UtshovChapter 6
6.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
दैवे पुरुषकारे च किं स्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत्
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahapragya sarvashastravisharada
Daive purushakare cha kim svichchhreshthataram bhavet
6.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Vasishthasya cha sanvadam brahmanashcha yudhishthira
6.3
दैवमानुषयोः किं स्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत
Daivamanushayoh kim svitkarmanoh shreshthamityuta
Pura vasishtho bhagavanpitamahamaprichchhata
6.4
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्
Tatah padmodbhavo rajandevadevah pitamahah
Uvacha madhuram vakyamarthavaddhetubhushitam
6.5
नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन विना फलम्
बीजाद्बीजं प्रभवति बीजादेव फलं स्मृतम्
Nabijam jayate kinchinna bijena vina phalam
Bijadbijam prabhavati bijadeva phalam smritam
6.6
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः
सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम्
Yadrisham vapate bijam kshetramasadya karshakah
Sukrite dushkrite vapi tadrisham labhate phalam
6.7
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम्
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति
Yatha bijam vina kshetramuptam bhavati nishphalam
Tatha purushakarena vina daivam na sidhyati
6.8
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम्
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृध्यते
Kshetram purushakarastu daivam bijamudahritam
Kshetrabijasamayogattatah sasyam samridhyate
6.9
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च
Karmanah phalanirvrittim svayamashnati karakah
Pratyaksham drishyate loke kritasyapyakritasya cha
6.10
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित्
Shubhena karmana saukhyam duhkham papena karmana
Kritam sarvatra labhate nakritam bhujyate kvachit
6.11
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यविक्षतः
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम्
Kriti sarvatra labhate pratishtham bhagyavikshatah
Akriti labhate bhrashtah kshate ksharavasechanam
6.12
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना
Tapasa rupasaubhagyam ratnani vividhani cha
Prapyate karmana sarvam na daivadakritatmana
6.13
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपपद्यते
Tatha svargashcha bhogashcha nishtha ya cha manishita
Sarvam purushakarena kritenehopapadyate
6.14
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः
Jyotinshi tridasha naga yakshashchandrarkamarutah
Sarve purushakarena manushyaddevatam gatah
6.15
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम्
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः
Artho va mitravargo va aishvaryam va kulanvitam
Shrishchapi durlabha bhoktum tathaivakritakarmabhih
6.16
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण च
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम्
Shauchena labhate viprah kshatriyo vikramena cha
Vaishyah purushakarena shudrah shushrushaya shriyam
6.17
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम्
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्
Nadataram bhajantyartha na klibam napi nishkriyam
Nakarmashilam nashuram tatha naivatapasvinam
6.18
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः
Yena lokastrayah srishta daityah sarvashcha devatah
Sa esha bhagavanvishnuh samudre tapyate tapah
6.19
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत्
लोको दैवं समालम्ब्य उदासीनो भवेन्न तु
Svam chetkarmaphalam na syatsarvamevaphalam bhavet
Loko daivam samalambya udasino bhavenna tu
6.20
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते
वृथा श्राम्यति संप्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना
Akritva manusham karma yo daivamanuvartate
Vritha shramyati samprapya patim klibamivangana
6.21
न तथा मानुषे लोके भयमस्ति शुभाशुभे
यथा त्रिदशलोके हि भयमल्पेन जायते
Na tatha manushe loke bhayamasti shubhashubhe
Yatha tridashaloke hi bhayamalpena jayate
6.22
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते
न दैवमकृते किंचित्कस्यचिद्दातुमर्हति
Kritah purushakarastu daivamevanuvartate
Na daivamakrite kinchitkasyachiddatumarhati
6.23
यदा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापयिष्यति
Yada sthananyanityani drishyante daivateshvapi
Katham karma vina daivam sthasyate sthapayishyati
6.24
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित्
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया
Na daivatani lokesminvyaparam yanti kasyachit
Vyasangam janayantyugramatmabhibhavashankaya
6.25
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते
Rishinam devatanam cha sada bhavati vigrahah
Kasya vacha hyadaivam syadyato daivam pravartate
6.26
कथं चास्य समुत्पत्तिर्यथा दैवं प्रवर्तते
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यन्ते बहवश्छलाः
