UtshovChapter 5
5.1
युधिष्ठिर उवाच
आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान्भक्तजनस्य च
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Anrishansasya dharmasya gunanbhaktajanasya cha
Shrotumichchhami kartsnyena tanme bruhi pitamaha
5.2
भीष्म उवाच
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः
सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्
Bhishma uvacha
Vishaye kashirajasya gramannishkramya lubdhakah
Savisham kandamadaya mrigayamasa vai mrigam
5.3
तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने
अविदूरे मृगं दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः
Tatra chamishalubdhena lubdhakena mahavane
Avidure mrigam drishtva banah pratisamahitah
5.4
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा
महान्वनतरुर्विद्धो मृगं तत्र जिघांसता
Tena durvaritastrena nimittachapaleshuna
Mahanvanatarurviddho mrigam tatra jighansata
5.5
स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्कृतः
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः
Sa tikshnavishadigdhena sharenatibalatkritah
Utsrijya phalapatrani padapah shoshamagatah
5.6
तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः
Tasminvrikshe tathabhute kotareshu chiroshitah
Na jahati shuko vasam tasya bhaktya vanaspateh
5.7
निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स व्यशुष्यत
Nishpracharo niraharo glanah shithilavagapi
Kritagyah saha vrikshena dharmatma sa vyashushyata
5.8
तमुदारं महासत्त्वमतिमानुषचेष्टितम्
समदुःखसुखं ज्ञात्वा विस्मितः पाकशासनः
Tamudaram mahasattvamatimanushacheshtitam
Samaduhkhasukham gyatva vismitah pakashasanah
5.9
ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः
तिर्यग्योनावसंभाव्यमानृशंस्यं समास्थितः
Tatashchintamupagatah shakrah kathamayam dvijah
Tiryagyonavasambhavyamanrishansyam samasthitah
5.10
अथ वा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु
प्राणिनामिह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते
Atha va natra chitram hityabhavadvasavasya tu
Praninamiha sarvesham sarvam sarvatra drishyate
5.11
ततो ब्राह्मणवेषेण मानुषं रूपमास्थितः
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह
Tato brahmanaveshena manusham rupamasthitah
Avatirya mahim shakrastam pakshinamuvacha ha
5.12
शुक भोः पक्षिणां श्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया
पृच्छे त्वा शुष्कमेतं वै कस्मान्न त्यजसि द्रुमम्
Shuka bhoh pakshinam shreshtha daksheyi suprajastvaya
Prichchhe tva shushkametam vai kasmanna tyajasi drumam
5.13
अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम्
स्वागतं देवराजाय विज्ञातस्तपसा मया
Atha prishtah shukah praha murdhna samabhivadya tam
Svagatam devarajaya vigyatastapasa maya
5.14
ततो दशशताक्षेण साधु साध्विति भाषितम्
अहो विज्ञानमित्येवं तपसा पूजितस्ततः
Tato dashashatakshena sadhu sadhviti bhashitam
Aho vigyanamityevam tapasa pujitastatah
5.15
तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम्
विजानन्नपि तां प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूदनः
Tamevam shubhakarmanam shukam paramadharmikam
Vijanannapi tam praptim paprachchha balasudanah
5.16
निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्रिणाम्
किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम्
Nishpatramaphalam shushkamasharanyam patatrinam
Kimartham sevase vriksham yada mahadidam vanam
5.17
अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः
शुभाः पर्याप्तसंचारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने
Anyepi bahavo vrikshah patrasanchhannakotarah
Shubhah paryaptasanchara vidyantesminmahavane
5.18
गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम्
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम्
Gatayushamasamarthyam kshinasaram hatashriyam
Vimrishya pragyaya dhira jahimam hyasthiram drumam
5.19
तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम्
सुदीर्घमभिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह
Tadupashrutya dharmatma shukah shakrena bhashitam
Sudirghamabhinihshvasya dino vakyamuvacha ha
5.20
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते
यत्राभवस्तत्र भवस्तन्निबोध सुराधिप
Anatikramaniyani daivatani shachipate
Yatrabhavastatra bhavastannibodha suradhipa
5.21
अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युतः
बालभावे च संगुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः
Asminnaham drume jatah sadhubhishcha gunairyutah
Balabhave cha sanguptah shatrubhishcha na dharshitah
5.22
किमनुक्रोशवैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ
आनृशंस्येऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च
Kimanukroshavaiphalyamutpadayasi menagha
Anrishansyenuraktasya bhaktasyanugatasya cha
5.23
अनुक्रोशो हि साधूनां सुमहद्धर्मलक्षणम्
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति
Anukrosho hi sadhunam sumahaddharmalakshanam
Anukroshashcha sadhunam sada pritim prayachchhati
5.24
त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान्
अतस्त्वं देव देवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः
Tvameva daivataih sarvaih prichchhyase dharmasanshayan
Atastvam deva devanamadhipatye pratishthitah
5.25
नार्हसि त्वं सहस्राक्ष त्याजयित्वेह भक्तितः
समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै
Narhasi tvam sahasraksha tyajayitveha bhaktitah
Samarthamupajivyemam tyajeyam kathamadya vai
5.26
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः
शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः
Tasya vakyena saumyena harshitah pakashasanah
Shukam provacha dharmagyamanrishansyena toshitah
5.27
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम्
Varam vrinishveti tada sa cha vavre varam shukah
Anrishansyaparo nityam tasya vrikshasya sambhavam
5.28
विदित्वा च दृढां शक्रस्तां शुके शीलसंपदम्
प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान्
Viditva cha dridham shakrastam shuke shilasampadam
Pritah kshipramatho vrikshamamritenavasiktavan
5.29
ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोरमाः
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्त्वं चाप स द्रुमः
Tatah phalani patrani shakhashchapi manoramah
Shukasya dridhabhaktitvachchhrimattvam chapa sa drumah
5.30
शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन ह
आयुषोऽन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम्
Shukashcha karmana tena anrishansyakritena ha
Ayushonte maharaja prapa shakrasalokatam
5.31
एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः
सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः
Evameva manushyendra bhaktimantam samashritah
Sarvarthasiddhim labhate shukam prapya yatha drumah