UtshovChapter 53
53.1
युधिष्ठिर उवाच
तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत्तदा
भार्या चास्य महाभागा तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Tasminnantarhite vipre raja kimakarottada
Bharya chasya mahabhaga tanme bruhi pitamaha
53.2
भीष्म उवाच
अदृष्ट्वा स महीपालस्तमृषिं सह भार्यया
परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतनः
Bhishma uvacha
Adrishtva sa mahipalastamrishim saha bharyaya
Parishranto nivavrite vridito nashtachetanah
53.3
स प्रविश्य पुरीं दीनो नाभ्यभाषत किंचन
तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्
Sa pravishya purim dino nabhyabhashata kinchana
Tadeva chintayamasa chyavanasya vicheshtitam
53.4
अथ शून्येन मनसा प्रविवेश गृहं नृपः
ददर्श शयने तस्मिञ्शयानं भृगुनन्दनम्
Atha shunyena manasa pravivesha griham nripah
Dadarsha shayane tasminshayanam bhrigunandanam
53.5
विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तदाश्चर्यं विचिन्त्य च
दर्शनात्तस्य च मुनेर्विश्रान्तौ संबभूवतुः
Vismitau tau tu drishtva tam tadashcharyam vichintya cha
Darshanattasya cha munervishrantau sambabhuvatuh
53.6
यथास्थानं तु तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतुः
अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः
Yathasthanam tu tau sthitva bhuyastam sanvavahatuh
Athaparena parshvena sushvapa sa mahamunih
53.7
तेनैव च स कालेन प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्
न च तौ चक्रतुः किंचिद्विकारं भयशङ्कितौ
Tenaiva cha sa kalena pratyabudhyata viryavan
Na cha tau chakratuh kinchidvikaram bhayashankitau
53.8
प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशां पते
तैलाभ्यङ्गो दीयतां मे स्नास्येऽहमिति भारत
Pratibuddhastu sa munistau provacha visham pate
Tailabhyango diyatam me snasyehamiti bharata
53.9
तथेति तौ प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ
शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतुः
Tatheti tau pratishrutya kshudhitau shramakarshitau
Shatapakena tailena maharhenopatasthatuh
53.10
ततः सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतुः
न च पर्याप्तमित्याह भार्गवः सुमहातपाः
Tatah sukhasinamrishim vagyatau sanvavahatuh
Na cha paryaptamityaha bhargavah sumahatapah
53.11
यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गवः
तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह
कॢप्तमेव तु तत्रासीत्स्नानीयं पार्थिवोचितम्
Yada tau nirvikarau tu lakshayamasa bhargavah
Tata utthaya sahasa snanashalam vivesha ha
Kliptameva tu tatrasitsnaniyam parthivochitam
53.12
असत्कृत्य तु तत्सर्वं तत्रैवान्तरधीयत
स मुनिः पुनरेवाथ नृपतेः पश्यतस्तदा
नासूयां चक्रतुस्तौ च दंपती भरतर्षभ
Asatkritya tu tatsarvam tatraivantaradhiyata
Sa munih punarevatha nripateh pashyatastada
Nasuyam chakratustau cha dampati bharatarshabha
53.13
अथ स्नातः स भगवान्सिंहासनगतः प्रभुः
दर्शयामास कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः
Atha snatah sa bhagavansinhasanagatah prabhuh
Darshayamasa kushikam sabharyam bhrigunandanah
53.14
संहृष्टवदनो राजा सभार्यः कुशिको मुनिम्
सिद्धमन्नमिति प्रह्वो निर्विकारो न्यवेदयत्
Sanhrishtavadano raja sabharyah kushiko munim
Siddhamannamiti prahvo nirvikaro nyavedayat
53.15
आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम्
राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया
Aniyatamiti munistam chovacha naradhipam
Raja cha samupajahre tadannam saha bharyaya
53.16
मांसप्रकारान्विविधाञ्शाकानि विविधानि च
वेसवारविकारांश्च पानकानि लघूनि च
Mansaprakaranvividhanshakani vividhani cha
Vesavaravikaranshcha panakani laghuni cha
53.17
रसालापूपकांश्चित्रान्मोदकानथ षाडवान्
रसान्नानाप्रकारांश्च वन्यं च मुनिभोजनम्
Rasalapupakanshchitranmodakanatha shadavan
Rasannanaprakaranshcha vanyam cha munibhojanam
