UtshovChapter 31
31.1
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतं मे महदाख्यानमेतत्कुरुकुलोद्वह
सुदुष्प्रापं ब्रवीषि त्वं ब्राह्मण्यं वदतां वर
Yudhishthira uvacha
Shrutam me mahadakhyanametatkurukulodvaha
Sudushprapam bravishi tvam brahmanyam vadatam vara
31.2
विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्मण्यं प्राप्तमित्युत
श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापमिति सत्तम
Vishvamitrena cha pura brahmanyam praptamityuta
Shruyate vadase tachcha dushprapamiti sattama
31.3
वीतहव्यश्च राजर्षिः श्रुतो मे विप्रतां गतः
तदेव तावद्गाङ्गेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो
Vitahavyashcha rajarshih shruto me vipratam gatah
Tadeva tavadgangeya shrotumichchhamyaham vibho
31.4
स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्मण्यं राजसत्तम
वरेण तपसा वापि तन्मे व्याख्यातुमर्हति
Sa kena karmana prapto brahmanyam rajasattama
Varena tapasa vapi tanme vyakhyatumarhati
31.5
भीष्म उवाच
शृणु राजन्यथा राजा वीतहव्यो महायशाः
क्षत्रियः सन्पुनः प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम्
Bhishma uvacha
Shrinu rajanyatha raja vitahavyo mahayashah
Kshatriyah sanpunah prapto brahmanyam lokasatkritam
31.6
मनोर्महात्मनस्तात प्रजाधर्मेण शासतः
बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुतः
Manormahatmanastata prajadharmena shasatah
Babhuva putro dharmatma sharyatiriti vishrutah
31.7
तस्यान्ववाये द्वौ राजन्राजानौ संबभूवतुः
हेहयस्तालजङ्घश्च वत्सेषु जयतां वर
Tasyanvavaye dvau rajanrajanau sambabhuvatuh
Hehayastalajanghashcha vatseshu jayatam vara
31.8
हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु स्त्रीषु भारत
शतं बभूव प्रख्यातं शूराणामनिवर्तिनाम्
Hehayasya tu putranam dashasu strishu bharata
Shatam babhuva prakhyatam shuranamanivartinam
31.9
तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम्
धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः
Tulyarupaprabhavanam vidusham yuddhashalinam
Dhanurvede cha vede cha sarvatraiva kritashramah
31.10
काशिष्वपि नृपो राजन्दिवोदासपितामहः
हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वरः
Kashishvapi nripo rajandivodasapitamahah
Haryashva iti vikhyato babhuva jayatam varah
31.11
स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ
गङ्गायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातितः
Sa vitahavyadayadairagatya purusharshabha
Gangayamunayormadhye sangrame vinipatitah
31.12
तं तु हत्वा नरवरं हेहयास्ते महारथाः
प्रतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानामकुतोभयाः
Tam tu hatva naravaram hehayaste maharathah
Pratijagmuh purim ramyam vatsanamakutobhayah
31.13
हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजोऽभ्यषिच्यत
सुदेवो देवसंकाशः साक्षाद्धर्म इवापरः
Haryashvasya tu dayadah kashirajobhyashichyata
Sudevo devasankashah sakshaddharma ivaparah
31.14
स पालयन्नेव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः
तैर्वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वैर्विनिर्जितः
Sa palayanneva mahim dharmatma kashinandanah
Tairvitahavyairagatya yudhi sarvairvinirjitah
31.15
तमप्याजौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्
सौदेविस्त्वथ काशीशो दिवोदासोऽभ्यषिच्यत
Tamapyajau vinirjitya pratijagmuryathagatam
Saudevistvatha kashisho divodasobhyashichyata
31.16
दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम्
वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात्
