UtshovChapter 49
49.1
युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि पुत्रान्कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक्पृथक्
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते
Yudhishthira uvacha
Bruhi putrankurushreshtha varnanam tvam prithakprithak
Kidrishyam kidrishashchapi putrah kasya cha ke cha te
49.2
विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि
Vipravadah subahushah shruyante putrakaritah
Atra no muhyatam rajansanshayam chhettumarhasi
49.3
भीष्म उवाच
आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः
नियुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा
Bhishma uvacha
Atma putrastu vigyeyastasyanantarajashcha yah
Niyuktajashcha vigyeyah sutah prasritajastatha
49.4
पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथापरः
Patitasya cha bharyayam bhartra susamavetaya
Tatha dattakritau putravadhyudhashcha tathaparah
49.5
षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा
इत्येते ते समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत
Shadapadhvansajashchapi kaninapasadastatha
Ityete te samakhyatastanvijanihi bharata
49.6
युधिष्ठिर उवाच
षडपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथा
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Shadapadhvansajah ke syuh ke vapyapasadastatha
Etatsarvam yathatattvam vyakhyatum me tvamarhasi
49.7
भीष्म उवाच
त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत
Bhishma uvacha
Trishu varneshu ye putra brahmanasya yudhishthira
Varnayoshcha dvayoh syatam yau rajanyasya bharata
49.8
एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः
षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु
Eko dvivarna evatha tathatraivopalakshitah
Shadapadhvansajaste hi tathaivapasadanshrinu
49.9
चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेऽपसदास्त्रयः
Chandalo vratyavenau cha brahmanyam kshatriyasu cha
Vaishyayam chaiva shudrasya lakshyantepasadastrayah
49.10
मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु
Magadho vamakashchaiva dvau vaishyasyopalakshitau
Brahmanyam kshatriyayam cha kshatriyasyaika eva tu
49.11
ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः
पुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप
Brahmanyam lakshyate suta ityetepasadah smritah
Putrareto na shakyam hi mithya kartum naradhipa
49.12
युधिष्ठिर उवाच
क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम्
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kshetrajam kechidevahuh sutam kechittu shukrajam
Tulyavetau sutau kasya tanme bruhi pitamaha
49.13
भीष्म उवाच
रेतजो वा भवेत्पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत्
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे
Bhishma uvacha
Retajo va bhavetputrastyakto va kshetrajo bhavet
Adhyudhah samayam bhittvetyetadeva nibodha me
49.14
युधिष्ठिर उवाच
रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम्
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम्
Yudhishthira uvacha
Retojam vidma vai putram kshetrajasyagamah katham
Adhyudham vidma vai putram hitva cha samayam katham
49.15
भीष्म उवाच
आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्
Bhishma uvacha
Atmajam putramutpadya yastyajetkaranantare
Na tatra karanam retah sa kshetrasvamino bhavet
49.16
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः
Putrakamo hi putrarthe yam vrinite visham pate
Tatra kshetram pramanam syanna vai tatratmajah sutah
49.17
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ
Anyatra kshetrajah putro lakshyate bharatarshabha
Na hyatma shakyate hantum drishtantopagato hyasau
49.18
कश्चिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर
Kashchichcha kritakah putrah sangrahadeva lakshyate
Na tatra retah kshetram va pramanam syadyudhishthira
49.19
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत
Yudhishthira uvacha
Kidrishah kritakah putrah sangrahadeva lakshyate
Shukram kshetram pramanam va yatra lakshyeta bharata
49.20
भीष्म उवाच
मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत्
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः
Bhishma uvacha
Matapitribhyam santyaktam pathi yam tu pralakshayet
Na chasya matapitarau gyayete sa hi kritrimah
49.21
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्संप्रतिलक्षयेत्
सवर्णस्तं च पोषेत सवर्णस्तस्य जायते
Asvamikasya svamitvam yasminsampratilakshayet
Savarnastam cha posheta savarnastasya jayate
49.22
युधिष्ठिर उवाच
कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम्
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kathamasya prayoktavyah sanskarah kasya va katham
Deya kanya katham cheti tanme bruhi pitamaha
49.23
भीष्म उवाच
आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा
Bhishma uvacha
Atmavattasya kurvita sanskaram svamivattatha
49.24
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते
तद्गोत्रवर्णतस्तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत
Tyakto matapitribhyam yah savarnam pratipadyate
Tadgotravarnatastasya kuryatsanskaramachyuta
49.25
अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णेन युधिष्ठिर
संस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये
Atha deya tu kanya syattadvarnena yudhishthira
Sanskartum matrigotram cha matrivarnavinishchaye
49.26
कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः
Kaninadhyudhajau chapi vigyeyau putrakilbishau
Tavapi svaviva sutau sanskaryaviti nishchayah
49.27
क्षेत्रजो वाप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्यथ
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारं ब्राह्मणादयः
Kshetrajo vapyapasado yedhyudhasteshu chapyatha
Atmavadvai prayunjiransanskaram brahmanadayah
49.28
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं प्रदृश्यते
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
Dharmashastreshu varnanam nishchayoyam pradrishyate
Etatte sarvamakhyatam kim bhuyah shrotumichchhasi