Katham chasya samutpattiryatha daivam pravartate
Evam tridashalokepi prapyante bahavashchhalah
6.27
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः
आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च
Atmaiva hyatmano bandhuratmaiva ripuratmanah
Atmaiva chatmanah sakshi kritasyapyakritasya cha
6.28
कृतं च विकृतं किंचित्कृते कर्मणि सिध्यति
सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते
Kritam cha vikritam kinchitkrite karmani sidhyati
Sukrite dushkritam karma na yathartham prapadyate
6.29
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते
पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति
Devanam sharanam punyam sarvam punyairavapyate
Punyashilam naram prapya kim daivam prakarishyati
6.30
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः
Pura yayatirvibhrashtashchyavitah patitah kshitau
Punararopitah svargam dauhitraih punyakarmabhih
6.31
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः
Pururavashcha rajarshirdvijairabhihitah pura
Aila ityabhivikhyatah svargam prapto mahipatih
6.32
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः
Ashvamedhadibhiryagyaih satkritah kosaladhipah
Maharshishapatsaudasah purushadatvamagatah
6.33
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ
न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा
Ashvatthama cha ramashcha muniputrau dhanurdharau
Na gachchhatah svargalokam sukriteneha karmana
6.34
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः
Vasuryagyashatairishtva dvitiya iva vasavah
Mithyabhidhanenaikena rasatalatalam gatah
6.35
बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः
विष्णोः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः
Balirvairochanirbaddho dharmapashena daivataih
Vishnoh purushakarena patalashayanah kritah
6.36
शक्रस्योदस्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयः
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः
Shakrasyodasya charanam prasthito janamejayah
Dvijastrinam vadham kritva kim daivena na varitah
6.37
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च
वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः
Agyanadbrahmanam hatva sprishto balavadhena cha
Vaishampayanaviprarshih kim daivena nivaritah
6.38
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः
Gopradanena mithya cha brahmanebhyo mahamakhe
Pura nrigashcha rajarshih krikalasatvamagatah
6.39
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे
Dhundhumarashcha rajarshih satreshveva jaram gatah
Pritidayam parityajya sushvapa sa girivraje
6.40
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात्
Pandavanam hritam rajyam dhartarashtrairmahabalaih
Punah pratyahritam chaiva na daivadbhujasanshrayat
6.41
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा
Taponiyamasanyukta munayah sanshitavratah
Kim te daivabalachchhapamutsrijante na karmana
6.42
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम्
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम्
Papamutsrijate loke sarvam prapya sudurlabham
Lobhamohasamapannam na daivam trayate naram
6.43
यथाग्निः पवनोद्धूतः सूक्ष्मोऽपि भवते महान्
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते
Yathagnih pavanoddhutah sukshmopi bhavate mahan
Tatha karmasamayuktam daivam sadhu vivardhate
6.44
यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति
Yatha tailakshayaddipah pramlanimupagachchhati
Tatha karmakshayaddaivam pramlanimupagachchhati
6.45
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्स्त्रियो वा; पुरुष इह न शक्तः कर्महीनोऽपि भोक्तुम्
सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं; व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते
Vipulamapi dhanaugham prapya bhoganstriyo va; purusha iha na shaktah karmahinopi bhoktum
Sunihitamapi chartham daivatai rakshyamanam; vyayagunamapi sadhum karmana sanshrayante
6.46
भवति मनुजलोकाद्देवलोको विशिष्टो; बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलोकेन दैवम्
Bhavati manujalokaddevaloko vishishto; bahutarasusamriddhya manushanam grihani
Pitrivanabhavanabham drishyate chamaranam; na cha phalati vikarma jivalokena daivam
6.47
व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वं; गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवम्
अनुपहतमदीनं कामकारेण दैवं; नयति पुरुषकारः संचितस्तत्र तत्र
Vyapanayati vimargam nasti daive prabhutvam; gurumiva kritamagryam karma sanyati daivam
Anupahatamadinam kamakarena daivam; nayati purushakarah sanchitastatra tatra
6.48
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम
फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः
Etatte sarvamakhyatam maya vai munisattama
Phalam purushakarasya sada sandrishya tattvatah
6.49
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात्
Abhyutthanena daivasya samarabdhena karmana
Vidhina karmana chaiva svargamargamavapnuyat