UtshovChapter 85
85.1
वसिष्ठ उवाच
अपि चेदं पुरा राम श्रुतं मे ब्रह्मदर्शनम्
पितामहस्य यद्वृत्तं ब्रह्मणः परमात्मनः
Vasishtha uvacha
Api chedam pura rama shrutam me brahmadarshanam
Pitamahasya yadvrittam brahmanah paramatmanah
85.2
देवस्य महतस्तात वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै प्रभो
Devasya mahatastata varunim bibhratastanum
Aishvarye varune rama rudrasyeshasya vai prabho
85.3
आजग्मुर्मुनयः सर्वे देवाश्चाग्निपुरोगमाः
यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्कारश्च मूर्तिमान्
Ajagmurmunayah sarve devashchagnipurogamah
Yagyangani cha sarvani vashatkarashcha murtiman
85.4
मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः
ऋग्वेदश्चागमत्तत्र पदक्रमविभूषितः
Murtimanti cha samani yajunshi cha sahasrashah
Rigvedashchagamattatra padakramavibhushitah
85.5
लक्षणानि स्वराः स्तोभा निरुक्तं स्वरभक्तयः
ओंकारश्चावसन्नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा
Lakshanani svarah stobha niruktam svarabhaktayah
Onkarashchavasannetre nigrahapragrahau tatha
85.6
वेदाश्च सोपनिषदो विद्या सावित्र्यथापि च
भूतं भव्यं भविष्यच्च दधार भगवाञ्शिवः
जुह्वच्चात्मन्यथात्मानं स्वयमेव तदा प्रभो
Vedashcha sopanishado vidya savitryathapi cha
Bhutam bhavyam bhavishyachcha dadhara bhagavanshivah
Juhvachchatmanyathatmanam svayameva tada prabho
85.7
देवपत्न्यश्च कन्याश्च देवानां चैव मातरः
आजग्मुः सहितास्तत्र तदा भृगुकुलोद्वह
Devapatnyashcha kanyashcha devanam chaiva matarah
Ajagmuh sahitastatra tada bhrigukulodvaha
85.8
यज्ञं पशुपतेः प्रीता वरुणस्य महात्मनः
स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि
Yagyam pashupateh prita varunasya mahatmanah
Svayambhuvastu ta drishtva retah samapatadbhuvi
85.9
तस्य शुक्रस्य निष्पन्दात्पांसून्संगृह्य भूमितः
प्रास्यत्पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्नेव हुताशने
Tasya shukrasya nishpandatpansunsangrihya bhumitah
Prasyatpusha karabhyam vai tasminneva hutashane
85.10
ततस्तस्मिन्संप्रवृत्ते सत्रे ज्वलितपावके
ब्रह्मणो जुह्वतस्तत्र प्रादुर्भावो बभूव ह
Tatastasminsampravritte satre jvalitapavake
Brahmano juhvatastatra pradurbhavo babhuva ha
85.11
स्कन्नमात्रं च तच्छुक्रं स्रुवेण प्रतिगृह्य सः
आज्यवन्मन्त्रवच्चापि सोऽजुहोद्भृगुनन्दन
Skannamatram cha tachchhukram sruvena pratigrihya sah
Ajyavanmantravachchapi sojuhodbhrigunandana
85.12
ततः संजनयामास भूतग्रामं स वीर्यवान्
ततस्तु तेजसस्तस्माज्जज्ञे लोकेषु तैजसम्
Tatah sanjanayamasa bhutagramam sa viryavan
Tatastu tejasastasmajjagye lokeshu taijasam
85.13
तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम्
सगुणस्तेजसो नित्यं तमस्याकाशमेव च
Tamasastamasa bhava vyapi sattvam tathobhayam
Sagunastejaso nityam tamasyakashameva cha
85.14
सर्वभूतेष्वथ तथा सत्त्वं तेजस्तथा तमः
शुक्रे हुतेऽग्नौ तस्मिंस्तु प्रादुरासंस्त्रयः प्रभो
Sarvabhuteshvatha tatha sattvam tejastatha tamah
Shukre hutegnau tasminstu pradurasanstrayah prabho
