UtshovChapter 72
72.1
ब्रह्मोवाच
योऽयं प्रश्नस्त्वया पृष्टो गोप्रदानाधिकारवान्
नास्य प्रष्टास्ति लोकेऽस्मिंस्त्वत्तोऽन्यो हि शतक्रतो
Brahmovacha
Yoyam prashnastvaya prishto gopradanadhikaravan
Nasya prashtasti lokesminstvattonyo hi shatakrato
72.2
सन्ति नानाविधा लोका यांस्त्वं शक्र न पश्यसि
पश्यामि यानहं लोकानेकपत्न्यश्च याः स्त्रियः
Santi nanavidha loka yanstvam shakra na pashyasi
Pashyami yanaham lokanekapatnyashcha yah striyah
72.3
कर्मभिश्चापि सुशुभैः सुव्रता ऋषयस्तथा
सशरीरा हि तान्यान्ति ब्राह्मणाः शुभवृत्तयः
Karmabhishchapi sushubhaih suvrata rishayastatha
Sasharira hi tanyanti brahmanah shubhavrittayah
72.4
शरीरन्यासमोक्षेण मनसा निर्मलेन च
स्वप्नभूतांश्च ताँल्लोकान्पश्यन्तीहापि सुव्रताः
Shariranyasamokshena manasa nirmalena cha
Svapnabhutanshcha tanllokanpashyantihapi suvratah
72.5
ते तु लोकाः सहस्राक्ष शृणु यादृग्गुणान्विताः
न तत्र क्रमते कालो न जरा न च पापकम्
तथान्यन्नाशुभं किंचिन्न व्याधिस्तत्र न क्लमः
Te tu lokah sahasraksha shrinu yadriggunanvitah
Na tatra kramate kalo na jara na cha papakam
Tathanyannashubham kinchinna vyadhistatra na klamah
72.6
यद्यच्च गावो मनसा तस्मिन्वाञ्छन्ति वासव
तत्सर्वं प्रापयन्ति स्म मम प्रत्यक्षदर्शनात्
कामगाः कामचारिण्यः कामात्कामांश्च भुञ्जते
Yadyachcha gavo manasa tasminvanchhanti vasava
Tatsarvam prapayanti sma mama pratyakshadarshanat
Kamagah kamacharinyah kamatkamanshcha bhunjate
72.7
वाप्यः सरांसि सरितो विविधानि वनानि च
गृहाणि पर्वताश्चैव यावद्द्रव्यं च किंचन
Vapyah saransi sarito vividhani vanani cha
Grihani parvatashchaiva yavaddravyam cha kinchana
72.8
मनोज्ञं सर्वभूतेभ्यः सर्वं तत्र प्रदृश्यते
ईदृशान्विद्धि ताँल्लोकान्नास्ति लोकस्ततोऽधिकः
Manogyam sarvabhutebhyah sarvam tatra pradrishyate
Idrishanviddhi tanllokannasti lokastatodhikah
72.9
तत्र सर्वसहाः क्षान्ता वत्सला गुरुवर्तिनः
अहंकारैर्विरहिता यान्ति शक्र नरोत्तमाः
Tatra sarvasahah kshanta vatsala guruvartinah
Ahankarairvirahita yanti shakra narottamah
72.10
यः सर्वमांसानि न भक्षयीत; पुमान्सदा यावदन्ताय युक्तः
मातापित्रोरर्चिता सत्ययुक्तः; शुश्रूषिता ब्राह्मणानामनिन्द्यः
Yah sarvamansani na bhakshayita; pumansada yavadantaya yuktah
Matapitrorarchita satyayuktah; shushrushita brahmananamanindyah
72.11
अक्रोधनो गोषु तथा द्विजेषु; धर्मे रतो गुरुशुश्रूषकश्च
यावज्जीवं सत्यवृत्ते रतश्च; दाने रतो यः क्षमी चापराधे
Akrodhano goshu tatha dvijeshu; dharme rato gurushushrushakashcha
Yavajjivam satyavritte ratashcha; dane rato yah kshami chaparadhe
72.12
मृदुर्दान्तो देवपरायणश्च; सर्वातिथिश्चापि तथा दयावान्
ईदृग्गुणो मानवः संप्रयाति; लोकं गवां शाश्वतं चाव्ययं च
Mridurdanto devaparayanashcha; sarvatithishchapi tatha dayavan
Idrigguno manavah samprayati; lokam gavam shashvatam chavyayam cha
72.13
न पारदारी पश्यति लोकमेनं; न वै गुरुघ्नो न मृषाप्रलापी
सदापवादी ब्राह्मणः शान्तवेदो; दोषैरन्यैर्यश्च युक्तो दुरात्मा
Na paradari pashyati lokamenam; na vai gurughno na mrishapralapi