Divodasastu vigyaya viryam tesham mahatmanam
Varanasim mahateja nirmame shakrashasanat
31.17
विप्रक्षत्रियसंबाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम्
नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम्
Viprakshatriyasambadham vaishyashudrasamakulam
Naikadravyochchayavatim samriddhavipanapanam
31.18
गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम
गोमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम्
Gangaya uttare kule vaprante rajasattama
Gomatya dakshine chaiva shakrasyevamaravatim
31.19
तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम्
आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत
Tatra tam rajashardulam nivasantam mahipatim
Agatya hehaya bhuyah paryadhavanta bharata
31.20
स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यो राजा महाबलः
देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युतिः
Sa nishpatya dadau yuddham tebhyo raja mahabalah
Devasurasamam ghoram divodaso mahadyutih
31.21
स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश
हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यमुपागमत्
Sa tu yuddhe maharaja dinanam dashatirdasha
Hatavahanabhuyishthastato dainyamupagamat
31.22
हतयोधस्ततो राजन्क्षीणकोशश्च भूमिपः
दिवोदासः पुरीं हित्वा पलायनपरोऽभवत्
Hatayodhastato rajankshinakoshashcha bhumipah
Divodasah purim hitva palayanaparobhavat
31.23
स त्वाश्रममुपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः
जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिररिंदम
Sa tvashramamupagamya bharadvajasya dhimatah
Jagama sharanam raja kritanjalirarindama
31.24
राजोवाच
भगवन्वैतहव्यैर्मे युद्धे वंशः प्रणाशितः
अहमेकः परिद्यूनो भवन्तं शरणं गतः
Rajovacha
Bhagavanvaitahavyairme yuddhe vanshah pranashitah
Ahamekah paridyuno bhavantam sharanam gatah
31.25
शिष्यस्नेहेन भगवन्स मां रक्षितुमर्हसि
निःशेषो हि कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः
Shishyasnehena bhagavansa mam rakshitumarhasi
Nihshesho hi krito vansho mama taih papakarmabhih
31.26
तमुवाच महाभागो भरद्वाजः प्रतापवान्
न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्
Tamuvacha mahabhago bharadvajah pratapavan
Na bhetavyam na bhetavyam saudeva vyetu te bhayam
31.27
अहमिष्टिं करोम्यद्य पुत्रार्थं ते विशां पते
वैतहव्यसहस्राणि यथा त्वं प्रसहिष्यसि
Ahamishtim karomyadya putrartham te visham pate
Vaitahavyasahasrani yatha tvam prasahishyasi
31.28
तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम्
अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः
Tata ishtim chakararshistasya vai putrakamikim
Athasya tanayo jagye pratardana iti shrutah
31.29
स जातमात्रो ववृधे समाः सद्यस्त्रयोदश
वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत
Sa jatamatro vavridhe samah sadyastrayodasha
Vedam chadhijage kritsnam dhanurvedam cha bharata
31.30
योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता
तेजो लौक्यं स संगृह्य तस्मिन्देशे समाविशत्
Yogena cha samavishto bharadvajena dhimata
Tejo laukyam sa sangrihya tasmindeshe samavishat
31.31
ततः स कवची धन्वी बाणी दीप्त इवानलः
प्रययौ स धनुर्धुन्वन्विवर्षुरिव तोयदः
Tatah sa kavachi dhanvi bani dipta ivanalah
Prayayau sa dhanurdhunvanvivarshuriva toyadah
31.32
तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेवतनयो ययौ
मेने च मनसा दग्धान्वैतहव्यान्स पार्थिवः
Tam drishtva paramam harsham sudevatanayo yayau
Mene cha manasa dagdhanvaitahavyansa parthivah
31.33
