UtshovChapter 83
83.1
युधिष्ठिर उवाच
उक्तं पितामहेनेदं गवां दानमनुत्तमम्
विशेषेण नरेन्द्राणामिति धर्ममवेक्षताम्
Yudhishthira uvacha
Uktam pitamahenedam gavam danamanuttamam
Visheshena narendranamiti dharmamavekshatam
83.2
राज्यं हि सततं दुःखमाश्रमाश्च सुदुर्विदाः
परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः
भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः
Rajyam hi satatam duhkhamashramashcha sudurvidah
Parivarena vai duhkham durdharam chakritatmabhih
Bhuyishtham cha narendranam vidyate na shubha gatih
83.3
पूयन्ते तेऽत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुंधराम्
पूर्वं च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन
Puyante tetra niyatam prayachchhanto vasundharam
Purvam cha kathita dharmastvaya me kurunandana
83.4
एवमेव गवामुक्तं प्रदानं ते नृगेण ह
ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वमेव निदर्शितम्
Evameva gavamuktam pradanam te nrigena ha
Rishina nachiketena purvameva nidarshitam
83.5
वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा
सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिर्गावोऽथ काञ्चनम्
Vedopanishade chaiva sarvakarmasu dakshina
Sarvakratushu choddishtam bhumirgavotha kanchanam
83.6
तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम्
Tatra shrutistu parama suvarnam dakshineti vai
Etadichchhamyaham shrotum pitamaha yathatatham
83.7
किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन्काले किमात्मकम्
किं दानं किं फलं चैव कस्माच्च परमुच्यते
Kim suvarnam katham jatam kasminkale kimatmakam
Kim danam kim phalam chaiva kasmachcha paramuchyate
83.8
कस्माद्दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः
कस्माच्च दक्षिणार्थं तद्यज्ञकर्मसु शस्यते
Kasmaddanam suvarnasya pujayanti manishinah
Kasmachcha dakshinartham tadyagyakarmasu shasyate
83.9
कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर्गोभ्यश्च काञ्चनम्
परमं दक्षिणार्थे च तद्ब्रवीहि पितामह
Kasmachcha pavanam shreshtham bhumergobhyashcha kanchanam
Paramam dakshinarthe cha tadbravihi pitamaha
83.10
भीष्म उवाच
शृणु राजन्नवहितो बहुकारणविस्तरम्
जातरूपसमुत्पत्तिमनुभूतं च यन्मया
Bhishma uvacha
Shrinu rajannavahito bahukaranavistaram
Jatarupasamutpattimanubhutam cha yanmaya
83.11
पिता मम महातेजाः शंतनुर्निधनं गतः
तस्य दित्सुरहं श्राद्धं गङ्गाद्वारमुपागमम्
Pita mama mahatejah shantanurnidhanam gatah
Tasya ditsuraham shraddham gangadvaramupagamam
83.12
तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम्
माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यमकरोत्तदा
Tatragamya pituh putra shraddhakarma samarabham
Mata me jahnavi chaiva sahayyamakarottada
83.13
ततोऽग्रतस्तपःसिद्धानुपवेश्य बहूनृषीन्
तोयप्रदानात्प्रभृति कार्याण्यहमथारभम्
Tatogratastapahsiddhanupaveshya bahunrishin
Toyapradanatprabhriti karyanyahamatharabham
83.14
तत्समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः
दातुं निर्वपणं सम्यग्यथावदहमारभम्
Tatsamapya yathoddishtam purvakarma samahitah
Datum nirvapanam samyagyathavadahamarabham
83.15
ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः
प्रलम्बाभरणो बाहुरुदतिष्ठद्विशां पते
Tatastam darbhavinyasam bhittva suruchirangadah
Pralambabharano bahurudatishthadvisham pate
83.16
तमुत्थितमहं दृष्ट्वा परं विस्मयमागमम्
प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ
Tamutthitamaham drishtva param vismayamagamam
Pratigrahita sakshanme piteti bharatarshabha
83.17
ततो मे पुनरेवासीत्संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः
नायं वेदेषु विहितो विधिर्हस्त इति प्रभो
पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिरभून्मम
Tato me punarevasitsangya sanchintya shastratah
Nayam vedeshu vihito vidhirhasta iti prabho
Pindo deyo nareneha tato matirabhunmama
83.18
साक्षान्नेह मनुष्यस्य पितरोऽन्तर्हिताः क्वचित्
गृह्णन्ति विहितं त्वेवं पिण्डो देयः कुशेष्विति
Sakshanneha manushyasya pitarontarhitah kvachit
Grihnanti vihitam tvevam pindo deyah kusheshviti
83.19
ततोऽहं तदनादृत्य पितुर्हस्तनिदर्शनम्
शास्त्रप्रमाणात्सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन्
Tatoham tadanadritya piturhastanidarshanam
