UtshovChapter 54
54.1
भीष्म उवाच
ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामनाः
कृतपूर्वाह्णिकः प्रायात्सभार्यस्तद्वनं प्रति
Bhishma uvacha
Tatah sa raja ratryante pratibuddho mahamanah
Kritapurvahnikah prayatsabharyastadvanam prati
54.2
ततो ददर्श नृपतिः प्रासादं सर्वकाञ्चनम्
मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्
तत्र दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुशिकस्तदा
Tato dadarsha nripatih prasadam sarvakanchanam
Manistambhasahasradhyam gandharvanagaropamam
Tatra divyanabhiprayandadarsha kushikastada
54.3
पर्वतान्रम्यसानूंश्च नलिनीश्च सपङ्कजाः
चित्रशालाश्च विविधास्तोरणानि च भारत
शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम्
Parvatanramyasanunshcha nalinishcha sapankajah
Chitrashalashcha vividhastoranani cha bharata
Shadvalopachitam bhumim tatha kanchanakuttimam
54.4
सहकारान्प्रफुल्लांश्च केतकोद्दालकान्धवान्
अशोकान्मुचुकुन्दांश्च फुल्लांश्चैवातिमुक्तकान्
Sahakaranpraphullanshcha ketakoddalakandhavan
Ashokanmuchukundanshcha phullanshchaivatimuktakan
54.5
चम्पकांस्तिलकान्भव्यान्पनसान्वञ्जुलानपि
पुष्पितान्कर्णिकारांश्च तत्र तत्र ददर्श ह
Champakanstilakanbhavyanpanasanvanjulanapi
Pushpitankarnikaranshcha tatra tatra dadarsha ha
54.6
श्यामां वारणपुष्पीं च तथाष्टापदिकां लताम्
तत्र तत्र परिकॢप्ता ददर्श स महीपतिः
Shyamam varanapushpim cha tathashtapadikam latam
Tatra tatra pariklipta dadarsha sa mahipatih
54.7
वृक्षान्पद्मोत्पलधरान्सर्वर्तुकुसुमांस्तथा
विमानच्छन्दकांश्चापि प्रासादान्पद्मसंनिभान्
Vrikshanpadmotpaladharansarvartukusumanstatha
Vimanachchhandakanshchapi prasadanpadmasannibhan
54.8
शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत
आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च
Shitalani cha toyani kvachidushnani bharata
Asanani vichitrani shayanapravarani cha
54.9
पर्यङ्कान्सर्वसौवर्णान्परार्ध्यास्तरणास्तृतान्
भक्ष्यभोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम्
Paryankansarvasauvarnanparardhyastaranastritan
Bhakshyabhojyamanantam cha tatra tatropakalpitam
54.10
वाणीवादाञ्छुकांश्चापि शारिकाभृङ्गराजकान्
कोकिलाञ्छतपत्रांश्च कोयष्टिमककुक्कुटान्
Vanivadanchhukanshchapi sharikabhringarajakan
Kokilanchhatapatranshcha koyashtimakakukkutan
54.11
मयूरान्कुक्कुटांश्चापि पुत्रकाञ्जीवजीवकान्
चकोरान्वानरान्हंसान्सारसांश्चक्रसाह्वयान्
Mayurankukkutanshchapi putrakanjivajivakan
Chakoranvanaranhansansarasanshchakrasahvayan
54.12
समन्ततः प्रणदितान्ददर्श सुमनोहरान्
क्वचिदप्सरसां संघान्गन्धर्वाणां च पार्थिव
Samantatah pranaditandadarsha sumanoharan
Kvachidapsarasam sanghangandharvanam cha parthiva
54.13
कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्तान्ददर्श ह
न ददर्श च तान्भूयो ददर्श च पुनर्नृपः
Kantabhiraparanstatra parishvaktandadarsha ha
Na dadarsha cha tanbhuyo dadarsha cha punarnripah
54.14
गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययनध्वनिम्
हंसान्सुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः
Gitadhvanim sumadhuram tathaivadhyayanadhvanim
Hansansumadhuranshchapi tatra shushrava parthivah
54.15
तं दृष्ट्वात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत्तदा
स्वप्नोऽयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु
Tam drishtvatyadbhutam raja manasachintayattada
Svapnoyam chittavibhransha utaho satyameva tu
54.16
अहो सह शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम्
उत्तरान्वा कुरून्पुण्यानथ वाप्यमरावतीम्
Aho saha sharirena praptosmi paramam gatim
Uttaranva kurunpunyanatha vapyamaravatim
54.17
किं त्विदं महदाश्चर्यं संपश्यामीत्यचिन्तयत्
एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम्
Kim tvidam mahadashcharyam sampashyamityachintayat
Evam sanchintayanneva dadarsha munipungavam
54.18
तस्मिन्विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले
महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम्
Tasminvimane sauvarne manistambhasamakule
Maharhe shayane divye shayanam bhrigunandanam
54.19
तमभ्ययात्प्रहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया
अन्तर्हितस्ततो भूयश्च्यवनः शयनं च तत्
Tamabhyayatpraharshena narendrah saha bharyaya
Antarhitastato bhuyashchyavanah shayanam cha tat
54.20
ततोऽन्यस्मिन्वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम्
कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्
एवं योगबलाद्विप्रो मोहयामास पार्थिवम्
