UtshovChapter 47
47.1
युधिष्ठिर उवाच
सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम
अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ
Yudhishthira uvacha
Sarvashastravidhanagya rajadharmarthavittama
Ativa sanshayachchhetta bhavanvai prathitah kshitau
47.2
कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह
अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम्
Kashchittu sanshayo mesti tanme bruhi pitamaha
Asyamapadi kashtayamanyam prichchhama kam vayam
47.3
यथा नरेण कर्तव्यं यश्च धर्मः सनातनः
एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति
Yatha narena kartavyam yashcha dharmah sanatanah
Etatsarvam mahabaho bhavanvyakhyatumarhati
47.4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः
Chatasro vihita bharya brahmanasya pitamaha
Brahmani kshatriya vaishya shudra cha ratimichchhatah
47.5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम
आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति
Tatra jateshu putreshu sarvasam kurusattama
Anupurvyena kastesham pitryam dayadyamarhati
47.6
केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह
एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः
Kena va kim tato haryam pitrivittatpitamaha
Etadichchhami kathitam vibhagasteshu yah smritah
47.7
भीष्म उवाच
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः
एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Brahmanah kshatriyo vaishyastrayo varna dvijatayah
Eteshu vihito dharmo brahmanasya yudhishthira
47.8
वैषम्यादथ वा लोभात्कामाद्वापि परंतप
ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता
Vaishamyadatha va lobhatkamadvapi parantapa
Brahmanasya bhavechchhudra na tu drishtantatah smrita
47.9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणः पीडितो भवेत्
प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना
Shudram shayanamaropya brahmanah pidito bhavet
Prayashchittiyate chapi vidhidrishtena hetuna
47.10
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद्युधिष्ठिर
अतस्ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत
Tatra jateshvapatyeshu dvigunam syadyudhishthira
Ataste niyamam vitte sampravakshyami bharata
47.11
लक्षण्यो गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत्
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्
Lakshanyo govrisho yanam yatpradhanatamam bhavet
Brahmanyastaddharetputra ekansham vai piturdhanat
47.12
शेषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर
तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात्
Shesham tu dashadha karyam brahmanasvam yudhishthira
Tatra tenaiva hartavyashchatvaronshah piturdhanat
47.13
क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोऽप्यसंशयः
स तु मातृविशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति
Kshatriyayastu yah putro brahmanah sopyasanshayah
Sa tu matrivisheshena trinanshanhartumarhati
47.14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि
द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर
Varne tritiye jatastu vaishyayam brahmanadapi
Dviranshastena hartavyo brahmanasvadyudhishthira
47.15
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः
अल्पं वापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत
Shudrayam brahmanajjato nityadeyadhanah smritah
Alpam vapi pradatavyam shudraputraya bharata
47.16
दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत्क्रमः
सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत्
Dashadha pravibhaktasya dhanasyaisha bhavetkramah
Savarnasu tu jatanam samanbhaganprakalpayet
47.17
अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात्
त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत्
Abrahmanam tu manyante shudraputramanaipunat
Trishu varneshu jato hi brahmanadbrahmano bhavet
47.18
स्मृता वर्णाश्च चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते
हरेत्तु दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात्
Smrita varnashcha chatvarah panchamo nadhigamyate
Harettu dashamam bhagam shudraputrah piturdhanat
47.19
तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति
अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत
Tattu dattam haretpitra nadattam hartumarhati
Avashyam hi dhanam deyam shudraputraya bharata
47.20
आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते
यत्र तत्र समुत्पन्नो गुणायैवोपकल्पते
Anrishansyam paro dharma iti tasmai pradiyate
Yatra tatra samutpanno gunayaivopakalpate
47.21
यदि वाप्येकपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत्
नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत
Yadi vapyekaputrah syadaputro yadi va bhavet
Nadhikam dashamaddadyachchhudraputraya bharata
