UtshovChapter 51
51.1
भीष्म उवाच
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथागतम्
त्वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः
Bhishma uvacha
Nahushastu tatah shrutva chyavanam tam tathagatam
Tvaritah prayayau tatra sahamatyapurohitah
51.2
शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः
आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने
Shaucham kritva yathanyayam pranjalih prayato nripah
Atmanamachachakshe cha chyavanaya mahatmane
51.3
अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः
सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते
Archayamasa tam chapi tasya ragyah purohitah
Satyavratam mahabhagam devakalpam visham pate
51.4
नहुष उवाच
करवाणि प्रियं किं ते तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
सर्वं कर्तास्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
Nahusha uvacha
Karavani priyam kim te tanme vyakhyatumarhasi
Sarvam kartasmi bhagavanyadyapi syatsudushkaram
51.5
च्यवन उवाच
श्रमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः
मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह
Chyavana uvacha
Shramena mahata yuktah kaivarta matsyajivinah
Mama mulyam prayachchhaibhyo matsyanam vikrayaih saha
51.6
नहुष उवाच
सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित
निष्क्रयार्थं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः
Nahusha uvacha
Sahasram diyatam mulyam nishadebhyah purohita
Nishkrayartham bhagavato yathaha bhrigunandanah
51.7
च्यवन उवाच
सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप
सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु
Chyavana uvacha
Sahasram nahamarhami kim va tvam manyase nripa
Sadrisham diyatam mulyam svabuddhya nishchayam kuru
51.8
नहुष उवाच
सहस्राणां शतं क्षिप्रं निषादेभ्यः प्रदीयताम्
स्यादेतत्तु भवेन्मूल्यं किं वान्यन्मन्यते भवान्
Nahusha uvacha
Sahasranam shatam kshipram nishadebhyah pradiyatam
Syadetattu bhavenmulyam kim vanyanmanyate bhavan
51.9
च्यवन उवाच
नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ
दीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय
Chyavana uvacha
Naham shatasahasrena nimeyah parthivarshabha
Diyatam sadrisham mulyamamatyaih saha chintaya
51.10
नहुष उवाच
कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित
यदेतदपि नौपम्यमतो भूयः प्रदीयताम्
Nahusha uvacha
Kotih pradiyatam mulyam nishadebhyah purohita
Yadetadapi naupamyamato bhuyah pradiyatam
51.11
च्यवन उवाच
राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वापि महाद्युते
सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय
Chyavana uvacha
Rajannarhamyaham kotim bhuyo vapi mahadyute
Sadrisham diyatam mulyam brahmanaih saha chintaya
51.12
नहुष उवाच
अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम्
एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वान्यन्मन्यसे द्विज
Nahusha uvacha
Ardharajyam samagram va nishadebhyah pradiyatam
Etanmulyamaham manye kim vanyanmanyase dvija
51.13
च्यवन उवाच
अर्धराज्यं समग्रं वा नाहमर्हामि पार्थिव
सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम्
Chyavana uvacha
Ardharajyam samagram va nahamarhami parthiva
Sadrisham diyatam mulyamrishibhih saha chintyatam
51.14
भीष्म उवाच
महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः
स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः
Bhishma uvacha
Maharshervachanam shrutva nahusho duhkhakarshitah
Sa chintayamasa tada sahamatyapurohitah
51.15
तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः
नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः
Tatra tvanyo vanacharah kashchinmulaphalashanah
Nahushasya samipastho gavijatobhavanmunih
51.16
स समाभाष्य राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः
तोषयिष्याम्यहं विप्रं यथा तुष्टो भविष्यति
Sa samabhashya rajanamabraviddvijasattamah
Toshayishyamyaham vipram yatha tushto bhavishyati
51.17
नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा
भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यमविशङ्कया
Naham mithyavacho bruyam svaireshvapi kutonyatha
Bhavato yadaham bruyam tatkaryamavishankaya
51.18
नहुष उवाच
ब्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः
परित्रायस्व मामस्माद्विषयं च कुलं च मे
Nahusha uvacha
Bravitu bhagavanmulyam maharsheh sadrisham bhrigoh
Paritrayasva mamasmadvishayam cha kulam cha me
51.19
हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम्
किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्
Hanyaddhi bhagavankruddhastrailokyamapi kevalam
Kim punarmam tapohinam bahuviryaparayanam
51.20
अगाधेऽम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः
प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्
Agadhembhasi magnasya samatyasya sahartvijah
Plavo bhava maharshe tvam kuru mulyavinishchayam
51.21
भीष्म उवाच
नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान्
उवाच हर्षयन्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम्
Bhishma uvacha
Nahushasya vachah shrutva gavijatah pratapavan
Uvacha harshayansarvanamatyanparthivam cha tam
51.22
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णमहत्तमाः
गावश्च पृथिवीपाल गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्
Anargheya maharaja dvija varnamahattamah
Gavashcha prithivipala gaurmulyam parikalpyatam
51.23
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप
हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः
Nahushastu tatah shrutva maharshervachanam nripa
Harshena mahata yuktah sahamatyapurohitah
51.24
अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम्
इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयन्निव
