UtshovChapter 82
82.1
भीष्म उवाच
ये च गाः संप्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश्च ये
तेषां सत्राणि यज्ञाश्च नित्यमेव युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Ye cha gah samprayachchhanti hutashishtashinashcha ye
Tesham satrani yagyashcha nityameva yudhishthira
82.2
ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः संप्रवर्तते
तेन यज्ञस्य यज्ञत्वमतोमूलं च लक्ष्यते
Rite dadhighriteneha na yagyah sampravartate
Tena yagyasya yagyatvamatomulam cha lakshyate
82.3
दानानामपि सर्वेषां गवां दानं प्रशस्यते
गावः श्रेष्ठाः पवित्राश्च पावनं ह्येतदुत्तमम्
Dananamapi sarvesham gavam danam prashasyate
Gavah shreshthah pavitrashcha pavanam hyetaduttamam
82.4
पुष्ट्यर्थमेताः सेवेत शान्त्यर्थमपि चैव ह
पयो दधि घृतं यासां सर्वपापप्रमोचनम्
Pushtyarthametah seveta shantyarthamapi chaiva ha
Payo dadhi ghritam yasam sarvapapapramochanam
82.5
गावस्तेजः परं प्रोक्तमिह लोके परत्र च
न गोभ्यः परमं किंचित्पवित्रं पुरुषर्षभ
Gavastejah param proktamiha loke paratra cha
Na gobhyah paramam kinchitpavitram purusharshabha
82.6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
पितामहस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Pitamahasya sanvadamindrasya cha yudhishthira
82.7
पराभूतेषु दैत्येषु शक्रे त्रिभुवनेश्वरे
प्रजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः
Parabhuteshu daityeshu shakre tribhuvaneshvare
Prajah samuditah sarvah satyadharmaparayanah
82.8
अथर्षयः सगन्धर्वाः किंनरोरगराक्षसाः
देवासुरसुपर्णाश्च प्रजानां पतयस्तथा
पर्युपासन्त कौरव्य कदाचिद्वै पितामहम्
Atharshayah sagandharvah kinnaroragarakshasah
Devasurasuparnashcha prajanam patayastatha
Paryupasanta kauravya kadachidvai pitamaham
82.9
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुहू
दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं प्रभुम्
Naradah parvatashchaiva vishvavasuhahahuhu
Divyataneshu gayantah paryupasanta tam prabhum
82.10
तत्र दिव्यानि पुष्पाणि प्रावहत्पवनस्तथा
आजह्रुरृतवश्चापि सुगन्धीनि पृथक्पृथक्
Tatra divyani pushpani pravahatpavanastatha
Ajahrurritavashchapi sugandhini prithakprithak
82.11
तस्मिन्देवसमावाये सर्वभूतसमागमे
दिव्यवादित्रसंघुष्टे दिव्यस्त्रीचारणावृते
इन्द्रः पप्रच्छ देवेशमभिवाद्य प्रणम्य च
Tasmindevasamavaye sarvabhutasamagame
Divyavaditrasanghushte divyastricharanavrite
Indrah paprachchha deveshamabhivadya pranamya cha
82.12
देवानां भगवन्कस्माल्लोकेशानां पितामह
उपरिष्टाद्गवां लोक एतदिच्छामि वेदितुम्
Devanam bhagavankasmallokeshanam pitamaha
Uparishtadgavam loka etadichchhami veditum
82.13
किं तपो ब्रह्मचर्यं वा गोभिः कृतमिहेश्वर
देवानामुपरिष्टाद्यद्वसन्त्यरजसः सुखम्
Kim tapo brahmacharyam va gobhih kritamiheshvara
Devanamuparishtadyadvasantyarajasah sukham
82.14
ततः प्रोवाच तं ब्रह्मा शक्रं बलनिसूदनम्
अवज्ञातास्त्वया नित्यं गावो बलनिसूदन
Tatah provacha tam brahma shakram balanisudanam
Avagyatastvaya nityam gavo balanisudana
82.15
तेन त्वमासां माहात्म्यं न वेत्थ शृणु तत्प्रभो
गवां प्रभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ
Tena tvamasam mahatmyam na vettha shrinu tatprabho
Gavam prabhavam paramam mahatmyam cha surarshabha
82.16
यज्ञाङ्गं कथिता गावो यज्ञ एव च वासव
एताभिश्चाप्यृते यज्ञो न प्रवर्तेत्कथंचन
Yagyangam kathita gavo yagya eva cha vasava
Etabhishchapyrite yagyo na pravartetkathanchana
82.17
धारयन्ति प्रजाश्चैव पयसा हविषा तथा
