UtshovChapter 52
52.1
युधिष्ठिर उवाच
संशयो मे महाप्राज्ञ सुमहान्सागरोपमः
तन्मे शृणु महाबाहो श्रुत्वा चाख्यातुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Sanshayo me mahapragya sumahansagaropamah
Tanme shrinu mahabaho shrutva chakhyatumarhasi
52.2
कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो
रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Kautuhalam me sumahajjamadagnyam prati prabho
Ramam dharmabhritam shreshtham tanme vyakhyatumarhasi
52.3
कथमेष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः
कथं ब्रह्मर्षिवंशे च क्षत्रधर्मा व्यजायत
Kathamesha samutpanno ramah satyaparakramah
Katham brahmarshivanshe cha kshatradharma vyajayata
52.4
तदस्य संभवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय
कौशिकाच्च कथं वंशात्क्षत्राद्वै ब्राह्मणोऽभवत्
Tadasya sambhavam rajannikhilenanukirtaya
Kaushikachcha katham vanshatkshatradvai brahmanobhavat
52.5
अहो प्रभावः सुमहानासीद्वै सुमहात्मनोः
रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव ह
Aho prabhavah sumahanasidvai sumahatmanoh
Ramasya cha naravyaghra vishvamitrasya chaiva ha
52.6
कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत्
एष दोषः सुतान्हित्वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Katham putranatikramya tesham naptrishvathabhavat
Esha doshah sutanhitva tanme vyakhyatumarhasi
52.7
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Chyavanasya cha sanvadam kushikasya cha bharata
52.8
एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा
आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिपुंगवः
Etam dosham pura drishtva bhargavashchyavanastada
Agaminam mahabuddhih svavanshe munipungavah
52.9
संचिन्त्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम्
दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः
Sanchintya manasa sarvam gunadoshabalabalam
Dagdhukamah kulam sarvam kushikanam tapodhanah
52.10
च्यवनस्तमनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत्
वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ
Chyavanastamanuprapya kushikam vakyamabravit
Vastumichchha samutpanna tvaya saha mamanagha
52.11
कुशिक उवाच
भगवन्सहधर्मोऽयं पण्डितैरिह धार्यते
प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः
Kushika uvacha
Bhagavansahadharmoyam panditairiha dharyate
Pradanakale kanyanamuchyate cha sada budhaih
52.12
यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन
तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमर्हसि
Yattu tavadatikrantam dharmadvaram tapodhana
Tatkaryam prakarishyami tadanugyatumarhasi
52.13
भीष्म उवाच
अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुनेः
कुशिको भार्यया सार्धमाजगाम यतो मुनिः
Bhishma uvacha
Athasanamupadaya chyavanasya mahamuneh
Kushiko bharyaya sardhamajagama yato munih
52.14
प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत्
कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः
Pragrihya raja bhringaram padyamasmai nyavedayat
Karayamasa sarvashcha kriyastasya mahatmanah
52.15
ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि
प्रत्यग्राहयदव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः
Tatah sa raja chyavanam madhuparkam yathavidhi
Pratyagrahayadavyagro mahatma niyatavratah
52.16
सत्कृत्य स तथा विप्रमिदं वचनमब्रवीत्
भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे
Satkritya sa tatha vipramidam vachanamabravit
Bhagavanparavantau svo bruhi kim karavavahe
52.17
यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत
यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते
Yadi rajyam yadi dhanam yadi gah sanshitavrata
Yagyadanani cha tatha bruhi sarvam dadami te
52.18
इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते
राजा त्वमसि शाध्युर्वीं भृत्योऽहं परवांस्त्वयि
Idam grihamidam rajyamidam dharmasanam cha te
Raja tvamasi shadhyurvim bhrityoham paravanstvayi
52.19
एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा
कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः
Evamukte tato vakye chyavano bhargavastada
Kushikam pratyuvachedam muda paramaya yutah
52.20
न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः
न च गा न च ते देशान्न यज्ञाञ्श्रूयतामिदम्
Na rajyam kamaye rajanna dhanam na cha yoshitah
Na cha ga na cha te deshanna yagyanshruyatamidam
52.21
नियमं कंचिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते
परिचर्योऽस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशङ्कया
Niyamam kanchidarapsye yuvayoryadi rochate
Paricharyosmi yattabhyam yuvabhyamavishankaya
52.22
एवमुक्ते तदा तेन दंपती तौ जहर्षतुः
प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत
Evamukte tada tena dampati tau jaharshatuh
Pratyabrutam cha tamrishimevamastviti bharata
52.23
अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयदनुत्तमम्
गृहोद्देशं ततस्तत्र दर्शनीयमदर्शयत्
Atha tam kushiko hrishtah praveshayadanuttamam
Grihoddesham tatastatra darshaniyamadarshayat
52.24
इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम्
प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तुं ते तपोधन
Iyam shayya bhagavato yathakamamihoshyatam
Prayatishyavahe pritimahartum te tapodhana
52.25
अथ सूर्योऽतिचक्राम तेषां संवदतां तथा
अथर्षिश्चोदयामास पानमन्नं तथैव च
Atha suryotichakrama tesham sanvadatam tatha
Atharshishchodayamasa panamannam tathaiva cha
52.26
तमपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा
किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम्
Tamaprichchhattato raja kushikah pranatastada
Kimannajatamishtam te kimupasthapayamyaham
52.27
ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच जनाधिपम्
औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत
Tatah sa paraya pritya pratyuvacha janadhipam
Aupapattikamaharam prayachchhasveti bharata
52.28
तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः
यथोपपन्नं चाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिपः
Tadvachah pujayitva tu tathetyaha sa parthivah
Yathopapannam chaharam tasmai pradajjanadhipah
52.29
ततः स भगवान्भुक्त्वा दंपती प्राह धर्मवित्
स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो
Tatah sa bhagavanbhuktva dampati praha dharmavit
Svaptumichchhamyaham nidra badhate mamiti prabho
52.30
ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवानृषिसत्तमः
संविवेश नरेन्द्रस्तु सपत्नीकः स्थितोऽभवत्
Tatah shayyagriham prapya bhagavanrishisattamah
Sanvivesha narendrastu sapatnikah sthitobhavat
52.31
न प्रबोध्योऽस्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गवः
संवाहितव्यौ पादौ मे जागर्तव्यं च वां निशि
Na prabodhyosmi sansupta ityuvachatha bhargavah
Sanvahitavyau padau me jagartavyam cha vam nishi
52.32
अविशङ्कश्च कुशिकस्तथेत्याह स धर्मवित्
न प्रबोधयतां तं च तौ तदा रजनीक्षये
Avishankashcha kushikastathetyaha sa dharmavit
Na prabodhayatam tam cha tau tada rajanikshaye
52.33
यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा
बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दंपती
Yathadesham maharshestu shushrushaparamau tada
Babhuvaturmaharaja prayatavatha dampati
52.34
ततः स भगवान्विप्रः समादिश्य नराधिपम्
सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम्
Tatah sa bhagavanviprah samadishya naradhipam
Sushvapaikena parshvena divasanekavinshatim
52.35
स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन
पर्युपासत तं हृष्टश्च्यवनाराधने रतः
Sa tu raja niraharah sabharyah kurunandana
Paryupasata tam hrishtashchyavanaradhane ratah
52.36
भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधनः
अकिंचिदुक्त्वा तु गृहान्निश्चक्राम महातपाः
Bhargavastu samuttasthau svayameva tapodhanah
Akinchiduktva tu grihannishchakrama mahatapah
52.37
तमन्वगच्छतां तौ तु क्षुधितौ श्रमकर्शितौ
भार्यापती मुनिश्रेष्ठो न च ताववलोकयत्
Tamanvagachchhatam tau tu kshudhitau shramakarshitau
Bharyapati munishreshtho na cha tavavalokayat
52.38
तयोस्तु प्रेक्षतोरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः
अन्तर्हितोऽभूद्राजेन्द्र ततो राजापतत्क्षितौ
Tayostu prekshatoreva bhargavanam kulodvahah
Antarhitobhudrajendra tato rajapatatkshitau
52.39
स मुहूर्तं समाश्वस्य सह देव्या महाद्युतिः
पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्परमं तदा
Sa muhurtam samashvasya saha devya mahadyutih
Punaranveshane yatnamakarotparamam tada