ततस्तं यौवराज्येन स्थापयित्वा प्रतर्दनम्
कृतकृत्यं तदात्मानं स राजा अभ्यनन्दत
Tatastam yauvarajyena sthapayitva pratardanam
Kritakrityam tadatmanam sa raja abhyanandata
31.34
ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः
पुत्रं प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिंदमम्
Tatastu vaitahavyanam vadhaya sa mahipatih
Putram prasthapayamasa pratardanamarindamam
31.35
सरथः स तु संतीर्य गङ्गामाशु पराक्रमी
प्रययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः
Sarathah sa tu santirya gangamashu parakrami
Prayayau vitahavyanam purim parapuranjayah
31.36
वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोषं समुद्धतम्
निर्ययुर्नगराकारै रथैः पररथारुजैः
Vaitahavyastu sanshrutya rathaghosham samuddhatam
Niryayurnagarakarai rathaih pararatharujaih
31.37
निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश्चित्रयोधिनः
प्रतर्दनं समाजघ्नुः शरवर्षैरुदायुधाः
Nishkramya te naravyaghra danshitashchitrayodhinah
Pratardanam samajaghnuh sharavarshairudayudhah
31.38
अस्त्रैश्च विविधाकारै रथौघैश्च युधिष्ठिर
अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदाः
Astraishcha vividhakarai rathaughaishcha yudhishthira
Abhyavarshanta rajanam himavantamivambudah
31.39
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दनः
जघान तान्महातेजा वज्रानलसमैः शरैः
Astrairastrani sanvarya tesham raja pratardanah
Jaghana tanmahateja vajranalasamaih sharaih
31.40
कृत्तोत्तमाङ्गास्ते राजन्भल्लैः शतसहस्रशः
अपतन्रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः
Krittottamangaste rajanbhallaih shatasahasrashah
Apatanrudhirardranga nikritta iva kinshukah
31.41
हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्वथ
प्राद्रवन्नगरं हित्वा भृगोराश्रममप्युत
Hateshu teshu sarveshu vitahavyah suteshvatha
Pradravannagaram hitva bhrigorashramamapyuta
31.42
ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिपः
अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन्भृगुस्तथा
ततो ददावासनं च तस्मै शिष्यो भृगोस्तदा
Yayau bhrigum cha sharanam vitahavyo naradhipah
Abhayam cha dadau tasmai ragye rajanbhrigustatha
Tato dadavasanam cha tasmai shishyo bhrigostada
31.43
अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत्प्रतर्दनः
स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजोऽब्रवीत्
Athanupadamevashu tatragachchhatpratardanah
Sa prapya chashramapadam divodasatmajobravit
31.44
भो भोः केऽत्राश्रमे सन्ति भृगोः शिष्या महात्मनः
द्रष्टुमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति
Bho bhoh ketrashrame santi bhrigoh shishya mahatmanah
Drashtumichchhe munimaham tasyachakshata mamiti
31.45
स तं विदित्वा तु भृगुर्निश्चक्रामाश्रमात्तदा
पूजयामास च ततो विधिना परमेण ह
Sa tam viditva tu bhrigurnishchakramashramattada
Pujayamasa cha tato vidhina paramena ha
31.46
उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यमिति पार्थिवम्
स चोवाच नृपस्तस्मै यदागमनकारणम्
Uvacha chainam rajendra kim karyamiti parthivam
Sa chovacha nripastasmai yadagamanakaranam
31.47
अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम्
अस्य पुत्रैर्हि मे ब्रह्मन्कृत्स्नो वंशः प्रणाशितः
उत्सादितश्च विषयः काशीनां रत्नसंचयः
Ayam brahmannito raja vitahavyo visarjyatam
Asya putrairhi me brahmankritsno vanshah pranashitah
Utsaditashcha vishayah kashinam ratnasanchayah
31.48
एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया
अस्येदानीं वधाद्ब्रह्मन्भविष्याम्यनृणः पितुः