85.15
पुरुषा वपुषा युक्ता युक्ताः प्रसवजैर्गुणैः
भृगित्येव भृगुः पूर्वमङ्गारेभ्योऽङ्गिराभवत्
Purusha vapusha yukta yuktah prasavajairgunaih
Bhrigityeva bhriguh purvamangarebhyongirabhavat
85.16
अङ्गारसंश्रयाच्चैव कविरित्यपरोऽभवत्
सह ज्वालाभिरुत्पन्नो भृगुस्तस्माद्भृगुः स्मृतः
Angarasanshrayachchaiva kavirityaparobhavat
Saha jvalabhirutpanno bhrigustasmadbhriguh smritah
85.17
मरीचिभ्यो मरीचिस्तु मारीचः कश्यपो ह्यभूत्
अङ्गारेभ्योऽङ्गिरास्तात वालखिल्याः शिलोच्चयात्
अत्रैवात्रेति च विभो जातमत्रिं वदन्त्यपि
Marichibhyo marichistu marichah kashyapo hyabhut
Angarebhyongirastata valakhilyah shilochchayat
Atraivatreti cha vibho jatamatrim vadantyapi
85.18
तथा भस्मव्यपोहेभ्यो ब्रह्मर्षिगणसंमिताः
वैखानसाः समुत्पन्नास्तपःश्रुतगुणेप्सवः
अश्रुतोऽस्य समुत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ
Tatha bhasmavyapohebhyo brahmarshiganasammitah
Vaikhanasah samutpannastapahshrutagunepsavah
Ashrutosya samutpannavashvinau rupasammatau
85.19
शेषाः प्रजानां पतयः स्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ऋषयो लोमकूपेभ्यः स्वेदाच्छन्दो मलात्मकम्
Sheshah prajanam patayah srotobhyastasya jagyire
Rishayo lomakupebhyah svedachchhando malatmakam
85.20
एतस्मात्कारणादाहुरग्निं सर्वास्तु देवताः
ऋषयः श्रुतसंपन्ना वेदप्रामाण्यदर्शनात्
Etasmatkaranadahuragnim sarvastu devatah
Rishayah shrutasampanna vedapramanyadarshanat
85.21
यानि दारूणि ते मासा निर्यासाः पक्षसंज्ञिताः
अहोरात्रा मुहूर्तास्तु पित्तं ज्योतिश्च वारुणम्
Yani daruni te masa niryasah pakshasangyitah
Ahoratra muhurtastu pittam jyotishcha varunam
85.22
रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितात्कनकं स्मृतम्
तन्मैत्रमिति विज्ञेयं धूमाच्च वसवः स्मृताः
Raudram lohitamityahurlohitatkanakam smritam
Tanmaitramiti vigyeyam dhumachcha vasavah smritah
85.23
अर्चिषो याश्च ते रुद्रास्तथादित्या महाप्रभाः
उद्दिष्टास्ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि स्थिताः
Archisho yashcha te rudrastathaditya mahaprabhah
Uddishtaste tathangara ye dhishnyeshu divi sthitah
85.24
आदिनाथश्च लोकस्य तत्परं ब्रह्म तद्ध्रुवम्
सर्वकामदमित्याहुस्तत्र हव्यमुदावहत्
Adinathashcha lokasya tatparam brahma taddhruvam
Sarvakamadamityahustatra havyamudavahat
85.25
ततोऽब्रवीन्महादेवो वरुणः परमात्मकः
मम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह
Tatobravinmahadevo varunah paramatmakah
Mama satramidam divyamaham grihapatistviha
85.26
त्रीणि पूर्वाण्यपत्यानि मम तानि न संशयः
इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत्
Trini purvanyapatyani mama tani na sanshayah
Iti janita khagama mama yagyaphalam hi tat
85.27
अग्निरुवाच
मदङ्गेभ्यः प्रसूतानि मदाश्रयकृतानि च
ममैव तान्यपत्यानि वरुणो ह्यवशात्मकः
Agniruvacha
Madangebhyah prasutani madashrayakritani cha
Mamaiva tanyapatyani varuno hyavashatmakah
85.28
अथाब्रवील्लोकगुरुर्ब्रह्मा लोकपितामहः
ममैव तान्यपत्यानि मम शुक्रं हुतं हि तत्