Abhigamya bhrigoh putram chyavanam sanshitavratam
Idam provacha nripate vacha santarpayanniva
51.25
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोऽसि भार्गव
एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतां वर
Uttishthottishtha viprarshe gava kritosi bhargava
Etanmulyamaham manye tava dharmabhritam vara
51.26
च्यवन उवाच
उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक्क्रीतोऽस्मि तेऽनघ
गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत
Chyavana uvacha
Uttishthamyesha rajendra samyakkritosmi tenagha
Gobhistulyam na pashyami dhanam kinchidihachyuta
51.27
कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव
गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्
Kirtanam shravanam danam darshanam chapi parthiva
Gavam prashasyate vira sarvapapaharam shivam
51.28
गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते
अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः
Gavo lakshmyah sada mulam goshu papma na vidyate
Annameva sada gavo devanam paramam havih
51.29
स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ
गावो यज्ञप्रणेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्
Svahakaravashatkarau goshu nityam pratishthitau
Gavo yagyapranetryo vai tatha yagyasya ta mukham
51.30
अमृतं ह्यक्षयं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च
अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः
Amritam hyakshayam divyam ksharanti cha vahanti cha
Amritayatanam chaitah sarvalokanamaskritah
51.31
तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि
गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः
Tejasa vapusha chaiva gavo vahnisama bhuvi
Gavo hi sumahattejah praninam cha sukhapradah
51.32
निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम्
विराजयति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति
Nivishtam gokulam yatra shvasam munchati nirbhayam
Virajayati tam desham papmanam chapakarshati
51.33
गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः
गावः कामदुघा देव्यो नान्यत्किंचित्परं स्मृतम्
Gavah svargasya sopanam gavah svargepi pujitah
Gavah kamadugha devyo nanyatkinchitparam smritam
51.34
इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभ
गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु
Ityetadgoshu me proktam mahatmyam parthivarshabha
Gunaikadeshavachanam shakyam parayanam na tu
51.35
निषादा ऊचुः
दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने
सतां सप्तपदं मित्रं प्रसादं नः कुरु प्रभो
Nishada uchuh
Darshanam kathanam chaiva sahasmabhih kritam mune
Satam saptapadam mitram prasadam nah kuru prabho
51.36
हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः
एवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान्
Havinshi sarvani yatha hyupabhunkte hutashanah
Evam tvamapi dharmatmanpurushagnih pratapavan
51.37
प्रसादयामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वयम्
अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम्
Prasadayamahe vidvanbhavantam pranata vayam
Anugraharthamasmakamiyam gauh pratigrihyatam
51.38
च्यवन उवाच
कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च
नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्
Chyavana uvacha
Kripanasya cha yachchakshurmunerashivishasya cha
Naram samulam dahati kakshamagniriva jvalan
51.39
प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः
दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह
Pratigrihnami vo dhenum kaivarta muktakilbishah
Divam gachchhata vai kshipram matsyairjaloddhritaih saha
51.40
भीष्म उवाच
ततस्तस्य प्रसादात्ते महर्षेर्भावितात्मनः
निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः
Bhishma uvacha
Tatastasya prasadatte maharsherbhavitatmanah
Nishadastena vakyena saha matsyairdivam yayuh
51.41
ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान्
आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ
Tatah sa raja nahusho vismitah prekshya dhivaran
Arohamananstridivam matsyanshcha bharatarshabha
51.42
ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः
वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्नृपम्
Tatastau gavijashchaiva chyavanashcha bhrigudvahah
Varabhyamanurupabhyam chhandayamasaturnripam
51.43
ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः
परमित्यब्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम
Tato raja mahaviryo nahushah prithivipatih
Paramityabravitpritastada bharatasattama
51.44
ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः
तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्
Tato jagraha dharme sa sthitimindranibho nripah
Tatheti choditah pritastavrishi pratyapujayat
51.45
समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम्
गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ
Samaptadikshashchyavanastatogachchhatsvamashramam
Gavijashcha mahatejah svamashramapadam yayau
51.46
निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप
नहुषोऽपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश पुरं स्वकम्
Nishadashcha divam jagmuste cha matsya janadhipa
Nahushopi varam labdhva pravivesha puram svakam
51.47
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि
दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे च युधिष्ठिर
Etatte kathitam tata yanmam tvam pariprichchhasi
Darshane yadrishah snehah sanvase cha yudhishthira
51.48
महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम्
किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम्
Mahabhagyam gavam chaiva tatha dharmavinishchayam
Kim bhuyah kathyatam vira kim te hridi vivakshitam