53.18
फलानि च विचित्राणि तथा भोज्यानि भूरिशः
बदरेङ्गुदकाश्मर्यभल्लातकवटानि च
Phalani cha vichitrani tatha bhojyani bhurishah
Badarengudakashmaryabhallatakavatani cha
53.19
गृहस्थानां च यद्भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम्
सर्वमाहारयामास राजा शापभयान्मुनेः
Grihasthanam cha yadbhojyam yachchapi vanavasinam
Sarvamaharayamasa raja shapabhayanmuneh
53.20
अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्च्यवनस्य तत्
ततः सर्वं समानीय तच्च शय्यासनं मुनिः
Atha sarvamupanyastamagratashchyavanasya tat
Tatah sarvam samaniya tachcha shayyasanam munih
53.21
वस्त्रैः शुभैरवच्छाद्य भोजनोपस्करैः सह
सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दनः
Vastraih shubhairavachchhadya bhojanopaskaraih saha
Sarvamadipayamasa chyavano bhrigunandanah
53.22
न च तौ चक्रतुः कोपं दंपती सुमहाव्रतौ
तयोः संप्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितोऽभवत्
Na cha tau chakratuh kopam dampati sumahavratau
Tayoh samprekshatoreva punarantarhitobhavat
53.23
तत्रैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा
सभार्यो वाग्यतः श्रीमान्न च तं कोप आविशत्
Tatraiva cha sa rajarshistasthau tam rajanim tada
Sabharyo vagyatah shrimanna cha tam kopa avishat
53.24
नित्यं संस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि
शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्च पुष्कलाः
Nityam sanskritamannam tu vividham rajaveshmani
Shayanani cha mukhyani parishekashcha pushkalah
53.25
वस्त्रं च विविधाकारमभवत्समुपार्जितम्
न शशाक ततो द्रष्टुमन्तरं च्यवनस्तदा
Vastram cha vividhakaramabhavatsamuparjitam
Na shashaka tato drashtumantaram chyavanastada
53.26
पुनरेव च विप्रर्षिः प्रोवाच कुशिकं नृपम्
सभार्यो मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्
Punareva cha viprarshih provacha kushikam nripam
Sabharyo mam rathenashu vaha yatra bravimyaham
53.27
तथेति च प्राह नृपो निर्विशङ्कस्तपोधनम्
क्रीडारथोऽस्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथः
Tatheti cha praha nripo nirvishankastapodhanam
Kridarathostu bhagavannuta sangramiko rathah
53.28
इत्युक्तः स मुनिस्तेन राज्ञा हृष्टेन तद्वचः
च्यवनः प्रत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम्
Ityuktah sa munistena ragya hrishtena tadvachah
Chyavanah pratyuvachedam hrishtah parapuranjayam
53.29
सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः
सायुधः सपताकश्च सशक्तिः कणयष्टिमान्
Sajjikuru ratham kshipram yaste sangramiko matah
Sayudhah sapatakashcha sashaktih kanayashtiman
53.30
किङ्किणीशतनिर्घोषो युक्तस्तोमरकल्पनैः
गदाखड्गनिबद्धश्च परमेषुशतान्वितः
Kinkinishatanirghosho yuktastomarakalpanaih
Gadakhadganibaddhashcha parameshushatanvitah
53.31
ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम्
भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा
Tatah sa tam tathetyuktva kalpayitva maharatham
Bharyam vame dhuri tada chatmanam dakshine tatha
53.32
त्रिदंष्ट्रं वज्रसूच्यग्रं प्रतोदं तत्र चादधत्
सर्वमेतत्ततो दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत्
Tridanshtram vajrasuchyagram pratodam tatra chadadhat
Sarvametattato dattva nripo vakyamathabravit
53.33
भगवन्क्व रथो यातु ब्रवीतु भृगुनन्दनः
यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः
Bhagavankva ratho yatu bravitu bhrigunandanah
Yatra vakshyasi viprarshe tatra yasyati te rathah
53.34
एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाचाथ तं नृपम्
इतःप्रभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः
Evamuktastu bhagavanpratyuvachatha tam nripam
Itahprabhriti yatavyam padakam padakam shanaih
53.35
श्रमो मम यथा न स्यात्तथा मे छन्दचारिणौ
सुखं चैवास्मि वोढव्यो जनः सर्वश्च पश्यतु
Shramo mama yatha na syattatha me chhandacharinau