47.22
त्रैवार्षिकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु
यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम्
Traivarshikadyada bhaktadadhikam syaddvijasya tu
Yajeta tena dravyena na vritha sadhayeddhanam
47.23
त्रिसाहस्रपरो दायः स्त्रियो देयो धनस्य वै
तच्च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भोक्तुमर्हति
Trisahasraparo dayah striyo deyo dhanasya vai
Tachcha bhartra dhanam dattam nadattam bhoktumarhati
47.24
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम्
नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात्कथंचन
Strinam tu patidayadyamupabhogaphalam smritam
Napaharam striyah kuryuh pativittatkathanchana
47.25
स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा
सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन
Striyastu yadbhavedvittam pitra dattam yudhishthira
Brahmanyastaddharetkanya yatha putrastatha hi sa
Sa hi putrasama rajanvihita kurunandana
47.26
एवमेतत्समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ
एतद्धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम्
Evametatsamuddishtam dharmeshu bharatarshabha
Etaddharmamanusmritya na vritha sadhayeddhanam
47.27
युधिष्ठिर उवाच
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः
केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते
Yudhishthira uvacha
Shudrayam brahmanajjato yadyadeyadhanah smritah
Kena prativisheshena dashamopyasya diyate
47.28
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः
क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि
Brahmanyam brahmanajjato brahmanah syanna sanshayah
Kshatriyayam tathaiva syadvaishyayamapi chaiva hi
47.29
कस्मात्ते विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम
यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति
Kasmatte vishamam bhagam bhajerannripasattama
Yada sarve trayo varnastvayokta brahmana iti
47.30
भीष्म उवाच
दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप
प्रोक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान्भवेत्
Bhishma uvacha
Dara ityuchyate loke namnaikena parantapa
Proktena chaikanamnayam visheshah sumahanbhavet
47.31
तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम्
सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी
Tisrah kritva puro bharyah pashchadvindeta brahmanim
Sa jyeshtha sa cha pujya syatsa cha tabhyo gariyasi
47.32
स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमञ्जनम्
हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं भवेद्गृहे
Snanam prasadhanam bharturdantadhavanamanjanam
Havyam kavyam cha yachchanyaddharmayuktam bhavedgrihe
47.33
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हति
ब्राह्मणी त्वेव तत्कुर्याद्ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
Na tasyam jatu tishthantyamanya tatkartumarhati
Brahmani tveva tatkuryadbrahmanasya yudhishthira
47.34
अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च
ब्राह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी
Annam panam cha malyam cha vasansyabharanani cha
Brahmanyai tani deyani bhartuh sa hi gariyasi
47.35
मनुनाभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन
तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः
Manunabhihitam shastram yachchapi kurunandana
Tatrapyesha maharaja drishto dharmah sanatanah
47.36
अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिर
यथा ब्राह्मणचण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः
Atha chedanyatha kuryadyadi kamadyudhishthira
Yatha brahmanachandalah purvadrishtastathaiva sah
47.37
ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत्
राजन्विशेषो नास्त्यत्र वर्णयोरुभयोरपि
Brahmanyah sadrishah putrah kshatriyayashcha yo bhavet
Rajanvishesho nastyatra varnayorubhayorapi
47.38
न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत्
ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तम
भूयोऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर
Na tu jatya sama loke brahmanyah kshatriya bhavet
Brahmanyah prathamah putro bhuyansyadrajasattama
Bhuyopi bhuyasa haryam pitrivittadyudhishthira
47.39
यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत्
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत्
Yatha na sadrishi jatu brahmanyah kshatriya bhavet
Kshatriyayastatha vaishya na jatu sadrishi bhavet
47.40
श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर
विहितं दृश्यते राजन्सागरान्ता च मेदिनी
Shrishcha rajyam cha koshashcha kshatriyanam yudhishthira
Vihitam drishyate rajansagaranta cha medini
47.41
क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम्
राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्