Tatonyasminvanoddeshe punareva dadarsha tam
Kaushyam brisyam samasinam japamanam mahavratam
Evam yogabaladvipro mohayamasa parthivam
54.21
क्षणेन तद्वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः
गन्धर्वाः पादपाश्चैव सर्वमन्तरधीयत
Kshanena tadvanam chaiva te chaivapsarasam ganah
Gandharvah padapashchaiva sarvamantaradhiyata
54.22
निःशब्दमभवच्चापि गङ्गाकूलं पुनर्नृप
कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा
Nihshabdamabhavachchapi gangakulam punarnripa
Kushavalmikabhuyishtham babhuva cha yatha pura
54.23
ततः स राजा कुशिकः सभार्यस्तेन कर्मणा
विस्मयं परमं प्राप्तस्तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम्
Tatah sa raja kushikah sabharyastena karmana
Vismayam paramam praptastaddrishtva mahadadbhutam
54.24
ततः प्रोवाच कुशिको भार्यां हर्षसमन्वितः
पश्य भद्रे यथा भावाश्चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः
Tatah provacha kushiko bharyam harshasamanvitah
Pashya bhadre yatha bhavashchitra drishtah sudurlabhah
54.25
प्रसादाद्भृगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात्
तपसा तदवाप्यं हि यन्न शक्यं मनोरथैः
Prasadadbhrigumukhyasya kimanyatra tapobalat
Tapasa tadavapyam hi yanna shakyam manorathaih
54.26
त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते
तपसा हि सुतप्तेन क्रीडत्येष तपोधनः
Trailokyarajyadapi hi tapa eva vishishyate
Tapasa hi sutaptena kridatyesha tapodhanah
54.27
अहो प्रभावो ब्रह्मर्षेश्च्यवनस्य महात्मनः
इच्छन्नेष तपोवीर्यादन्याँल्लोकान्सृजेदपि
Aho prabhavo brahmarsheshchyavanasya mahatmanah
Ichchhannesha tapoviryadanyanllokansrijedapi
54.28
ब्राह्मणा एव जायेरन्पुण्यवाग्बुद्धिकर्मणः
उत्सहेदिह कर्तुं हि कोऽन्यो वै च्यवनादृते
Brahmana eva jayeranpunyavagbuddhikarmanah
Utsahediha kartum hi konyo vai chyavanadrite
54.29
ब्राह्मण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरैः
ब्राह्मण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत्
Brahmanyam durlabham loke rajyam hi sulabham naraih
Brahmanyasya prabhavaddhi rathe yuktau svadhuryavat
54.30
इत्येवं चिन्तयानः स विदितश्च्यवनस्य वै
संप्रेक्ष्योवाच स नृपं क्षिप्रमागम्यतामिति
Ityevam chintayanah sa viditashchyavanasya vai
Samprekshyovacha sa nripam kshipramagamyatamiti
54.31
इत्युक्तः सहभार्यस्तमभ्यगच्छन्महामुनिम्
शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत स पार्थिवः
Ityuktah sahabharyastamabhyagachchhanmahamunim
Shirasa vandaniyam tamavandata sa parthivah
54.32
तस्याशिषः प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम्
निषीदेत्यब्रवीद्धीमान्सान्त्वयन्पुरुषर्षभ
Tasyashishah prayujyatha sa munistam naradhipam
Nishidetyabraviddhimansantvayanpurusharshabha
54.33
ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नृपते नृपम्
उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत
Tatah prakritimapanno bhargavo nripate nripam
Uvacha shlakshnaya vacha tarpayanniva bharata
54.34
राजन्सम्यग्जितानीह पञ्च पञ्चसु यत्त्वया
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान्मुक्तोऽसि तेन वै
Rajansamyagjitaniha pancha panchasu yattvaya
Manahshashthanindriyani krichchhranmuktosi tena vai
54.35
सम्यगाराधितः पुत्र त्वयाहं वदतां वर
न हि ते वृजिनं किंचित्सुसूक्ष्ममपि विद्यते
Samyagaradhitah putra tvayaham vadatam vara
Na hi te vrijinam kinchitsusukshmamapi vidyate
54.36
अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि यथागतम्
प्रीतोऽस्मि तव राजेन्द्र वरश्च प्रतिगृह्यताम्
Anujanihi mam rajangamishyami yathagatam
Pritosmi tava rajendra varashcha pratigrihyatam
54.37
कुशिक उवाच
अग्निमध्यगतेनेदं भगवन्संनिधौ मया
वर्तितं भृगुशार्दूल यन्न दग्धोऽस्मि तद्बहु
Kushika uvacha
Agnimadhyagatenedam bhagavansannidhau maya
Vartitam bhrigushardula yanna dagdhosmi tadbahu
54.38
एष एव वरो मुख्यः प्राप्तो मे भृगुनन्दन
यत्प्रीतोऽसि समाचारात्कुलं पूतं ममानघ
Esha eva varo mukhyah prapto me bhrigunandana
Yatpritosi samacharatkulam putam mamanagha
54.39
एष मेऽनुग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम्
एतद्राज्यफलं चैव तपश्चैतत्परं मम
Esha menugraho vipra jivite cha prayojanam
Etadrajyaphalam chaiva tapashchaitatparam mama
54.40
यदि तु प्रीतिमान्विप्र मयि त्वं भृगुनन्दन
अस्ति मे संशयः कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Yadi tu pritimanvipra mayi tvam bhrigunandana
Asti me sanshayah kashchittanme vyakhyatumarhasi