Athabravillokagururbrahma lokapitamahah
Mamaiva tanyapatyani mama shukram hutam hi tat
85.29
अहं वक्ता च मन्त्रस्य होता शुक्रस्य चैव ह
यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत्कारणं मतम्
Aham vakta cha mantrasya hota shukrasya chaiva ha
Yasya bijam phalam tasya shukram chetkaranam matam
85.30
ततोऽब्रुवन्देवगणाः पितामहमुपेत्य वै
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिरभिवन्द्य च
Tatobruvandevaganah pitamahamupetya vai
Kritanjaliputah sarve shirobhirabhivandya cha
85.31
वयं च भगवन्सर्वे जगच्च सचराचरम्
तवैव प्रसवाः सर्वे तस्मादग्निर्विभावसुः
वरुणश्चेश्वरो देवो लभतां काममीप्सितम्
Vayam cha bhagavansarve jagachcha sacharacharam
Tavaiva prasavah sarve tasmadagnirvibhavasuh
Varunashcheshvaro devo labhatam kamamipsitam
85.32
निसर्गाद्वरुणश्चापि ब्रह्मणो यादसां पतिः
जग्राह वै भृगुं पूर्वमपत्यं सूर्यवर्चसम्
Nisargadvarunashchapi brahmano yadasam patih
Jagraha vai bhrigum purvamapatyam suryavarchasam
85.33
ईश्वरोऽङ्गिरसं चाग्नेरपत्यार्थेऽभ्यकल्पयत्
पितामहस्त्वपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित्
Ishvarongirasam chagnerapatyarthebhyakalpayat
Pitamahastvapatyam vai kavim jagraha tattvavit
85.34
तदा स वारुणः ख्यातो भृगुः प्रसवकर्मकृत्
आग्नेयस्त्वङ्गिराः श्रीमान्कविर्ब्राह्मो महायशाः
भार्गवाङ्गिरसौ लोके लोकसंतानलक्षणौ
Tada sa varunah khyato bhriguh prasavakarmakrit
Agneyastvangirah shrimankavirbrahmo mahayashah
Bhargavangirasau loke lokasantanalakshanau
85.35
एते विप्रवराः सर्वे प्रजानां पतयस्त्रयः
सर्वं संतानमेतेषामिदमित्युपधारय
Ete vipravarah sarve prajanam patayastrayah
Sarvam santanameteshamidamityupadharaya
85.36
भृगोस्तु पुत्रास्तत्रासन्सप्त तुल्या भृगोर्गुणैः
च्यवनो वज्रशीर्षश्च शुचिरौर्वस्तथैव च
Bhrigostu putrastatrasansapta tulya bhrigorgunaih
Chyavano vajrashirshashcha shuchiraurvastathaiva cha
85.37
शुक्रो वरेण्यश्च विभुः सवनश्चेति सप्त ते
भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवानपि
Shukro varenyashcha vibhuh savanashcheti sapta te
Bhargava varunah sarve yesham vanshe bhavanapi
85.38
अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताः
बृहस्पतिरुतथ्यश्च वयस्यः शान्तिरेव च
Ashtau changirasah putra varunastepyudahritah
Brihaspatirutathyashcha vayasyah shantireva cha
85.39
घोरो विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः स्मृतः
एतेऽष्टावग्निजाः सर्वे ज्ञाननिष्ठा निरामयाः
Ghoro virupah sanvartah sudhanva chashtamah smritah
Eteshtavagnijah sarve gyananishtha niramayah
85.40
ब्राह्मणस्य कवेः पुत्रा वारुणास्तेऽप्युदाहृताः
अष्टौ प्रसवजैर्युक्ता गुणैर्ब्रह्मविदः शुभाः
Brahmanasya kaveh putra varunastepyudahritah
Ashtau prasavajairyukta gunairbrahmavidah shubhah
85.41
कविः काव्यश्च विष्णुश्च बुद्धिमानुशनास्तथा
भृगुश्च विरजाश्चैव काशी चोग्रश्च धर्मवित्
Kavih kavyashcha vishnushcha buddhimanushanastatha
Bhrigushcha virajashchaiva kashi chograshcha dharmavit
85.42