Shastrapramanatsukshmam tu vidhim parthiva sansmaran
83.20
ततो दर्भेषु तत्सर्वमददं भरतर्षभ
शास्त्रमार्गानुसारेण तद्विद्धि मनुजर्षभ
Tato darbheshu tatsarvamadadam bharatarshabha
Shastramarganusarena tadviddhi manujarshabha
83.21
ततः सोऽन्तर्हितो बाहुः पितुर्मम नराधिप
ततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तदा
Tatah sontarhito bahuh piturmama naradhipa
Tato mam darshayamasuh svapnante pitarastada
83.22
प्रीयमाणास्तु मामूचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ
विज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः
Priyamanastu mamuchuh pritah sma bharatarshabha
Vigyanena tavanena yanna muhyasi dharmatah
83.23
त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणमिह पार्थिव
आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्च महर्षिभिः
Tvaya hi kurvata shastram pramanamiha parthiva
Atma dharmah shrutam vedah pitarashcha maharshibhih
83.24
साक्षात्पितामहो ब्रह्मा गुरवोऽथ प्रजापतिः
प्रमाणमुपनीता वै स्थितिश्च न विचालिता
Sakshatpitamaho brahma guravotha prajapatih
Pramanamupanita vai sthitishcha na vichalita
83.25
तदिदं सम्यगारब्धं त्वयाद्य भरतर्षभ
किं तु भूमेर्गवां चार्थे सुवर्णं दीयतामिति
Tadidam samyagarabdham tvayadya bharatarshabha
Kim tu bhumergavam charthe suvarnam diyatamiti
83.26
एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाः
पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत्
Evam vayam cha dharmashcha sarve chasmatpitamahah
Pavita vai bhavishyanti pavanam paramam hi tat
83.27
दश पूर्वान्दश परांस्तथा संतारयन्ति ते
सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मे पितरोऽब्रुवन्
Dasha purvandasha paranstatha santarayanti te
Suvarnam ye prayachchhanti evam me pitarobruvan
83.28
ततोऽहं विस्मितो राजन्प्रतिबुद्धो विशां पते
सुवर्णदानेऽकरवं मतिं भरतसत्तम
Tatoham vismito rajanpratibuddho visham pate
Suvarnadanekaravam matim bharatasattama
83.29
इतिहासमिमं चापि शृणु राजन्पुरातनम्
जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यमायुष्यमेव च
Itihasamimam chapi shrinu rajanpuratanam
Jamadagnyam prati vibho dhanyamayushyameva cha
83.30
जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा
Jamadagnyena ramena tivraroshanvitena vai
Trihsaptakritvah prithivi krita nihkshatriya pura
83.31
ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनः
आजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम्
Tato jitva mahim kritsnam ramo rajivalochanah
Ajahara kratum viro brahmakshatrena pujitam
83.32
वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम्
पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम्
Vajimedham maharaja sarvakamasamanvitam
Pavanam sarvabhutanam tejodyutivivardhanam
83.33
विपाप्मापि स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन वै
नैवात्मनोऽथ लघुतां जामदग्न्योऽभ्यगच्छत
Vipapmapi sa tejasvi tena kratuphalena vai
Naivatmanotha laghutam jamadagnyobhyagachchhata
83.34
स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता
पप्रच्छागमसंपन्नानृषीन्देवांश्च भार्गवः
Sa tu kratuvareneshtva mahatma dakshinavata
Paprachchhagamasampannanrishindevanshcha bhargavah
83.35
पावनं यत्परं नॄणामुग्रे कर्मणि वर्तताम्
तदुच्यतां महाभागा इति जातघृणोऽब्रवीत्
Pavanam yatparam nrinamugre karmani vartatam
Taduchyatam mahabhaga iti jataghrinobravit
83.36
वसिष्ठ उवाच
देवतास्ते प्रयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्युत
अग्निर्हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तदात्मकम्
Vasishtha uvacha
Devataste prayachchhanti suvarnam ye dadatyuta
Agnirhi devatah sarvah suvarnam cha tadatmakam
83.37
तस्मात्सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश्च देवताः
भवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्यतः परमं विदुः
Tasmatsuvarnam dadata dattah sarvashcha devatah
Bhavanti purushavyaghra na hyatah paramam viduh
83.38
भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे
गदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर
Bhuya eva cha mahatmyam suvarnasya nibodha me
Gadato mama viprarshe sarvashastrabhritam vara
83.39
मया श्रुतमिदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन
प्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै
Maya shrutamidam purvam purane bhrigunandana
Prajapateh kathayato manoh svayambhuvasya vai
83.40
शूलपाणेर्भगवतो रुद्रस्य च महात्मनः
गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह
Shulapanerbhagavato rudrasya cha mahatmanah
Girau himavati shreshthe tada bhrigukulodvaha
83.41
देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन
समागमे भगवतो देव्या सह महात्मनः
ततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तमुपागमन्
Devya vivahe nirvritte rudranya bhrigunandana
Samagame bhagavato devya saha mahatmanah
Tatah sarve samudvigna bhagavantamupagaman
83.42
ते महादेवमासीनं देवीं च वरदामुमाम्
प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रमूचुर्भृगूद्वह
Te mahadevamasinam devim cha varadamumam
Prasadya shirasa sarve rudramuchurbhrigudvaha
83.43
अयं समागमो देव देव्या सह तवानघ
तपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्यातितेजसः
अमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयमुमा तथा
Ayam samagamo deva devya saha tavanagha
Tapasvinastapasvinya tejasvinyatitejasah
Amoghatejastvam deva devi cheyamuma tatha
83.44
अपत्यं युवयोर्देव बलवद्भविता प्रभो
तन्नूनं त्रिषु लोकेषु न किंचिच्छेषयिष्यति
Apatyam yuvayordeva balavadbhavita prabho
Tannunam trishu lokeshu na kinchichchheshayishyati
83.45
तदेभ्यः प्रणतेभ्यस्त्वं देवेभ्यः पृथुलोचन
वरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्यया
अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितमुत्तमम्
Tadebhyah pranatebhyastvam devebhyah prithulochana
Varam prayachchha lokesha trailokyahitakamyaya
Apatyartham nigrihnishva tejo jvalitamuttamam
83.46
इति तेषां कथयतां भगवान्गोवृषध्वजः
एवमस्त्विति देवांस्तान्विप्रर्षे प्रत्यभाषत
Iti tesham kathayatam bhagavangovrishadhvajah
Evamastviti devanstanviprarshe pratyabhashata
83.47
इत्युक्त्वा चोर्ध्वमनयत्तद्रेतो वृषवाहनः
ऊर्ध्वरेताः समभवत्ततःप्रभृति चापि सः
Ityuktva chordhvamanayattadreto vrishavahanah
Urdhvaretah samabhavattatahprabhriti chapi sah
83.48
रुद्राणी तु ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेदे तथा कृते
देवानथाब्रवीत्तत्र स्त्रीभावात्परुषं वचः
Rudrani tu tatah kruddha prajochchhede tatha krite
Devanathabravittatra stribhavatparusham vachah
83.49
यस्मादपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितः
तस्मात्सर्वे सुरा यूयमनपत्या भविष्यथ
Yasmadapatyakamo vai bharta me vinivartitah
Tasmatsarve sura yuyamanapatya bhavishyatha
83.50
प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद्युष्माभिरद्य वै
तस्मात्प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति
Prajochchhedo mama krito yasmadyushmabhiradya vai
Tasmatpraja vah khagamah sarvesham na bhavishyati
83.51
पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्वह
देवा देव्यास्तथा शापादनपत्यास्तदाभवन्
Pavakastu na tatrasichchhapakale bhrigudvaha
Deva devyastatha shapadanapatyastadabhavan
83.52
रुद्रस्तु तेजोऽप्रतिमं धारयामास तत्तदा
प्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात्किंचित्तत्रापतद्भुवि
Rudrastu tejopratimam dharayamasa tattada
Praskannam tu tatastasmatkinchittatrapatadbhuvi
83.53
तत्पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम्
तेजस्तेजसि संपृक्तमेकयोनित्वमागतम्
Tatpapata tada chagnau vavridhe chadbhutopamam
Tejastejasi sampriktamekayonitvamagatam
83.54
एतस्मिन्नेव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाः
असुरस्तारको नाम तेन संतापिता भृशम्
Etasminneva kale tu devah shakrapurogamah
Asurastarako nama tena santapita bhrisham
83.55
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोऽथाश्विनावपि
साध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात्
Aditya vasavo rudra marutothashvinavapi
Sadhyashcha sarve santrasta daiteyasya parakramat
83.56
स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च
ऋषीणामाश्रमाश्चैव बभूवुरसुरैर्हृताः
Sthanani devatanam hi vimanani purani cha
Rishinamashramashchaiva babhuvurasurairhritah
83.57
ते दीनमनसः सर्वे देवाश्च ऋषयश्च ह
प्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणमजरं प्रभुम्
Te dinamanasah sarve devashcha rishayashcha ha
Prajagmuh sharanam devam brahmanamajaram prabhum