
Tavatphaladbhranshayati dataram tasya balisham
90.18
इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
ये त्वतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान्
Ime tu bharatashreshtha vigyeyah panktipavanah
Ye tvatastanpravakshyami parikshasveha tandvijan
90.19
वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि
पाङ्क्तेयान्यांस्तु वक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः
Vedavidyavratasnata brahmanah sarva eva hi
Pankteyanyanstu vakshyami gyeyaste panktipavanah
90.20
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्
ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः
Trinachiketah panchagnistrisuparnah shadangavit
Brahmadeyanusantanashchhandogo jyeshthasamagah
90.21
मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः
ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा
वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत
Matapitroryashcha vashyah shrotriyo dashapurushah
Ritukalabhigami cha dharmapatnishu yah sada
Vedavidyavratasnato viprah panktim punatyuta
90.22
अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः
सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च यः
Atharvashirasodhyeta brahmachari yatavratah
Satyavadi dharmashilah svakarmaniratashcha yah
90.23
ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः
मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः
Ye cha punyeshu tirtheshu abhishekakritashramah
Makheshu cha samantreshu bhavantyavabhrithaplutah
90.24
अक्रोधना अचपलाः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः
सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत्
एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः
Akrodhana achapalah kshanta danta jitendriyah
Sarvabhutahita ye cha shraddheshvetannimantrayet
Eteshu dattamakshayyamete vai panktipavanah
90.25
इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगाः सुचरितव्रताः
Ime pare maharaja vigyeyah panktipavanah
Yatayo mokshadharmagya yogah sucharitavratah
90.26
ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्
ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः
Ye chetihasam prayatah shravayanti dvijottaman
Ye cha bhashyavidah kechidye cha vyakarane ratah
90.27
अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च
अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः
Adhiyate puranam ye dharmashastranyathapi cha
Adhitya cha yathanyayam vidhivattasya karinah
90.28
उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रदः
अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च
Upapanno gurukule satyavadi sahasradah
Agryah sarveshu vedeshu sarvapravachaneshu cha
90.29
यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत
ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते
Yavadete prapashyanti panktyastavatpunantyuta
Tato hi pavanatpanktyah panktipavana uchyate
90.30
क्रोशादर्धतृतीयात्तु पावयेदेक एव हि
ब्रह्मदेयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदुः
Kroshadardhatritiyattu pavayedeka eva hi
Brahmadeyanusantana iti brahmavido viduh
90.31
अनृत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत्
ऋत्विग्भिरननुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम्
Anritviganupadhyayah sa chedagrasanam vrajet
Ritvigbhirananugyatah panktya harati dushkritam
90.32
अथ चेद्वेदवित्सर्वैः पङ्क्तिदोषैर्विवर्जितः
न च स्यात्पतितो राजन्पङ्क्तिपावन एव सः
Atha chedvedavitsarvaih panktidoshairvivarjitah
Na cha syatpatito rajanpanktipavana eva sah
90.33
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद्द्विजान्
स्वकर्मनिरतान्दान्तान्कुले जातान्बहुश्रुतान्
Tasmatsarvaprayatnena parikshyamantrayeddvijan
Svakarmaniratandantankule jatanbahushrutan
90.34
यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च
न प्रीणाति पितॄन्देवान्स्वर्गं च न स गच्छति
Yasya mitrapradhanani shraddhani cha havinshi cha
Na prinati pitrindevansvargam cha na sa gachchhati
90.35
यश्च श्राद्धे कुरुते संगतानि; न देवयानेन पथा स याति
स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद्वा; स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्रः
Yashcha shraddhe kurute sangatani; na devayanena patha sa yati
Sa vai muktah pippalam bandhanadva; svargallokachchyavate shraddhamitrah
90.36
तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत; दद्यान्मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानि
यं मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं; तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये
Tasmanmitram shraddhakrinnadriyeta; dadyanmitrebhyah sangrahartham dhanani
Yam manyate naiva shatrum na mitram; tam madhyastham bhojayeddhavyakavye
90.37
यथोषरे बीजमुप्तं न रोहे;न्न चास्योप्ता प्राप्नुयाद्बीजभागम्
एवं श्राद्धं भुक्तमनर्हमाणै;र्न चेह नामुत्र फलं ददाति
Yathoshare bijamuptam na rohe;nna chasyopta prapnuyadbijabhagam
Evam shraddham bhuktamanarhamanai;rna cheha namutra phalam dadati
90.38
ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति
तस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते
Brahmano hyanadhiyanastrinagniriva shamyati
Tasmai shraddham na datavyam na hi bhasmani huyate
90.39
संभोजनी नाम पिशाचदक्षिणा; सा नैव देवान्न पितॄनुपैति
इहैव सा भ्राम्यति क्षीणपुण्या; शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा
Sambhojani nama pishachadakshina; sa naiva devanna pitrinupaiti
Ihaiva sa bhramyati kshinapunya; shalantare gauriva nashtavatsa
90.40
यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति; तन्नैव देवान्न पितॄनुपैति
तथा दत्तं नर्तने गायने च; यां चानृचे दक्षिणामावृणोति
Yathagnau shante ghritamajuhoti; tannaiva devanna pitrinupaiti
Tatha dattam nartane gayane cha; yam chanriche dakshinamavrinoti
90.41
उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा; या चानृचे दक्षिणा दीयते वै
आघातनी गर्हितैषा पतन्ती; तेषां प्रेतान्पातयेद्देवयानात्
Ubhau hinasti na bhunakti chaisha; ya chanriche dakshina diyate vai
Aghatani garhitaisha patanti; tesham pretanpatayeddevayanat
90.42
ऋषीणां समयं नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर
निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान्देवा ब्राह्मणान्विदुः
Rishinam samayam nityam ye charanti yudhishthira
Nishchitah sarvadharmagyastandeva brahmananviduh
90.43
स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च
तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत
Svadhyayanishtha rishayo gyananishthastathaiva cha
Taponishthashcha boddhavyah karmanishthashcha bharata
90.44
कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारत
तत्र ये ब्राह्मणाः केचिन्न निन्दति हि ते वराः
Kavyani gyananishthebhyah pratishthapyani bharata
Tatra ye brahmanah kechinna nindati hi te varah
90.45
ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ्श्राद्धेषु भोजयेत्
ब्राह्मणा निन्दिता राजन्हन्युस्त्रिपुरुषं कुलम्
Ye tu nindanti jalpeshu na tanshraddheshu bhojayet
Brahmana nindita rajanhanyustripurusham kulam
90.46
वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृप
दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान्वेदपारगान्
प्रियान्वा यदि वा द्वेष्यांस्तेषु तच्छ्राद्धमावपेत्
Vaikhanasanam vachanamrishinam shruyate nripa
Duradeva pariksheta brahmananvedaparagan
Priyanva yadi va dveshyansteshu tachchhraddhamavapet
90.47
यः सहस्रं सहस्राणां भोजयेदनृचां नरः
एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति भारत
Yah sahasram sahasranam bhojayedanricham narah
Ekastanmantravitpritah sarvanarhati bharata