Sukham chaivasmi vodhavyo janah sarvashcha pashyatu
53.36
नोत्सार्यः पथिकः कश्चित्तेभ्यो दास्याम्यहं वसु
ब्राह्मणेभ्यश्च ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि
Notsaryah pathikah kashchittebhyo dasyamyaham vasu
Brahmanebhyashcha ye kamanarthayishyanti mam pathi
53.37
सर्वं दास्याम्यशेषेण धनं रत्नानि चैव हि
क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव
Sarvam dasyamyasheshena dhanam ratnani chaiva hi
Kriyatam nikhilenaitanma vicharaya parthiva
53.38
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा भृत्यानथाब्रवीत्
यद्यद्ब्रूयान्मुनिस्तत्तत्सर्वं देयमशङ्कितैः
Tasya tadvachanam shrutva raja bhrityanathabravit
Yadyadbruyanmunistattatsarvam deyamashankitaih
53.39
ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम्
कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चाचलोपमाः
Tato ratnanyanekani striyo yugyamajavikam
Kritakritam cha kanakam gajendrashchachalopamah
53.40
अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्च सर्वशः
हाहाभूतं च तत्सर्वमासीन्नगरमार्तिमत्
Anvagachchhanta tamrishim rajamatyashcha sarvashah
Hahabhutam cha tatsarvamasinnagaramartimat
53.41
तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रचोदितौ
पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तमूहतुः
Tau tikshnagrena sahasa pratodena prachoditau
Prishthe viddhau kate chaiva nirvikarau tamuhatuh
53.42
वेपमानौ विराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्शितौ
कथंचिदूहतुर्वीरौ दंपती तं रथोत्तमम्
Vepamanau viraharau panchashadratrakarshitau
Kathanchiduhaturvirau dampati tam rathottamam
53.43
बहुशो भृशविद्धौ तौ क्षरमाणौ क्षतोद्भवम्
ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ
Bahusho bhrishaviddhau tau ksharamanau kshatodbhavam
Dadrishate maharaja pushpitaviva kinshukau
53.44
तौ दृष्ट्वा पौरवर्गस्तु भृशं शोकपरायणः
अभिशापभयात्त्रस्तो न च किंचिदुवाच ह
Tau drishtva pauravargastu bhrisham shokaparayanah
Abhishapabhayattrasto na cha kinchiduvacha ha
53.45
द्वन्द्वशश्चाब्रुवन्सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम्
क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नैव शक्नुमः
Dvandvashashchabruvansarve pashyadhvam tapaso balam
Kruddha api munishreshtham vikshitum naiva shaknumah
53.46
अहो भगवतो वीर्यं महर्षेर्भावितात्मनः
राज्ञश्चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम्
Aho bhagavato viryam maharsherbhavitatmanah
Ragyashchapi sabharyasya dhairyam pashyata yadrisham
53.47
श्रान्तावपि हि कृच्छ्रेण रथमेतं समूहतुः
न चैतयोर्विकारं वै ददर्श भृगुनन्दनः
Shrantavapi hi krichchhrena rathametam samuhatuh
Na chaitayorvikaram vai dadarsha bhrigunandanah
53.48
भीष्म उवाच
ततः स निर्विकारौ तौ दृष्ट्वा भृगुकुलोद्वहः
वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा
Bhishma uvacha
Tatah sa nirvikarau tau drishtva bhrigukulodvahah
Vasu vishranayamasa yatha vaishravanastatha
53.49
तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथाज्ञप्तमथाकरोत्
ततोऽस्य भगवान्प्रीतो बभूव मुनिसत्तमः
Tatrapi raja pritatma yathagyaptamathakarot
Tatosya bhagavanprito babhuva munisattamah
53.50
अवतीर्य रथश्रेष्ठाद्दंपती तौ मुमोच ह
विमोच्य चैतौ विधिवत्ततो वाक्यमुवाच ह
Avatirya rathashreshthaddampati tau mumocha ha
Vimochya chaitau vidhivattato vakyamuvacha ha
53.51
स्निग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नया
ददानि वां वरं श्रेष्ठं तद्ब्रूतामिति भारत
Snigdhagambhiraya vacha bhargavah suprasannaya
Dadani vam varam shreshtham tadbrutamiti bharata
53.52
सुकुमारौ च तौ विद्वान्कराभ्यां मुनिसत्तमः
पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद्भरतसत्तम
Sukumarau cha tau vidvankarabhyam munisattamah
Pasparshamritakalpabhyam snehadbharatasattama
53.53
अथाब्रवीन्नृपो वाक्यं श्रमो नास्त्यावयोरिह
