UtshovChapter 65
65.1
युधिष्ठिर उवाच
दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ
यत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Dahyamanaya vipraya yah prayachchhatyupanahau
Yatphalam tasya bhavati tanme bruhi pitamaha
65.2
भीष्म उवाच
उपानहौ प्रयच्छेद्यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः
मर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपि
स शत्रूणामुपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Upanahau prayachchhedyo brahmanebhyah samahitah
Mardate kantakansarvanvishamannistaratyapi
Sa shatrunamupari cha santishthati yudhishthira
65.3
यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते
उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम्
शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि
Yanam chashvatariyuktam tasya shubhram visham pate
Upatishthati kaunteya rupyakanchanabhushanam
Shakatam damyasanyuktam dattam bhavati chaiva hi
65.4
युधिष्ठिर उवाच
यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम्
गोप्रदानेऽन्नदाने च भूयस्तद्ब्रूहि कौरव
Yudhishthira uvacha
Yatphalam tiladane cha bhumidane cha kirtitam
Gopradanennadane cha bhuyastadbruhi kaurava
65.5
भीष्म उवाच
शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत्फलम्
निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम
Bhishma uvacha
Shrinushva mama kaunteya tiladanasya yatphalam
Nishamya cha yathanyayam prayachchha kurusattama
65.6
पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवा
तिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते
Pitrinam prathamam bhojyam tilah srishtah svayambhuva
Tiladanena vai tasmatpitripakshah pramodate
65.7
माघमासे तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति
सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति
Maghamase tilanyastu brahmanebhyah prayachchhati
Sarvasattvasamakirnam narakam sa na pashyati
65.8
सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन्
न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथंचन
Sarvakamaih sa yajate yastilairyajate pitrin
Na chakamena datavyam tilashraddham kathanchana
65.9
महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः
ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो
Maharsheh kashyapasyaite gatrebhyah prasritastilah
Tato divyam gata bhavam pradaneshu tilah prabho
65.10
पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः
तस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते
Paushtika rupadashchaiva tatha papavinashanah
Tasmatsarvapradanebhyastiladanam vishishyate
65.11
आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा
महर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः
Apastambashcha medhavi shankhashcha likhitastatha
Maharshirgautamashchapi tiladanairdivam gatah
65.12
तिलहोमपरा विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः
समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः
Tilahomapara viprah sarve sanyatamaithunah
Sama gavyena havisha pravrittishu cha sansthitah
65.13
सर्वेषामेव दानानां तिलदानं परं स्मृतम्
अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते
Sarveshameva dananam tiladanam param smritam
Akshayam sarvadananam tiladanamihochyate
65.14
उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप
तिलैरग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान्गतिमुत्तमाम्
Utpanne cha pura havye kushikarshih parantapa
Tilairagnitrayam hutva praptavangatimuttamam
65.15
इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम्
विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते
Iti proktam kurushreshtha tiladanamanuttamam
Vidhanam yena vidhina tilanamiha shasyate
65.16
अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम्
समागमं महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा
Ata urdhvam nibodhedam devanam yashtumichchhatam
Samagamam maharaja brahmana vai svayambhuva
65.17
देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागं यियक्षवः
शुभं देशमयाचन्त यजेम इति पार्थिव
Devah sametya brahmanam bhumibhagam yiyakshavah
Shubham deshamayachanta yajema iti parthiva
65.18
देवा ऊचुः
भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च
यजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया
नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते
Deva uchuh
Bhagavanstvam prabhurbhumeh sarvasya tridivasya cha
Yajemahi mahabhaga yagyam bhavadanugyaya
Nananugyatabhumirhi yagyasya phalamashnute
65.19
त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च
प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि
Tvam hi sarvasya jagatah sthavarasya charasya cha
Prabhurbhavasi tasmattvam samanugyatumarhasi
65.20
ब्रह्मोवाच
ददामि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाः
यस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः
Brahmovacha