Kshatriyo hi svadharmena shriyam prapnoti bhuyasim
Raja dandadharo rajanraksha nanyatra kshatriyat
47.42
ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवताः
तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्
Brahmana hi mahabhaga devanamapi devatah
Teshu raja pravarteta pujaya vidhipurvakam
47.43
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम्
लुप्यमानाः स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः
Pranitamrishibhirgyatva dharmam shashvatamavyayam
Lupyamanah svadharmena kshatriyo rakshati prajah
47.44
दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दाराश्च सर्वशः
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः
Dasyubhirhriyamanam cha dhanam darashcha sarvashah
Sarveshameva varnanam trata bhavati parthivah
47.45
भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः
भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर
Bhuyansyatkshatriyaputro vaishyaputranna sanshayah
Bhuyastenapi hartavyam pitrivittadyudhishthira
47.46
युधिष्ठिर उवाच
उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्वे पितामह
इतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमो भवेत्
Yudhishthira uvacha
Uktam te vidhivadrajanbrahmanasve pitamaha
Itaresham tu varnanam katham viniyamo bhavet
47.47
भीष्म उवाच
क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन
तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता
Bhishma uvacha
Kshatriyasyapi bharye dve vihite kurunandana
Tritiya cha bhavechchhudra na tu drishtantatah smrita
47.48
एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिर
अष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं युधिष्ठिर
Esha eva kramo hi syatkshatriyanam yudhishthira
Ashtadha tu bhavetkaryam kshatriyasvam yudhishthira
47.49
क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंऽशान्पितुर्धनात्
युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्यात्स हरेच्च तत्
Kshatriyaya haretputrashchaturonshanpiturdhanat
Yuddhavaharikam yachcha pituh syatsa harechcha tat
47.50
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम्
सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति
Vaishyaputrastu bhaganstrinshudraputrastathashtamam
Sopi dattam haretpitra nadattam hartumarhati
47.51
एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन
द्वितीया वा भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता
Ekaiva hi bhavedbharya vaishyasya kurunandana
Dvitiya va bhavechchhudra na tu drishtantatah smrita
47.52
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ
शूद्रायां चैव कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः
Vaishyasya vartamanasya vaishyayam bharatarshabha
Shudrayam chaiva kaunteya tayorviniyamah smritah
47.53
पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ
तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप
Panchadha tu bhavetkaryam vaishyasvam bharatarshabha
Tayorapatye vakshyami vibhagam cha janadhipa
47.54
वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात्
पञ्चमस्तु भवेद्भागः शूद्रापुत्राय भारत
Vaishyaputrena hartavyashchatvaronshah piturdhanat
Panchamastu bhavedbhagah shudraputraya bharata
47.55
सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति
त्रिभिर्वर्णैस्तथा जातः शूद्रो देयधनो भवेत्
Sopi dattam haretpitra nadattam hartumarhati
Tribhirvarnaistatha jatah shudro deyadhano bhavet
47.56
शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथंचन
शूद्रस्य समभागः स्याद्यदि पुत्रशतं भवेत्
Shudrasya syatsavarnaiva bharya nanya kathanchana
Shudrasya samabhagah syadyadi putrashatam bhavet
47.57
जातानां समवर्णासु पुत्राणामविशेषतः
सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धने स्मृतः
Jatanam samavarnasu putranamavisheshatah
Sarveshameva varnanam samabhago dhane smritah
47.58
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः
एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा
Jyeshthasya bhago jyeshthah syadekansho yah pradhanatah
Esha dayavidhih partha purvamuktah svayambhuva
47.59
समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप
विवाहवैशेष्यकृतः पूर्वः पूर्वो विशिष्यते
Samavarnasu jatanam visheshostyaparo nripa
Vivahavaisheshyakritah purvah purvo vishishyate
47.60
हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकं तुल्यासुतेष्वपि
मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्
Harejjyeshthah pradhananshamekam tulyasuteshvapi
Madhyamo madhyamam chaiva kaniyanstu kaniyasam
47.61
एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः श्रेष्ठतां गताः
महर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत्
Evam jatishu sarvasu savarnah shreshthatam gatah
Maharshirapi chaitadvai marichah kashyapobravit