UtshovChapter 74
74.1
युधिष्ठिर उवाच
विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो
प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Visrambhitoham bhavata dharmanpravadata vibho
Pravakshyami tu sandeham tanme bruhi pitamaha
74.2
व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते
नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम्
Vratanam kim phalam proktam kidrisham va mahadyute
Niyamanam phalam kim cha svadhitasya cha kim phalam
74.3
दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम्
अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम्
Damasyeha phalam kim cha vedanam dharane cha kim
Adhyapane phalam kim cha sarvamichchhami veditum
74.4
अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह
तस्य किं च फलं दृष्टं श्रुतं यः संप्रयच्छति
Apratigrahake kim cha phalam loke pitamaha
Tasya kim cha phalam drishtam shrutam yah samprayachchhati
74.5
स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम्
सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम्
Svakarmaniratanam cha shuranam chapi kim phalam
Satye cha kim phalam proktam brahmacharye cha kim phalam
74.6
पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथा
आचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने
Pitrishushrushane kim cha matrishushrushane tatha
Acharyagurushushrushasvanukroshanukampane
74.7
एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम्
वेत्तुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे
Etatsarvamasheshena pitamaha yathatatham
Vettumichchhami dharmagya param kautuhalam hi me
74.8
भीष्म उवाच
यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा संप्रतिपद्यते
अखण्डं सम्यगारब्धं तस्य लोकाः सनातनाः
Bhishma uvacha
Yo vratam vai yathoddishtam tatha sampratipadyate
Akhandam samyagarabdham tasya lokah sanatanah
74.9
नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यते
नियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तमिदं फलम्
Niyamanam phalam rajanpratyakshamiha drishyate
Niyamanam kratunam cha tvayavaptamidam phalam
74.10
स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च
इहलोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते
Svadhitasyapi cha phalam drishyatemutra cheha cha
Ihalokerthavannityam brahmaloke cha modate
74.11
दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे
दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः
Damasya tu phalam rajanshrinu tvam vistarena me
Dantah sarvatra sukhino dantah sarvatra nirvritah
74.12
यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः
प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः
Yatrechchhagamino dantah sarvashatrunishudanah
Prarthayanti cha yaddanta labhante tanna sanshayah
74.13
युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव
स्वर्गे तथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च
Yujyante sarvakamairhi dantah sarvatra pandava
Svarge tatha pramodante tapasa vikramena cha
74.14
दानैर्यज्ञैश्च विविधैर्यथा दान्ताः क्षमान्विताः
दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परो दमः
Danairyagyaishcha vividhairyatha dantah kshamanvitah
Data kupyati no dantastasmaddanatparo damah
74.15
यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः
क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानात्परो दमः
Yastu dadyadakupyanhi tasya lokah sanatanah
Krodho hanti hi yaddanam tasmaddanatparo damah
74.16
अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि
ऋषीणां सर्वलोकेषु यानीतो यान्ति देवताः
Adrishyani maharaja sthananyayutasho divi
Rishinam sarvalokeshu yanito yanti devatah
74.17
दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः
कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परो दमः
Damena yani nripate gachchhanti paramarshayah
Kamayana mahatsthanam tasmaddanatparo damah
74.18
अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते
विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप
Adhyapakah parikleshadakshayam phalamashnute
Vidhivatpavakam hutva brahmaloke naradhipa
74.19
अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति
गुरुकर्मप्रशंसी च सोऽपि स्वर्गे महीयते
Adhityapi hi yo vedannyayavidbhyah prayachchhati
Gurukarmaprashansi cha sopi svarge mahiyate
74.20
क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि
युद्धे यश्च परित्राता सोऽपि स्वर्गे महीयते
Kshatriyodhyayane yukto yajane danakarmani
Yuddhe yashcha paritrata sopi svarge mahiyate
74.21
वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत्
शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयार्च्छति