Dadami medinibhagam bhavadbhyoham surarshabhah
Yasmindeshe karishyadhvam yagyam kashyapanandanah
65.21
देवा ऊचुः
भगवन्कृतकामाः स्मो यक्ष्यामस्त्वाप्तदक्षिणैः
इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा
Deva uchuh
Bhagavankritakamah smo yakshyamastvaptadakshinaih
Imam tu desham munayah paryupasanta nityada
65.22
भीष्म उवाच
ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिः
असितो देवलश्चैव देवयज्ञमुपागमन्
Bhishma uvacha
Tatogastyashcha kanvashcha bhriguratrirvrishakapih
Asito devalashchaiva devayagyamupagaman
65.23
ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युत
तथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः
Tato deva mahatmana ijire yagyamachyuta
Tatha samapayamasuryathakalam surarshabhah
65.24
त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे
षष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे
Ta ishtayagyastridasha himavatyachalottame
Shashthamansham kratostasya bhumidanam prachakrire
65.25
प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम्
न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते
Pradeshamatram bhumestu yo dadyadanupaskritam
Na sidati sa krichchhreshu na cha durganyavapnute
65.26
शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम्
प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते
Shitavatatapasaham grihabhumim susanskritam
Pradaya suralokasthah punyantepi na chalyate
65.27
मुदितो वसते प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव
प्रतिश्रयप्रदाता च सोऽपि स्वर्गे महीयते
Mudito vasate pragyah shakrena saha parthiva
Pratishrayapradata cha sopi svarge mahiyate
65.28
अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः
गृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते
Adhyapakakule jatah shrotriyo niyatendriyah
Grihe yasya vasettushtah pradhanam lokamashnute
65.29
तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत्
आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम
Tatha gavarthe sharanam shitavarshasaham mahat
Asaptamam tarayati kulam bharatasattama
65.30
क्षेत्रभूमिं ददल्लोके पुत्र श्रियमवाप्नुयात्
रत्नभूमिं प्रदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत्
Kshetrabhumim dadalloke putra shriyamavapnuyat
Ratnabhumim pradattva tu kulavansham vivardhayet
65.31
न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात्कथंचन
न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम्
Na chosharam na nirdagdham mahim dadyatkathanchana
Na shmashanaparitam cha na cha papanishevitam
65.32
पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत्तु यः
तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते
Parakye bhumideshe tu pitrinam nirvapettu yah
Tadbhumisvamipitribhih shraddhakarma vihanyate
65.33
तस्मात्क्रीत्वा महीं दद्यात्स्वल्पामपि विचक्षणः
पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः
Tasmatkritva mahim dadyatsvalpamapi vichakshanah
Pindah pitribhyo datto vai tasyam bhavati shashvatah
65.34
अटवीपर्वताश्चैव नदीतीर्थानि यानि च
सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तत्र परिग्रहः
Ataviparvatashchaiva naditirthani yani cha
Sarvanyasvamikanyahurna hi tatra parigrahah
65.35
इत्येतद्भूमिदानस्य फलमुक्तं विशां पते
अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ
Ityetadbhumidanasya phalamuktam visham pate
Atah param tu godanam kirtayishyami tenagha
65.36
गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात्सर्वेभ्य एव च
तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः समास्थितः
Gavodhikastapasvibhyo yasmatsarvebhya eva cha
Tasmanmaheshvaro devastapastabhih samasthitah
65.37
ब्रह्मलोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत
आसां ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम्
Brahmaloke vasantyetah somena saha bharata
Asam brahmarshayah siddhah prarthayanti param gatim
65.38
पयसा हविषा दध्ना शकृताप्यथ चर्मणा
अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत
Payasa havisha dadhna shakritapyatha charmana
Asthibhishchopakurvanti shringairvalaishcha bharata
65.39
नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते
न वर्षं विषमं वापि दुःखमासां भवत्युत
Nasam shitatapau syatam sadaitah karma kurvate
Na varsham vishamam vapi duhkhamasam bhavatyuta
65.40
ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात्परतरं पदम्
एकं गोब्राह्मणं तस्मात्प्रवदन्ति मनीषिणः
Brahmanaih sahita yanti tasmatparataram padam
Ekam gobrahmanam tasmatpravadanti manishinah
65.41
रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताः
ततश्चर्मण्वती राजन्गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता
Rantidevasya yagye tah pashutvenopakalpitah
Tatashcharmanvati rajangocharmabhyah pravartita
65.42
पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिताः
ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते
निस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव
Pashutvachcha vinirmuktah pradanayopakalpitah
Ta ima vipramukhyebhyo yo dadati mahipate
Nistaredapadam krichchhram vishamasthopi parthiva
65.43
गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपश्यति
सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप
Gavam sahasradah pretya narakam na prapashyati
Sarvatra vijayam chapi labhate manujadhipa
65.44
अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपः
तस्माद्ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति
Amritam vai gavam kshiramityaha tridashadhipah
Tasmaddadati yo dhenumamritam sa prayachchhati
65.45
अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुः
तस्माद्ददाति यो धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति
Agninamavyayam hyetaddhaumyam vedavido viduh
Tasmaddadati yo dhenum sa haumyam samprayachchhati
65.46
स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम्
विप्रे गुणयुते दद्यात्स वै स्वर्गे महीयते
Svargo vai murtimanesha vrishabham yo gavam patim
Vipre gunayute dadyatsa vai svarge mahiyate
65.47
प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ
तस्माद्ददाति यो धेनुं प्राणान्वै स प्रयच्छति
Prana vai praninamete prochyante bharatarshabha
Tasmaddadati yo dhenum prananvai sa prayachchhati
65.48
गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुः
तस्माद्ददाति यो धेनुं शरणं संप्रयच्छति
Gavah sharanya bhutanamiti vedavido viduh
Tasmaddadati yo dhenum sharanam samprayachchhati
65.49
न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके
गोजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ
Na vadhartham pradatavya na kinashe na nastike
Gojivine na datavya tatha gauh purusharshabha
65.50
ददाति तादृशानां वै नरो गाः पापकर्मणाम्
अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्मनीषिणः
Dadati tadrishanam vai naro gah papakarmanam
Akshayam narakam yatityevamahurmanishinah
65.51
न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथा
न व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद्गां ब्राह्मणाय वै
Na krisham papavatsam va vandhyam roganvitam tatha
Na vyangam na parishrantam dadyadgam brahmanaya vai
65.52
दशगोसहस्रदः सम्यक्शक्रेण सह मोदते
अक्षयाँल्लभते लोकान्नरः शतसहस्रदः
Dashagosahasradah samyakshakrena saha modate
Akshayanllabhate lokannarah shatasahasradah
65.53
इत्येतद्गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम्
तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत
Ityetadgopradanam cha tiladanam cha kirtitam
Tatha bhumipradanam cha shrinushvanne cha bharata
65.54
अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षते
अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः
Annadanam pradhanam hi kaunteya parichakshate
Annasya hi pradanena rantidevo divam gatah
65.55
श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिप
स्वायंभुवं महाभागं स पश्यति नराधिप
Shrantaya kshudhitayannam yah prayachchhati bhumipa
Svayambhuvam mahabhagam sa pashyati naradhipa
65.56
न हिरण्यैर्न वासोभिर्नाश्वदानेन भारत
प्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथेहान्नप्रदाः प्रभो
Na hiranyairna vasobhirnashvadanena bharata
Prapnuvanti narah shreyo yathehannapradah prabho
65.57
अन्नं वै परमं द्रव्यमन्नं श्रीश्च परा मता
अन्नात्प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा
Annam vai paramam dravyamannam shrishcha para mata
Annatpranah prabhavati tejo viryam balam tatha
65.58
सद्भ्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः
न स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवमाह पराशरः
Sadbhyo dadati yashchannam sadaikagramana narah
Na sa durganyavapnotityevamaha parasharah
65.59
अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्योऽन्नं निवेदयेत्
यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नास्तस्य देवताः
Archayitva yathanyayam devebhyonnam nivedayet
Yadanno hi naro rajanstadannastasya devatah
65.60
कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु योऽन्नदानं करोत्युत
स संतरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते
Kaumudyam shuklapakshe tu yonnadanam karotyuta
Sa santarati durgani pretya chanantyamashnute
65.61
अभुक्त्वातिथये चान्नं प्रयच्छेद्यः समाहितः
स वै ब्रह्मविदां लोकान्प्राप्नुयाद्भरतर्षभ
Abhuktvatithaye channam prayachchhedyah samahitah
Sa vai brahmavidam lokanprapnuyadbharatarshabha
65.62
सुकृच्छ्रामापदं प्राप्तश्चान्नदः पुरुषस्तरेत्
पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति
Sukrichchhramapadam praptashchannadah purushastaret
Papam tarati chaiveha dushkritam chapakarshati
65.63
इत्येतदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह
भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम्
Ityetadannadanasya tiladanasya chaiva ha
Bhumidanasya cha phalam godanasya cha kirtitam