एतासां तनयाश्चापि कृषियोगमुपासते
Dharayanti prajashchaiva payasa havisha tatha
Etasam tanayashchapi krishiyogamupasate
82.18
जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः
Janayanti cha dhanyani bijani vividhani cha
Tato yagyah pravartante havyam kavyam cha sarvashah
82.19
पयो दधि घृतं चैव पुण्याश्चैताः सुराधिप
वहन्ति विविधान्भारान्क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः
Payo dadhi ghritam chaiva punyashchaitah suradhipa
Vahanti vividhanbharankshuttrishnaparipiditah
82.20
मुनींश्च धारयन्तीह प्रजाश्चैवापि कर्मणा
वासवाकूटवाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च
उपरिष्टात्ततोऽस्माकं वसन्त्येताः सदैव हि
Muninshcha dharayantiha prajashchaivapi karmana
Vasavakutavahinyah karmana sukritena cha
Uparishtattatosmakam vasantyetah sadaiva hi
82.21
एतत्ते कारणं शक्र निवासकृतमद्य वै
गवां देवोपरिष्टाद्धि समाख्यातं शतक्रतो
Etatte karanam shakra nivasakritamadya vai
Gavam devoparishtaddhi samakhyatam shatakrato
82.22
एता हि वरदत्ताश्च वरदाश्चैव वासव
सौरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः
Eta hi varadattashcha varadashchaiva vasava
Saurabhyah punyakarminyah pavanah shubhalakshanah
82.23
यदर्थं गा गताश्चैव सौरभ्यः सुरसत्तम
तच्च मे शृणु कार्त्स्न्येन वदतो बलसूदन
Yadartham ga gatashchaiva saurabhyah surasattama
Tachcha me shrinu kartsnyena vadato balasudana
82.24
पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु
त्रीँल्लोकाननुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वमागते
Pura devayuge tata daityendreshu mahatmasu
Trinllokananushasatsu vishnau garbhatvamagate
82.25
अदित्यास्तप्यमानायास्तपो घोरं सुदुश्चरम्
पुत्रार्थममरश्रेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा
Adityastapyamanayastapo ghoram sudushcharam
Putrarthamamarashreshtha padenaikena nityada
82.26
तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत्तपः
दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर्नाम नामतः
Tam tu drishtva mahadevim tapyamanam mahattapah
Dakshasya duhita devi surabhirnama namatah
82.27
अतप्यत तपो घोरं हृष्टा धर्मपरायणा
कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते
Atapyata tapo ghoram hrishta dharmaparayana
Kailasashikhare ramye devagandharvasevite
82.28
व्यतिष्ठदेकपादेन परमं योगमास्थिता
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
Vyatishthadekapadena paramam yogamasthita
Dasha varshasahasrani dasha varshashatani cha
82.29
संतप्तास्तपसा तस्या देवाः सर्षिमहोरगाः
तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम्
Santaptastapasa tasya devah sarshimahoragah
Tatra gatva maya sardham paryupasanta tam shubham
82.30
अथाहमब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम्
किमर्थं तप्यते देवि तपो घोरमनिन्दिते
Athahamabruvam tatra devim tam tapasanvitam
Kimartham tapyate devi tapo ghoramanindite
82.31
प्रीतस्तेऽहं महाभागे तपसानेन शोभने
वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर
Pritasteham mahabhage tapasanena shobhane
Varayasva varam devi datasmiti purandara
82.32
सुरभ्युवाच
वरेण भगवन्मह्यं कृतं लोकपितामह
एष एव वरो मेऽद्य यत्प्रीतोऽसि ममानघ
Surabhyuvacha
Varena bhagavanmahyam kritam lokapitamaha
Esha eva varo medya yatpritosi mamanagha
82.33
ब्रह्मोवाच
तामेवं ब्रुवतीं देवीं सुरभीं त्रिदशेश्वर
प्रत्यब्रुवं यद्देवेन्द्र तन्निबोध शचीपते
Brahmovacha
Tamevam bruvatim devim surabhim tridasheshvara
