UtshovChapter 76
76.1
वैशंपायन उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा भूयः शांतनवं नृप
गोदाने विस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः
Vaishampayana uvacha
Tato yudhishthiro raja bhuyah shantanavam nripa
Godane vistaram dhimanpaprachchha vinayanvitah
76.2
युधिष्ठिर उवाच
गोप्रदाने गुणान्सम्यक्पुनः प्रब्रूहि भारत
न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम्
Yudhishthira uvacha
Gopradane gunansamyakpunah prabruhi bharata
Na hi tripyamyaham vira shrinvanomritamidrisham
76.3
इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शांतनवो नृप
सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान्
Ityukto dharmarajena tada shantanavo nripa
Samyagaha gunanstasmai gopradanasya kevalan
76.4
भीष्म उवाच
वत्सलां गुणसंपन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम्
दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते
Bhishma uvacha
Vatsalam gunasampannam tarunim vastrasanvritam
Dattvedrishim gam vipraya sarvapapaih pramuchyate
76.5
असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तत्र गच्छति
पीतोदकां जग्धतृणां नष्टदुग्धां निरिन्द्रियाम्
Asurya nama te loka gam dattva tatra gachchhati
Pitodakam jagdhatrinam nashtadugdham nirindriyam
76.6
जरोग्रामुपयुक्तार्थां जीर्णां कूपमिवाजलम्
दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत्
Jarogramupayuktartham jirnam kupamivajalam
Dattva tamah pravishati dvijam kleshena yojayet
76.7
दुष्टा रुष्टा व्याधिता दुर्बला वा; न दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः
क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति; तस्यावीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः
Dushta rushta vyadhita durbala va; na datavya yashcha mulyairadattaih
Kleshairvipram yophalaih sanyunakti; tasyaviryashchaphalashchaiva lokah
76.8
बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः; सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः
यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा
Balanvitah shilavayopapannah; sarvah prashansanti sugandhavatyah
Yatha hi ganga saritam varishtha; tatharjuninam kapila varishtha
76.9
युधिष्ठिर उवाच
कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने; सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम्
विशेषमिच्छामि महानुभाव; श्रोतुं समर्थो हि भवान्प्रवक्तुम्
Yudhishthira uvacha
Kasmatsamane bahulapradane; sadbhih prashastam kapilapradanam
Visheshamichchhami mahanubhava; shrotum samartho hi bhavanpravaktum
76.10
भीष्म उवाच
वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत्प्रभाषसे
वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा
Bhishma uvacha
Vriddhanam bruvatam tata shrutam me yatprabhashase
Vakshyami tadasheshena rohinyo nirmita yatha
76.11
प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा
असृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया
Prajah srijeti vyadishtah purvam dakshah svayambhuva
Asrijadvrittimevagre prajanam hitakamyaya
76.12
यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः
तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो
Yatha hyamritamashritya vartayanti divaukasah
Tatha vrittim samashritya vartayanti praja vibho
76.13
अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः
ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तेषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः
Acharebhyashcha bhutebhyashcharah shreshthastato narah
Brahmanashcha tatah shreshthasteshu yagyah pratishthitah
76.14
यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः
सर्वे देवाः प्रमोदन्ते पूर्ववृत्तास्ततः प्रजाः
Yagyairapyayate somah sa cha goshu pratishthitah
Sarve devah pramodante purvavrittastatah prajah
76.15
एतान्येव तु भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया
वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत्
Etanyeva tu bhutani prakroshanvrittikankshaya
Vrittidam chanvapadyanta trishitah pitrimatrivat
76.16
इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः
प्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा
Itidam manasa gatva prajasargarthamatmanah
Prajapatirbaladhanamamritam prapibattada
76.17
स गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिमुद्गिरन्
ददर्शोद्गारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम्
Sa gatastasya triptim tu gandham surabhimudgiran
Dadarshodgarasanvrittam surabhim mukhajam sutam
76.18
सासृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातरः
सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः
Sasrijatsaurabheyistu surabhirlokamatarah
Suvarnavarnah kapilah prajanam vrittidhenavah
76.19
तासाममृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततः
बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः
Tasamamritavarnanam ksharantinam samantatah
Babhuvamritajah phenah sravantinamivormijah
76.20
स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः
शिरस्यवाप तत्क्रुद्धः स तदोदैक्षत प्रभुः
ललाटप्रभवेनाक्ष्णा रोहिणीः प्रदहन्निव
Sa vatsamukhavibhrashto bhavasya bhuvi tishthatah
Shirasyavapa tatkruddhah sa tadodaikshata prabhuh
Lalataprabhavenakshna rohinih pradahanniva
76.21
तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिला गा विशां पते
नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः
Tattejastu tato raudram kapila ga visham pate
Nanavarnatvamanayanmeghaniva divakarah
76.22
यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताः
यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्थास्ता नीता नान्यवर्णताम्
Yastu tasmadapakramya somamevabhisanshritah
Yathotpannah svavarnasthasta nita nanyavarnatam
76.23
अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत
अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम्
Atha kruddham mahadevam prajapatirabhashata
Amritenavasiktastvam nochchhishtam vidyate gavam
76.24
यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनः
तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसंभवाः
Yatha hyamritamadaya somo vishyandate punah
Tatha kshiram ksharantyeta rohinyomritasambhavah
76.25
न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः
नामृतेनामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला
Na dushyatyanilo nagnirna suvarnam na chodadhih
Namritenamritam pitam vatsapita na vatsala
76.26
इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्नवेन च
आसामैश्वर्यमश्नीहि सर्वामृतमयं शुभम्
Imanllokanbharishyanti havisha prasnavena cha
Asamaishvaryamashnihi sarvamritamayam shubham
76.27
वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः प्रजापतिः
प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत
Vrishabham cha dadau tasmai saha tabhih prajapatih
Prasadayamasa manastena rudrasya bharata
76.28
प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा
ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः
Pritashchapi mahadevashchakara vrishabham tada
Dhvajam cha vahanam chaiva tasmatsa vrishabhadhvajah
76.29
ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः
ईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चोच्यते
Tato devairmahadevastada pashupatih kritah
Ishvarah sa gavam madhye vrishanka iti chochyate
76.30
एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम्
प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः
Evamavyagravarnanam kapilanam mahaujasam
Pradane prathamah kalpah sarvasameva kirtitah
76.31
लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता; रुद्रोपेताः सोमविष्यन्दभूताः
सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च; गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात्
Lokajyeshtha lokavrittipravritta; rudropetah somavishyandabhutah
Saumyah punyah kamadah pranadashcha; ga vai dattva sarvakamapradah syat
76.32
इमं गवां प्रभवविधानमुत्तमं; पठन्सदा शुचिरतिमङ्गलप्रियः
विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः; प्रियं सुतान्पशुधनमाप्नुयात्तथा
Imam gavam prabhavavidhanamuttamam; pathansada shuchiratimangalapriyah
Vimuchyate kalikalushena manavah; priyam sutanpashudhanamapnuyattatha
76.33
हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म; यानं वासो वृद्धबालस्य पुष्टिम्
एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै; दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव
Havyam kavyam tarpanam shantikarma; yanam vaso vriddhabalasya pushtim
Etansarvangopradane gunanvai; data rajannapnuyadvai sadaiva
76.34
वैशंपायन उवाच
पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं; राजा सह भ्रातृभिराजमीढः
सौवर्णकांस्योपदुहास्ततो गाः; पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः
Vaishampayana uvacha
Pitamahasyatha nishamya vakyam; raja saha bhratribhirajamidhah
Sauvarnakansyopaduhastato gah; partho dadau brahmanasattamebhyah
76.35
तथैव तेभ्योऽभिददौ द्विजेभ्यो; गवां सहस्राणि शतानि चैव
यज्ञान्समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे; लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम्
Tathaiva tebhyobhidadau dvijebhyo; gavam sahasrani shatani chaiva
Yagyansamuddishya cha dakshinarthe; lokanvijetum paramam cha kirtim