अष्टौ कविसुता ह्येते सर्वमेभिर्जगत्ततम्
प्रजापतय एते हि प्रजानां यैरिमाः प्रजाः
Ashtau kavisuta hyete sarvamebhirjagattatam
Prajapataya ete hi prajanam yairimah prajah
85.43
एवमङ्गिरसश्चैव कवेश्च प्रसवान्वयैः
भृगोश्च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत्
Evamangirasashchaiva kaveshcha prasavanvayaih
Bhrigoshcha bhrigushardula vanshajaih satatam jagat
85.44
वरुणश्चादितो विप्र जग्राह प्रभुरीश्वरः
कविं तात भृगुं चैव तस्मात्तौ वारुणौ स्मृतौ
Varunashchadito vipra jagraha prabhurishvarah
Kavim tata bhrigum chaiva tasmattau varunau smritau
85.45
जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद्धुताशनः
तस्मादङ्गिरसो ज्ञेयाः सर्व एव तदन्वयाः
Jagrahangirasam devah shikhi tasmaddhutashanah
Tasmadangiraso gyeyah sarva eva tadanvayah
85.46
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः प्रसादितः
इमे नः संतरिष्यन्ति प्रजाभिर्जगदीश्वराः
Brahma pitamahah purvam devatabhih prasaditah
Ime nah santarishyanti prajabhirjagadishvarah
85.47
सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चातितपस्विनः
त्वत्प्रसादादिमं लोकं तारयिष्यन्ति शाश्वतम्
Sarve prajanam patayah sarve chatitapasvinah
Tvatprasadadimam lokam tarayishyanti shashvatam
85.48
तथैव वंशकर्तारस्तव तेजोविवर्धनाः
भवेयुर्वेदविदुषः सर्वे वाक्पतयस्तथा
Tathaiva vanshakartarastava tejovivardhanah
Bhaveyurvedavidushah sarve vakpatayastatha
85.49
देवपक्षधराः सौम्याः प्राजापत्या महर्षयः
आप्नुवन्ति तपश्चैव ब्रह्मचर्यं परं तथा
Devapakshadharah saumyah prajapatya maharshayah
Apnuvanti tapashchaiva brahmacharyam param tatha
85.50
सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो
देवानां ब्राह्मणानां च त्वं हि कर्ता पितामह
Sarve hi vayamete cha tavaiva prasavah prabho
Devanam brahmananam cha tvam hi karta pitamaha
85.51
मरीचिमादितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः
अपत्यानीति संप्रेक्ष्य क्षमयाम पितामह
Marichimaditah kritva sarve chaivatha bhargavah
Apatyaniti samprekshya kshamayama pitamaha
85.52
ते त्वनेनैव रूपेण प्रजनिष्यन्ति वै प्रजाः
स्थापयिष्यन्ति चात्मानं युगादिनिधने तथा
Te tvanenaiva rupena prajanishyanti vai prajah
Sthapayishyanti chatmanam yugadinidhane tatha
85.53
एवमेतत्पुरा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः
देवश्रेष्ठस्य लोकादौ वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
Evametatpura vrittam tasya yagye mahatmanah
Devashreshthasya lokadau varunim bibhratastanum
85.54
अग्निर्ब्रह्मा पशुपतिः शर्वो रुद्रः प्रजापतिः
अग्नेरपत्यमेतद्वै सुवर्णमिति धारणा
Agnirbrahma pashupatih sharvo rudrah prajapatih
Agnerapatyametadvai suvarnamiti dharana
85.55
अग्न्यभावे च कुर्वन्ति वह्निस्थानेषु काञ्चनम्
जामदग्न्य प्रमाणज्ञा वेदश्रुतिनिदर्शनात्
Agnyabhave cha kurvanti vahnisthaneshu kanchanam
Jamadagnya pramanagya vedashrutinidarshanat
85.56
कुशस्तम्बे जुहोत्यग्निं सुवर्णं तत्र संस्थितम्
हुते प्रीतिकरीमृद्धिं भगवांस्तत्र मन्यते