Pratyabruvam yaddevendra tannibodha shachipate
82.34
अलोभकाम्यया देवि तपसा च शुभेन ते
प्रसन्नोऽहं वरं तस्मादमरत्वं ददानि ते
Alobhakamyaya devi tapasa cha shubhena te
Prasannoham varam tasmadamaratvam dadani te
82.35
त्रयाणामपि लोकानामुपरिष्टान्निवत्स्यसि
मत्प्रसादाच्च विख्यातो गोलोकः स भविष्यति
Trayanamapi lokanamuparishtannivatsyasi
Matprasadachcha vikhyato golokah sa bhavishyati
82.36
मानुषेषु च कुर्वाणाः प्रजाः कर्म सुतास्तव
निवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितरश्च ते
Manusheshu cha kurvanah prajah karma sutastava
Nivatsyanti mahabhage sarva duhitarashcha te
82.37
मनसा चिन्तिता भोगास्त्वया वै दिव्यमानुषाः
यच्च स्वर्गसुखं देवि तत्ते संपत्स्यते शुभे
Manasa chintita bhogastvaya vai divyamanushah
Yachcha svargasukham devi tatte sampatsyate shubhe
82.38
तस्या लोकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः
न तत्र क्रमते मृत्युर्न जरा न च पावकः
न दैन्यं नाशुभं किंचिद्विद्यते तत्र वासव
Tasya lokah sahasraksha sarvakamasamanvitah
Na tatra kramate mrityurna jara na cha pavakah
Na dainyam nashubham kinchidvidyate tatra vasava
82.39
तत्र दिव्यान्यरण्यानि दिव्यानि भवनानि च
विमानानि च युक्तानि कामगानि च वासव
Tatra divyanyaranyani divyani bhavanani cha
Vimanani cha yuktani kamagani cha vasava
82.40
व्रतैश्च विविधैः पुण्यैस्तथा तीर्थानुसेवनात्
तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा
शक्यः समासादयितुं गोलोकः पुष्करेक्षण
Vrataishcha vividhaih punyaistatha tirthanusevanat
Tapasa mahata chaiva sukritena cha karmana
Shakyah samasadayitum golokah pushkarekshana
82.41
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया शक्रानुपृच्छते
न ते परिभवः कार्यो गवामरिनिसूदन
Etatte sarvamakhyatam maya shakranuprichchhate
Na te paribhavah karyo gavamarinisudana
82.42
भीष्म उवाच
एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षः पूजयामास नित्यदा
गाश्चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Etachchhrutva sahasrakshah pujayamasa nityada
Gashchakre bahumanam cha tasu nityam yudhishthira
82.43
एतत्ते सर्वमाख्यातं पावनं च महाद्युते
पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यमुत्तमम्
कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविनाशनम्
Etatte sarvamakhyatam pavanam cha mahadyute
Pavitram paramam chapi gavam mahatmyamuttamam
Kirtitam purushavyaghra sarvapapavinashanam
82.44
य इदं कथयेन्नित्यं ब्राह्मणेभ्यः समाहितः
हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह
सार्वकामिकमक्षय्यं पितॄंस्तस्योपतिष्ठति
Ya idam kathayennityam brahmanebhyah samahitah
Havyakavyeshu yagyeshu pitrikaryeshu chaiva ha
Sarvakamikamakshayyam pitrinstasyopatishthati
82.45
गोषु भक्तश्च लभते यद्यदिच्छति मानवः
स्त्रियोऽपि भक्ता या गोषु ताश्च कामानवाप्नुयुः
Goshu bhaktashcha labhate yadyadichchhati manavah
Striyopi bhakta ya goshu tashcha kamanavapnuyuh
82.46
पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्या पतिमवाप्नुयात्
धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात्
Putrarthi labhate putram kanya patimavapnuyat
Dhanarthi labhate vittam dharmarthi dharmamapnuyat
82.47
विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां सुखार्थी प्राप्नुयात्सुखम्
न किंचिद्दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत
Vidyarthi prapnuyadvidyam sukharthi prapnuyatsukham
Na kinchiddurlabham chaiva gavam bhaktasya bharata