Sadapavadi brahmanah shantavedo; doshairanyairyashcha yukto duratma
72.14
न मित्रध्रुङ्नैकृतिकः कृतघ्नः; शठोऽनृजुर्धर्मविद्वेषकश्च
न ब्रह्महा मनसापि प्रपश्ये;द्गवां लोकं पुण्यकृतां निवासम्
Na mitradhrunnaikritikah kritaghnah; shathonrijurdharmavidveshakashcha
Na brahmaha manasapi prapashye;dgavam lokam punyakritam nivasam
72.15
एतत्ते सर्वमाख्यातं नैपुणेन सुरेश्वर
गोप्रदानरतानां तु फलं शृणु शतक्रतो
Etatte sarvamakhyatam naipunena sureshvara
Gopradanaratanam tu phalam shrinu shatakrato
72.16
दायाद्यलब्धैरर्थैर्यो गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति
धर्मार्जितधनक्रीतान्स लोकानश्नुतेऽक्षयान्
Dayadyalabdhairarthairyo gah kritva samprayachchhati
Dharmarjitadhanakritansa lokanashnutekshayan
72.17
यो वै द्यूते धनं जित्वा गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति
स दिव्यमयुतं शक्र वर्षाणां फलमश्नुते
Yo vai dyute dhanam jitva gah kritva samprayachchhati
Sa divyamayutam shakra varshanam phalamashnute
72.18
दायाद्या यस्य वै गावो न्यायपूर्वैरुपार्जिताः
प्रदत्तास्ताः प्रदातॄणां संभवन्त्यक्षया ध्रुवाः
Dayadya yasya vai gavo nyayapurvairuparjitah
Pradattastah pradatrinam sambhavantyakshaya dhruvah
72.19
प्रतिगृह्य च यो दद्याद्गाः सुशुद्धेन चेतसा
तस्यापीहाक्षयाँल्लोकान्ध्रुवान्विद्धि शचीपते
Pratigrihya cha yo dadyadgah sushuddhena chetasa
Tasyapihakshayanllokandhruvanviddhi shachipate
72.20
जन्मप्रभृति सत्यं च यो ब्रूयान्नियतेन्द्रियः
गुरुद्विजसहः क्षान्तस्तस्य गोभिः समा गतिः
Janmaprabhriti satyam cha yo bruyanniyatendriyah
Gurudvijasahah kshantastasya gobhih sama gatih
72.21
न जातु ब्राह्मणो वाच्यो यदवाच्यं शचीपते
मनसा गोषु न द्रुह्येद्गोवृत्तिर्गोनुकम्पकः
Na jatu brahmano vachyo yadavachyam shachipate
Manasa goshu na druhyedgovrittirgonukampakah
72.22
सत्ये धर्मे च निरतस्तस्य शक्र फलं शृणु
गोसहस्रेण समिता तस्य धेनुर्भवत्युत
Satye dharme cha niratastasya shakra phalam shrinu
Gosahasrena samita tasya dhenurbhavatyuta
72.23
क्षत्रियस्य गुणैरेभिरन्वितस्य फलं शृणु
तस्यापि शततुल्या गौर्भवतीति विनिश्चयः
Kshatriyasya gunairebhiranvitasya phalam shrinu
Tasyapi shatatulya gaurbhavatiti vinishchayah
72.24
वैश्यस्यैते यदि गुणास्तस्य पञ्चाशतं भवेत्
शूद्रस्यापि विनीतस्य चतुर्भागफलं स्मृतम्
Vaishyasyaite yadi gunastasya panchashatam bhavet
Shudrasyapi vinitasya chaturbhagaphalam smritam
72.25
एतच्चैवं योऽनुतिष्ठेत युक्तः; सत्येन युक्तो गुरुशुश्रूषया च
दान्तः क्षान्तो देवतार्ची प्रशान्तः; शुचिर्बुद्धो धर्मशीलोऽनहंवाक्
Etachchaivam yonutishtheta yuktah; satyena yukto gurushushrushaya cha
Dantah kshanto devatarchi prashantah; shuchirbuddho dharmashilonahanvak
72.26
महत्फलं प्राप्नुते स द्विजाय; दत्त्वा दोग्ध्रीं विधिनानेन धेनुम्
नित्यं दद्यादेकभक्तः सदा च; सत्ये स्थितो गुरुशुश्रूषिता च
Mahatphalam prapnute sa dvijaya; dattva dogdhrim vidhinanena dhenum
Nityam dadyadekabhaktah sada cha; satye sthito gurushushrushita cha
72.27
वेदाध्यायी गोषु यो भक्तिमांश्च; नित्यं दृष्ट्वा योऽभिनन्देत गाश्च
