UtshovChapter 48
48.1
युधिष्ठिर उवाच
अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां वाप्यनिश्चयात्
अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः
Yudhishthira uvacha
Arthashrayadva kamadva varnanam vapyanishchayat
Agyanadvapi varnanam jayate varnasankarah
48.2
तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे
को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह
Teshametena vidhina jatanam varnasankare
Ko dharmah kani karmani tanme bruhi pitamaha
48.3
भीष्म उवाच
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम्
असृजत्स ह यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः
Bhishma uvacha
Chaturvarnyasya karmani chaturvarnyam cha kevalam
Asrijatsa ha yagyarthe purvameva prajapatih
48.4
भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोरात्मास्य जायते
आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः
Bharyashchatasro viprasya dvayoratmasya jayate
Anupurvyaddvayorhinau matrijatyau prasuyatah
48.5
परं शवाद्ब्राह्मणस्यैष पुत्रः; शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः
शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या;त्स्वं चारित्रं नित्यमथो न जह्यात्
Param shavadbrahmanasyaisha putrah; shudraputram parashavam tamahuh
Shushrushakah svasya kulasya sa sya;tsvam charitram nityamatho na jahyat
48.6
सर्वानुपायानपि संप्रधार्य; समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्तुम्
ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य; शुश्रूषवान्दानपरायणः स्यात्
Sarvanupayanapi sampradharya; samuddharetsvasya kulasya tantum
Jyeshtho yaviyanapi yo dvijasya; shushrushavandanaparayanah syat
48.7
तिस्रः क्षत्रियसंबन्धाद्द्वयोरात्मास्य जायते
हीनवर्णस्तृतीयायां शूद्र उग्र इति स्मृतः
Tisrah kshatriyasambandhaddvayoratmasya jayate
Hinavarnastritiyayam shudra ugra iti smritah
48.8
द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्मास्य जायते
शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते
Dve chapi bharye vaishyasya dvayoratmasya jayate
Shudra shudrasya chapyeka shudrameva prajayate
48.9
अतो विशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः
बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम्
Ato vishishtastvadhamo gurudarapradharshakah
Bahyam varnam janayati chaturvarnyavigarhitam
48.10
अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यं सूतं स्तोमक्रियापरम्
वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम्
Ayajyam kshatriyo vratyam sutam stomakriyaparam
Vaishyo vaidehakam chapi maudgalyamapavarjitam
48.11
शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम्
ब्राह्मण्यां संप्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः
एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजाः प्रभो
Shudrashchandalamatyugram vadhyaghnam bahyavasinam
Brahmanyam samprajayanta ityete kulapansanah
Ete matimatam shreshtha varnasankarajah prabho
48.12
बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः
शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात्
Bandi tu jayate vaishyanmagadho vakyajivanah
Shudrannishado matsyaghnah kshatriyayam vyatikramat
48.13
शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्रामधर्मिणः
ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स वनजीवनः
Shudradayogavashchapi vaishyayam gramadharminah
Brahmanairapratigrahyastaksha sa vanajivanah
48.14
एतेऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु
मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरा हीनयोनिषु
Etepi sadrisham varnam janayanti svayonishu
Matrijatyam prasuyante pravara hinayonishu
48.15
यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायते
आनन्तर्यात्तु जायन्ते तथा बाह्याः प्रधानतः
Yatha chaturshu varneshu dvayoratmasya jayate
Anantaryattu jayante tatha bahyah pradhanatah
48.16
ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु
परस्परस्य वर्तन्तो जनयन्ति विगर्हितान्
Te chapi sadrisham varnam janayanti svayonishu
Parasparasya vartanto janayanti vigarhitan
48.17
यथा च शूद्रो ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते
एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रसूयते
Yatha cha shudro brahmanyam jantum bahyam prasuyate
Evam bahyataradbahyashchaturvarnyatprasuyate
48.18
प्रतिलोमं तु वर्तन्तो बाह्याद्बाह्यतरं पुनः
हीना हीनात्प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते
Pratilomam tu vartanto bahyadbahyataram punah
Hina hinatprasuyante varnah panchadashaiva te
48.19
अगम्यागमनाच्चैव वर्तते वर्णसंकरः
व्रात्यानामत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम्
Agamyagamanachchaiva vartate varnasankarah
Vratyanamatra jayante sairandhra magadheshu cha
Prasadhanopacharagyamadasam dasajivanam
48.20
अतश्चायोगवं सूते वागुरावनजीवनम्
मैरेयकं च वैदेहः संप्रसूतेऽथ माधुकम्
Atashchayogavam sute vaguravanajivanam
Maireyakam cha vaidehah samprasutetha madhukam
48.21
निषादो मुद्गरं सूते दाशं नावोपजीविनम्
मृतपं चापि चण्डालः श्वपाकमतिकुत्सितम्
Nishado mudgaram sute dasham navopajivinam
Mritapam chapi chandalah shvapakamatikutsitam
48.22
चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः
मांसस्वादुकरं सूदं सौगन्धमिति संज्ञितम्
Chaturo magadhi sute kruranmayopajivinah
Mansasvadukaram sudam saugandhamiti sangyitam
48.23
वैदेहकाच्च पापिष्ठं क्रूरं भार्योपजीविनम्
निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम्
Vaidehakachcha papishtham kruram bharyopajivinam
Nishadanmadranabham cha kharayanaprayayinam
48.24
चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम्
मृतचेलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम्
Chandalatpulkasam chapi kharashvagajabhojinam
Mritachelapratichchhannam bhinnabhajanabhojinam
48.25
आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते त्रयः
क्षुद्रो वैदेहकादन्ध्रो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः
Ayogavishu jayante hinavarnasu te trayah
Kshudro vaidehakadandhro bahirgramapratishrayah
48.26
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारात्प्रजायते
चण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान्
Karavaro nishadyam tu charmakaratprajayate
Chandalatpandusaupakastvaksaravyavaharavan
48.27
आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यां संप्रजायते
चण्डालेन तु सौपाको मौद्गल्यसमवृत्तिमान्
Ahindiko nishadena vaidehyam samprajayate
Chandalena tu saupako maudgalyasamavrittiman
48.28
निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तावसायिनम्
श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम्
Nishadi chapi chandalatputramantavasayinam
Shmashanagocharam sute bahyairapi bahishkritam
48.29
इत्येताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात्
प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः
Ityetah sankare jatyah pitrimatrivyatikramat
Prachchhanna va prakasha va veditavyah svakarmabhih
48.30
चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते
वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्यचित्
Chaturnameva varnanam dharmo nanyasya vidyate
Varnanam dharmahineshu sangya nastiha kasyachit
48.31
यदृच्छयोपसंपन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः
बाह्या बाह्यैस्तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम्
Yadrichchhayopasampannairyagyasadhubahishkritaih
Bahya bahyaistu jayante yathavritti yathashrayam
48.32
चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन्
युञ्जन्ते चाप्यलंकारांस्तथोपकरणानि च
Chatushpathashmashanani shailanshchanyanvanaspatin
Yunjante chapyalankaranstathopakaranani cha
48.33
गोब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः
आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यमथ क्षमा
Gobrahmanarthe sahayyam kurvana vai na sanshayah
Anrishansyamanukroshah satyavakyamatha kshama
48.34
स्वशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम्
मनुजव्याघ्र भवति तत्र मे नास्ति संशयः
Svashariraih paritranam bahyanam siddhikarakam
Manujavyaghra bhavati tatra me nasti sanshayah
48.35
यथोपदेशं परिकीर्तितासु; नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान्
विहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादये;त्तितीर्षमाणं सलिले यथोपलम्
Yathopadesham parikirtitasu; narah prajayeta vicharya buddhiman
Vihinayonirhi sutovasadaye;ttitirshamanam salile yathopalam
48.36
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः
नयन्ते ह्युत्पथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम्
Avidvansamalam loke vidvansamapi va punah
Nayante hyutpatham naryah kamakrodhavashanugam
48.37
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम्
इत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः
Svabhavashchaiva narinam naranamiha dushanam
Ityartham na prasajjante pramadasu vipashchitah
48.38
युधिष्ठिर उवाच
वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम्
आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे नृप
Yudhishthira uvacha
Varnapetamavigyatam naram kalushayonijam
Aryarupamivanaryam katham vidyamahe nripa
48.39
भीष्म उवाच
योनिसंकलुषे जातं नानाचारसमाहितम्
कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेया योनिशुद्धता
Bhishma uvacha
Yonisankalushe jatam nanacharasamahitam
Karmabhih sajjanachirnairvigyeya yonishuddhata
48.40
अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता
पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम्
Anaryatvamanacharah kruratvam nishkriyatmata
Purusham vyanjayantiha loke kalushayonijam
48.41
पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम्
न कथंचन संकीर्णः प्रकृतिं स्वां नियच्छति
Pitryam va bhajate shilam matrijam va tathobhayam
Na kathanchana sankirnah prakritim svam niyachchhati
48.42
यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोर्हि जायते
व्याघ्रश्चित्रैस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति
Yathaiva sadrisho rupe matapitrorhi jayate
Vyaghrashchitraistatha yonim purushah svam niyachchhati
48.43
कुलस्रोतसि संछन्ने यस्य स्याद्योनिसंकरः
संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहु
Kulasrotasi sanchhanne yasya syadyonisankarah
Sanshrayatyeva tachchhilam narolpamapi va bahu
48.44
आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि
स्ववर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं शास्ति निश्चये
Aryarupasamacharam charantam kritake pathi
Svavarnamanyavarnam va svashilam shasti nishchaye
48.45
नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु च
जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते
Nanavritteshu bhuteshu nanakarmarateshu cha
Janmavrittasamam loke sushlishtam na virajyate
48.46
शरीरमिह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते
ज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते
Shariramiha sattvena narasya parikrishyate
Jyeshthamadhyavaram sattvam tulyasattvam pramodate
48.47
ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत्
अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञमभिपूजयेत्
Jyayansamapi shilena vihinam naiva pujayet
Api shudram tu sadvrittam dharmagyamabhipujayet
48.48
आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः; स्वशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः
प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः; पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मभिः
Atmanamakhyati hi karmabhirnarah; svashilacharitrakritaih shubhashubhaih
Pranashtamapyatmakulam tatha narah; punah prakasham kurute svakarmabhih
48.49
योनिष्वेतासु सर्वासु संकीर्णास्वितरासु च
यत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्ताः परिवर्जयेत्
Yonishvetasu sarvasu sankirnasvitarasu cha
Yatratmanam na janayedbudhastah parivarjayet