विश्रान्तौ स्वः प्रभावात्ते ध्यानेनैवेति भार्गव
Athabravinnripo vakyam shramo nastyavayoriha
Vishrantau svah prabhavatte dhyanenaiveti bhargava
53.54
अथ तौ भगवान्प्राह प्रहृष्टश्च्यवनस्तदा
न वृथा व्याहृतं पूर्वं यन्मया तद्भविष्यति
Atha tau bhagavanpraha prahrishtashchyavanastada
Na vritha vyahritam purvam yanmaya tadbhavishyati
53.55
रमणीयः समुद्देशो गङ्गातीरमिदं शुभम्
कंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव
Ramaniyah samuddesho gangatiramidam shubham
Kanchitkalam vrataparo nivatsyamiha parthiva
53.56
गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनरेष्यसि
इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप
Gamyatam svapuram putra vishrantah punareshyasi
Ihastham mam sabharyastvam drashtasi shvo naradhipa
53.57
न च मन्युस्त्वया कार्यः श्रेयस्ते समुपस्थितम्
यत्काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत्सर्वं संभविष्यति
Na cha manyustvaya karyah shreyaste samupasthitam
Yatkankshitam hridistham te tatsarvam sambhavishyati
53.58
इत्येवमुक्तः कुशिकः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्
Ityevamuktah kushikah prahrishtenantaratmana
Provacha munishardulamidam vachanamarthavat
53.59
न मे मन्युर्महाभाग पूतोऽस्मि भगवंस्त्वया
संवृत्तौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्तौ बलान्वितौ
Na me manyurmahabhaga putosmi bhagavanstvaya
Sanvrittau yauvanasthau svo vapushmantau balanvitau
53.60
प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य कृतास्त्वया
तान्न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थोऽस्मि सह भार्यया
Pratodena vrana ye me sabharyasya kritastvaya
Tanna pashyami gatreshu svasthosmi saha bharyaya
53.61
इमां च देवीं पश्यामि मुने दिव्याप्सरोपमाम्
श्रिया परमया युक्तां यथादृष्टां मया पुरा
Imam cha devim pashyami mune divyapsaropamam
Shriya paramaya yuktam yathadrishtam maya pura
53.62
तव प्रसादात्संवृत्तमिदं सर्वं महामुने
नैतच्चित्रं तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम
Tava prasadatsanvrittamidam sarvam mahamune
Naitachchitram tu bhagavanstvayi satyaparakrama
53.63
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं च्यवनः कुशिकं तदा
आगच्छेथाः सभार्यश्च त्वमिहेति नराधिप
Ityuktah pratyuvachedam chyavanah kushikam tada
Agachchhethah sabharyashcha tvamiheti naradhipa
53.64
इत्युक्तः समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम्
प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्
Ityuktah samanugyato rajarshirabhivadya tam
Prayayau vapusha yukto nagaram devarajavat
53.65
तत एनमुपाजग्मुरमात्याः सपुरोहिताः
बलस्था गणिकायुक्ताः सर्वाः प्रकृतयस्तथा
Tata enamupajagmuramatyah sapurohitah
Balastha ganikayuktah sarvah prakritayastatha
53.66
तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन्
प्रविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानोऽथ बन्दिभिः
Tairvritah kushiko raja shriya paramaya jvalan
Pravivesha puram hrishtah pujyamanotha bandibhih
53.67
ततः प्रविश्य नगरं कृत्वा सर्वाह्णिकक्रियाः
भुक्त्वा सभार्यो रजनीमुवास स महीपतिः
Tatah pravishya nagaram kritva sarvahnikakriyah
Bhuktva sabharyo rajanimuvasa sa mahipatih
53.68
ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवनं; परस्परं विगतजराविवामरौ
ननन्दतुः शयनगतौ वपुर्धरौ; श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तया
Tatastu tau navamabhivikshya yauvanam; parasparam vigatajaravivamarau
Nanandatuh shayanagatau vapurdharau; shriya yutau dvijavaradattaya taya
53.69
स चाप्यृषिर्भृगुकुलकीर्तिवर्धन;स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत्
मनीषया बहुविधरत्नभूषितं; ससर्ज यन्नास्ति शतक्रतोरपि
Sa chapyrishirbhrigukulakirtivardhana;stapodhano vanamabhiramamriddhimat
Manishaya bahuvidharatnabhushitam; sasarja yannasti shatakratorapi