आ जातितो यश्च गवां नमेत; इदं फलं शक्र निबोध तस्य
Vedadhyayi goshu yo bhaktimanshcha; nityam drishtva yobhinandeta gashcha
A jatito yashcha gavam nameta; idam phalam shakra nibodha tasya
72.28
यत्स्यादिष्ट्वा राजसूये फलं तु; यत्स्यादिष्ट्वा बहुना काञ्चनेन
एतत्तुल्यं फलमस्याहुरग्र्यं; सर्वे सन्तस्त्वृषयो ये च सिद्धाः
Yatsyadishtva rajasuye phalam tu; yatsyadishtva bahuna kanchanena
Etattulyam phalamasyahuragryam; sarve santastvrishayo ye cha siddhah
72.29
योऽग्रं भक्तान्किंचिदप्राश्य दद्या;द्गोभ्यो नित्यं गोव्रती सत्यवादी
शान्तो बुद्धो गोसहस्रस्य पुण्यं; संवत्सरेणाप्नुयात्पुण्यशीलः
Yogram bhaktankinchidaprashya dadya;dgobhyo nityam govrati satyavadi
Shanto buddho gosahasrasya punyam; sanvatsarenapnuyatpunyashilah
72.30
य एकं भक्तमश्नीयाद्दद्यादेकं गवां च यत्
दश वर्षाण्यनन्तानि गोव्रती गोनुकम्पकः
Ya ekam bhaktamashniyaddadyadekam gavam cha yat
Dasha varshanyanantani govrati gonukampakah
72.31
एकेनैव च भक्तेन यः क्रीत्वा गां प्रयच्छति
यावन्ति तस्य प्रोक्तानि दिवसानि शतक्रतो
तावच्छतानां स गवां फलमाप्नोति शाश्वतम्
Ekenaiva cha bhaktena yah kritva gam prayachchhati
Yavanti tasya proktani divasani shatakrato
Tavachchhatanam sa gavam phalamapnoti shashvatam
72.32
ब्राह्मणस्य फलं हीदं क्षत्रियेऽभिहितं शृणु
पञ्चवार्षिकमेतत्तु क्षत्रियस्य फलं स्मृतम्
ततोऽर्धेन तु वैश्यस्य शूद्रो वैश्यार्धतः स्मृतः
Brahmanasya phalam hidam kshatriyebhihitam shrinu
Panchavarshikametattu kshatriyasya phalam smritam
Tatordhena tu vaishyasya shudro vaishyardhatah smritah
72.33
यश्चात्मविक्रयं कृत्वा गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति
यावतीः स्पर्शयेद्गा वै तावत्तु फलमश्नुते
लोम्नि लोम्नि महाभाग लोकाश्चास्याक्षयाः स्मृताः
Yashchatmavikrayam kritva gah kritva samprayachchhati
Yavatih sparshayedga vai tavattu phalamashnute
Lomni lomni mahabhaga lokashchasyakshayah smritah
72.34
संग्रामेष्वर्जयित्वा तु यो वै गाः संप्रयच्छति
आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वता विद्धि कौशिक
Sangrameshvarjayitva tu yo vai gah samprayachchhati
Atmavikrayatulyastah shashvata viddhi kaushika
72.35
अलाभे यो गवां दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः
दुर्गात्स तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते
Alabhe yo gavam dadyattiladhenum yatavratah
Durgatsa tarito dhenva kshiranadyam pramodate
72.36
न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं; पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च
कालज्ञानं विप्र गवान्तरं हि; दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्
Na tvevasam danamatram prashastam; patram kalo govishesho vidhishcha
Kalagyanam vipra gavantaram hi; duhkham gyatum pavakadityabhutam
72.37
स्वाध्यायाढ्यं शुद्धयोनिं प्रशान्तं; वैतानस्थं पापभीरुं कृतज्ञम्
गोषु क्षान्तं नातितीक्ष्णं शरण्यं; वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः
Svadhyayadhyam shuddhayonim prashantam; vaitanastham papabhirum kritagyam
Goshu kshantam natitikshnam sharanyam; vrittiglanam tadrisham patramahuh