Etasya viryadriptasya hatam putrashatam maya
Asyedanim vadhadbrahmanbhavishyamyanrinah pituh
31.49
तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्धर्मभृतां वरः
नेहास्ति क्षत्रियः कश्चित्सर्वे हीमे द्विजातयः
Tamuvacha kripavishto bhrigurdharmabhritam varah
Nehasti kshatriyah kashchitsarve hime dvijatayah
31.50
एवं तु वचनं श्रुत्वा भृगोस्तथ्यं प्रतर्दनः
पादावुपस्पृश्य शनैः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्
Evam tu vachanam shrutva bhrigostathyam pratardanah
Padavupasprishya shanaih prahasanvakyamabravit
31.51
एवमप्यस्मि भगवन्कृतकृत्यो न संशयः
यदेष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया
Evamapyasmi bhagavankritakrityo na sanshayah
Yadesha raja viryena svajatim tyajito maya
31.52
अनुजानीहि मां ब्रह्मन्ध्यायस्व च शिवेन माम्
त्याजितो हि मया जातिमेष राजा भृगूद्वह
Anujanihi mam brahmandhyayasva cha shivena mam
Tyajito hi maya jatimesha raja bhrigudvaha
31.53
ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दनः
यथागतं महाराज मुक्त्वा विषमिवोरगः
Tatastenabhyanugyato yayau raja pratardanah
Yathagatam maharaja muktva vishamivoragah
31.54
भृगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गतः
वीतहव्यो महाराज ब्रह्मवादित्वमेव च
Bhrigorvachanamatrena sa cha brahmarshitam gatah
Vitahavyo maharaja brahmavaditvameva cha
31.55
तस्य गृत्समदः पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापरः
शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निगृहीतः किलाभवत्
Tasya gritsamadah putro rupenendra ivaparah
Shakrastvamiti yo daityairnigrihitah kilabhavat
31.56
ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या श्रुतिरत्र विशां पते
यत्र गृत्समदो ब्रह्मन्ब्राह्मणैः स महीयते
Rigvede vartate chagrya shrutiratra visham pate
Yatra gritsamado brahmanbrahmanaih sa mahiyate
31.57
स ब्रह्मचारी विप्रर्षिः श्रीमान्गृत्समदोऽभवत्
पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद्द्विजः
Sa brahmachari viprarshih shrimangritsamadobhavat
Putro gritsamadasyapi sucheta abhavaddvijah
31.58
वर्चाः सुतेजसः पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मजः
विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मजः
Varchah sutejasah putro vihavyastasya chatmajah
Vihavyasya tu putrastu vitatyastasya chatmajah
31.59
वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः
श्रवास्तस्य सुतश्चर्षिः श्रवसश्चाभवत्तमः
Vitatyasya sutah satyah santah satyasya chatmajah
Shravastasya sutashcharshih shravasashchabhavattamah
31.60
तमसश्च प्रकाशोऽभूत्तनयो द्विजसत्तमः
प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वरः
Tamasashcha prakashobhuttanayo dvijasattamah
Prakashasya cha vagindro babhuva jayatam varah
31.61
तस्यात्मजश्च प्रमतिर्वेदवेदाङ्गपारगः
घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत
Tasyatmajashcha pramatirvedavedangaparagah
Ghritachyam tasya putrastu rururnamodapadyata
31.62
प्रमद्वरायां तु रुरोः पुत्रः समुदपद्यत
शुनको नाम विप्रर्षिर्यस्य पुत्रोऽथ शौनकः
Pramadvarayam tu ruroh putrah samudapadyata
Shunako nama viprarshiryasya putrotha shaunakah
31.63
एवं विप्रत्वमगमद्वीतहव्यो नराधिपः
भृगोः प्रसादाद्राजेन्द्र क्षत्रियः क्षत्रियर्षभ
Evam vipratvamagamadvitahavyo naradhipah
Bhrigoh prasadadrajendra kshatriyah kshatriyarshabha
31.64
तथैव कथितो वंशो मया गार्त्समदस्तव
विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि
Tathaiva kathito vansho maya gartsamadastava
Vistarena maharaja kimanyadanuprichchhasi