Kushastambe juhotyagnim suvarnam tatra sansthitam
Hute pritikarimriddhim bhagavanstatra manyate
85.57
तस्मादग्निपराः सर्वा देवता इति शुश्रुम
ब्रह्मणो हि प्रसूतोऽग्निरग्नेरपि च काञ्चनम्
Tasmadagniparah sarva devata iti shushruma
Brahmano hi prasutogniragnerapi cha kanchanam
85.58
तस्माद्ये वै प्रयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनः
देवतास्ते प्रयच्छन्ति समस्ता इति नः श्रुतम्
Tasmadye vai prayachchhanti suvarnam dharmadarshinah
Devataste prayachchhanti samasta iti nah shrutam
85.59
तस्य चातमसो लोका गच्छतः परमां गतिम्
स्वर्लोके राजराज्येन सोऽभिषिच्येत भार्गव
Tasya chatamaso loka gachchhatah paramam gatim
Svarloke rajarajyena sobhishichyeta bhargava
85.60
आदित्योदयने प्राप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम्
ददाति काञ्चनं यो वै दुःस्वप्नं प्रतिहन्ति सः
Adityodayane prapte vidhimantrapuraskritam
Dadati kanchanam yo vai duhsvapnam pratihanti sah
85.61
ददात्युदितमात्रे यस्तस्य पाप्मा विधूयते
मध्याह्ने ददतो रुक्मं हन्ति पापमनागतम्
Dadatyuditamatre yastasya papma vidhuyate
Madhyahne dadato rukmam hanti papamanagatam
85.62
ददाति पश्चिमां संध्यां यः सुवर्णं धृतव्रतः
ब्रह्मवाय्वग्निसोमानां सालोक्यमुपयाति सः
Dadati pashchimam sandhyam yah suvarnam dhritavratah
Brahmavayvagnisomanam salokyamupayati sah
85.63
सेन्द्रेषु चैव लोकेषु प्रतिष्ठां प्राप्नुते शुभाम्
इह लोके यशः प्राप्य शान्तपाप्मा प्रमोदते
Sendreshu chaiva lokeshu pratishtham prapnute shubham
Iha loke yashah prapya shantapapma pramodate
85.64
ततः संपद्यतेऽन्येषु लोकेष्वप्रतिमः सदा
अनावृतगतिश्चैव कामचारी भवत्युत
Tatah sampadyatenyeshu lokeshvapratimah sada
Anavritagatishchaiva kamachari bhavatyuta
85.65
न च क्षरति तेभ्यः स शश्वच्चैवाप्नुते महत्
सुवर्णमक्षयं दत्त्वा लोकानाप्नोति पुष्कलान्
Na cha ksharati tebhyah sa shashvachchaivapnute mahat
Suvarnamakshayam dattva lokanapnoti pushkalan
85.66
यस्तु संजनयित्वाग्निमादित्योदयनं प्रति
दद्याद्वै व्रतमुद्दिश्य सर्वान्कामान्समश्नुते
Yastu sanjanayitvagnimadityodayanam prati
Dadyadvai vratamuddishya sarvankamansamashnute
85.67
अग्निरित्येव तत्प्राहुः प्रदानं वै सुखावहम्
यथेष्टगुणसंपन्नं प्रवर्तकमिति स्मृतम्
Agnirityeva tatprahuh pradanam vai sukhavaham
Yatheshtagunasampannam pravartakamiti smritam
85.68
भीष्म उवाच
इत्युक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः प्रतापवान्
ददौ सुवर्णं विप्रेभ्यो व्यमुच्यत च किल्बिषात्
Bhishma uvacha
Ityuktah sa vasishthena jamadagnyah pratapavan
Dadau suvarnam viprebhyo vyamuchyata cha kilbishat
85.69
एतत्ते सर्वमाख्यातं सुवर्णस्य महीपते
प्रदानस्य फलं चैव जन्म चाग्न्यमनुत्तमम्
Etatte sarvamakhyatam suvarnasya mahipate
Pradanasya phalam chaiva janma chagnyamanuttamam
85.70
तस्मात्त्वमपि विप्रेभ्यः प्रयच्छ कनकं बहु
ददत्सुवर्णं नृपते किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसि
Tasmattvamapi viprebhyah prayachchha kanakam bahu
Dadatsuvarnam nripate kilbishadvipramokshyasi