72.38
वृत्तिग्लाने सीदति चातिमात्रं; कृष्यर्थं वा होमहेतोः प्रसूत्याम्
गुर्वर्थं वा बालसंवृद्धये वा; धेनुं दद्याद्देशकाले विशिष्टे
Vrittiglane sidati chatimatram; krishyartham va homahetoh prasutyam
Gurvartham va balasanvriddhaye va; dhenum dadyaddeshakale vishishte
72.39
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः; प्राणक्रीता निर्जिताश्चौकजाश्च
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च; द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः
Antarjatah sukrayagyanalabdhah; pranakrita nirjitashchaukajashcha
Krichchhrotsrishtah poshanabhyagatashcha; dvarairetairgovisheshah prashastah
72.40
बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः; सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः
यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा
Balanvitah shilavayopapannah; sarvah prashansanti sugandhavatyah
Yatha hi ganga saritam varishtha; tatharjuninam kapila varishtha
72.41
तिस्रो रात्रीस्त्वद्भिरुपोष्य भूमौ; तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः
वत्सैः पुष्टैः क्षीरपैः सुप्रचारा;स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम्
Tisro ratristvadbhiruposhya bhumau; tripta gavastarpitebhyah pradeyah
Vatsaih pushtaih kshirapaih suprachara;stryaham dattva gorasairvartitavyam
72.42
दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधुवत्सां; कल्याणवृत्तामपलायिनीं च
यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्या;स्तावन्ति वर्षाणि वसत्यमुत्र
Dattva dhenum suvratam sadhuvatsam; kalyanavrittamapalayinim cha
Yavanti lomani bhavanti tasya;stavanti varshani vasatyamutra
72.43
तथानड्वाहं ब्राह्मणायाथ धुर्यं; दत्त्वा युवानं बलिनं विनीतम्
हलस्य वोढारमनन्तवीर्यं; प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य
Tathanadvaham brahmanayatha dhuryam; dattva yuvanam balinam vinitam
Halasya vodharamanantaviryam; prapnoti lokandashadhenudasya
72.44
कान्तारे ब्राह्मणान्गाश्च यः परित्राति कौशिक
क्षेमेण च विमुच्येत तस्य पुण्यफलं शृणु
अश्वमेधक्रतोस्तुल्यं फलं भवति शाश्वतम्
Kantare brahmanangashcha yah paritrati kaushika
Kshemena cha vimuchyeta tasya punyaphalam shrinu
Ashvamedhakratostulyam phalam bhavati shashvatam
72.45
मृत्युकाले सहस्राक्ष यां वृत्तिमनुकाङ्क्षते
लोकान्बहुविधान्दिव्यान्यद्वास्य हृदि वर्तते
Mrityukale sahasraksha yam vrittimanukankshate
Lokanbahuvidhandivyanyadvasya hridi vartate
72.46
तत्सर्वं समवाप्नोति कर्मणा तेन मानवः
गोभिश्च समनुज्ञातः सर्वत्र स महीयते
Tatsarvam samavapnoti karmana tena manavah
Gobhishcha samanugyatah sarvatra sa mahiyate
72.47
यस्त्वेतेनैव विधिना गां वनेष्वनुगच्छति
तृणगोमयपर्णाशी निःस्पृहो नियतः शुचिः
Yastvetenaiva vidhina gam vaneshvanugachchhati
Trinagomayaparnashi nihspriho niyatah shuchih
72.48
अकामं तेन वस्तव्यं मुदितेन शतक्रतो
मम लोके सुरैः सार्धं लोके यत्रापि चेच्छति
Akamam tena vastavyam muditena shatakrato
Mama loke suraih sardham loke yatrapi chechchhati