Vaishyah svakarmaniratah pradanallabhate mahat
Shudrah svakarmaniratah svargam shushrushayarchchhati
74.22
शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थांश्च मे शृणु
शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव ह
Shura bahuvidhah proktasteshamarthanshcha me shrinu
Shuranvayanam nirdishtam phalam shurasya chaiva ha
74.23
यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथापरे
युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः
Yagyashura dame shurah satyashurastathapare
Yuddhashurastathaivokta danashurashcha manavah
74.24
बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथापरे
आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः
Buddhishurastathaivanye kshamashurastathapare
Arjave cha tatha shurah shame vartanti manavah
74.25
तैस्तैस्तु नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे
वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः
Taistaistu niyamaih shura bahavah santi chapare
Vedadhyayanashurashcha shurashchadhyapane ratah
74.26
गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरे
मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे
Gurushushrushaya shurah pitrishushrushayapare
Matrishushrushaya shura bhaikshyashurastathapare
74.27
सांख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथापरे
अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने
सर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान्
Sankhyashurashcha bahavo yogashurastathapare
Aranye grihavase cha shurashchatithipujane
Sarve yanti paranllokansvakarmaphalanirjitan
74.28
धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम्
सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्न वा समम्
Dharanam sarvavedanam sarvatirthavagahanam
Satyam cha bruvato nityam samam va syanna va samam
74.29
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
Ashvamedhasahasram cha satyam cha tulaya dhritam
Ashvamedhasahasraddhi satyameva vishishyate
74.30
सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते
सत्येन मारुतो वाति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
Satyena suryastapati satyenagnih pradipyate
Satyena maruto vati sarvam satye pratishthitam
74.31
सत्येन देवान्प्रीणाति पितॄन्वै ब्राह्मणांस्तथा
सत्यमाहुः परं धर्मं तस्मात्सत्यं न लङ्घयेत्
Satyena devanprinati pitrinvai brahmananstatha
Satyamahuh param dharmam tasmatsatyam na langhayet
74.32
मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः
मुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यते
सत्यवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ
Munayah satyanirata munayah satyavikramah
Munayah satyashapathastasmatsatyam vishishyate
Satyavantah svargaloke modante bharatarshabha
74.33
दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया
असंशयं विनीतात्मा सर्वः स्वर्गे महीयते
Damah satyaphalavaptirukta sarvatmana maya
Asanshayam vinitatma sarvah svarge mahiyate
74.34
ब्रह्मचर्यस्य तु गुणाञ्शृणु मे वसुधाधिप
आ जन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह
न तस्य किंचिदप्राप्यमिति विद्धि जनाधिप
Brahmacharyasya tu gunanshrinu me vasudhadhipa
A janmamaranadyastu brahmachari bhavediha
Na tasya kinchidaprapyamiti viddhi janadhipa
74.35
बह्व्यः कोट्यस्त्वृषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत
सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम्
Bahvyah kotyastvrishinam tu brahmaloke vasantyuta
Satye ratanam satatam dantanamurdhvaretasam
74.36
ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम्
ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्मणो ह्यग्निरुच्यते
Brahmacharyam dahedrajansarvapapanyupasitam
Brahmanena visheshena brahmano hyagniruchyate
74.37
प्रत्यक्षं च तवाप्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषु
बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः
तद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते
Pratyaksham cha tavapyetadbrahmaneshu tapasvishu
Bibheti hi yatha shakro brahmacharipradharshitah
Tadbrahmacharyasya phalamrishinamiha drishyate
74.38
मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु
शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कथंचन
मातरं वानहंवादी गुरुमाचार्यमेव च
Matapitroh pujane yo dharmastamapi me shrinu
Shushrushate yah pitaram na chasuyetkathanchana
Mataram vanahanvadi gurumacharyameva cha
74.39
तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमुत्तमम्
न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषुरात्मवान्
Tasya rajanphalam viddhi svarloke sthanamuttamam
Na cha pashyeta narakam gurushushrushuratmavan