UtshovChapter 20
20.1
अष्टावक्र उवाच
तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम्
यत्र त्वं वदसे साधो भवान्भवतु सत्यवाक्
Ashtavakra uvacha
Tathastu sadhayishyami tatra yasyamyasanshayam
Yatra tvam vadase sadho bhavanbhavatu satyavak
20.2
भीष्म उवाच
ततोऽगच्छत्स भगवानुत्तरामुत्तमां दिशम्
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्
Bhishma uvacha
Tatogachchhatsa bhagavanuttaramuttamam disham
Himavantam girishreshtham siddhacharanasevitam
20.3
स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम्
अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मदायिनीम्
Sa gatva dvijashardulo himavantam mahagirim
Abhyagachchhannadim punyam bahudam dharmadayinim
20.4
अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा तर्प्य च देवताः
तत्र वासाय शयने कौश्ये सुखमुवास ह
Ashoke vimale tirthe snatva tarpya cha devatah
Tatra vasaya shayane kaushye sukhamuvasa ha
20.5
ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स द्विजः
स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानतः
Tato ratryam vyatitayam pratarutthaya sa dvijah
Snatva pradushchakaragnim hutva chaiva vidhanatah
20.6
रुद्राणीकूपमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत्
विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ
Rudranikupamasadya hrade tatra samashvasat
Vishrantashcha samutthaya kailasamabhito yayau
20.7
सोऽपश्यत्काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रिया
मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः
Sopashyatkanchanadvaram dipyamanamiva shriya
Mandakinim cha nalinim dhanadasya mahatmanah
20.8
अथ ते राक्षसाः सर्वे येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम्
प्रत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्रपुरोगमाः
Atha te rakshasah sarve yebhirakshanti padminim
Pratyutthita bhagavantam manibhadrapurogamah
20.9
स तान्प्रत्यर्चयामास राक्षसान्भीमविक्रमान्
निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत्
Sa tanpratyarchayamasa rakshasanbhimavikraman
Nivedayata mam kshipram dhanadayeti chabravit
20.10
ते राक्षसास्तदा राजन्भगवन्तमथाब्रुवन्
असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम्
Te rakshasastada rajanbhagavantamathabruvan
Asau vaishravano raja svayamayati tentikam
20.11
विदितो भगवानस्य कार्यमागमने च यत्
पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा
Vidito bhagavanasya karyamagamane cha yat
Pashyainam tvam mahabhagam jvalantamiva tejasa
20.12
ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम्
विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मर्षिमब्रवीत्
Tato vaishravanobhyetya ashtavakramaninditam
Vidhivatkushalam prishtva tato brahmarshimabravit
20.13
सुखं प्राप्तो भवान्कच्चित्किं वा मत्तश्चिकीर्षसि
ब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मां त्वं वक्ष्यसि द्विज
Sukham prapto bhavankachchitkim va mattashchikirshasi
Bruhi sarvam karishyami yanmam tvam vakshyasi dvija
20.14
भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम
सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान्यास्यत्यविघ्नतः
Bhavanam pravisha tvam me yathakamam dvijottama
Satkritah kritakaryashcha bhavanyasyatyavighnatah
20.15
प्राविशद्भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम्
आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्घ्यं तथैव च
Pravishadbhavanam svam vai grihitva tam dvijottamam
Asanam svam dadau chaiva padyamarghyam tathaiva cha
20.16
अथोपविष्टयोस्तत्र मणिभद्रपुरोगमाः
निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः
Athopavishtayostatra manibhadrapurogamah
Nishedustatra kaubera yakshagandharvarakshasah
20.17
ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत्
भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः
Tatastesham nishannanam dhanado vakyamabravit
Bhavachchhandam samagyaya nrityerannapsaroganah
20.18
आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथा
संवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा
Atithyam paramam karyam shushrusha bhavatastatha
Sanvartatamityuvacha munirmadhuraya gira
20.19
अथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा
अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः
Athorvara mishrakeshi rambha chaivorvashi tatha
Alambusa ghritachi cha chitra chitrangada ruchih
20.20
मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा
विद्युता प्रशमा दान्ता विद्योता रतिरेव च
Manohara sukeshi cha sumukhi hasini prabha
Vidyuta prashama danta vidyota ratireva cha
20.21
एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः
अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च
Etashchanyashcha vai bahvyah pranrittapsarasah shubhah
Avadayanshcha gandharva vadyani vividhani cha
20.22
अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपावसत्
दिव्यं संवत्सरं तत्र रमन्वै सुमहातपाः
Atha pravritte gandharve divye rishirupavasat
Divyam sanvatsaram tatra ramanvai sumahatapah
20.23
ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच ह
साग्रः संवत्सरो यातस्तव विप्रेह पश्यतः
Tato vaishravano raja bhagavantamuvacha ha
Sagrah sanvatsaro yatastava vipreha pashyatah
20.24
हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन्गान्धर्वो नाम नामतः
छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान्
Haryoyam vishayo brahmangandharvo nama namatah
Chhandato vartatam vipra yatha vadati va bhavan
20.25
अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम्
सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि
Atithih pujaniyastvamidam cha bhavato griham
Sarvamagyapyatamashu paravanto vayam tvayi
20.26
अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान्प्रत्यभाषत
अर्चितोऽस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर
Atha vaishravanam prito bhagavanpratyabhashata
Architosmi yathanyayam gamishyami dhaneshvara
20.27
प्रीतोऽस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप
तव प्रसादाद्भगवन्महर्षेश्च महात्मनः
नियोगादद्य यास्यामि वृद्धिमानृद्धिमान्भव
Pritosmi sadrisham chaiva tava sarvam dhanadhipa
Tava prasadadbhagavanmaharsheshcha mahatmanah
Niyogadadya yasyami vriddhimanriddhimanbhava
20.28
अथ निष्क्रम्य भगवान्प्रययावुत्तरामुखः
कैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह
Atha nishkramya bhagavanprayayavuttaramukhah
Kailasam mandaram haimam sarvananuchachara ha
20.29
तानतीत्य महाशैलान्कैरातं स्थानमुत्तमम्
प्रदक्षिणं ततश्चक्रे प्रयतः शिरसा नमन्
धरणीमवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत्
Tanatitya mahashailankairatam sthanamuttamam
Pradakshinam tatashchakre prayatah shirasa naman
Dharanimavatiryatha putatmasau tadabhavat
20.30
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा त्रिः शैलं चोत्तरामुखः
समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः
Sa tam pradakshinam kritva trih shailam chottaramukhah
Samena bhumibhagena yayau pritipuraskritah
20.31
ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यत
सर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितम्
रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्र तत्र विभूषितम्
Tatoparam vanoddesham ramaniyamapashyata
Sarvartubhirmulaphalaih pakshibhishcha samanvitam
Ramaniyairvanoddeshaistatra tatra vibhushitam
20.32
तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथ
शैलांश्च विविधाकारान्काञ्चनान्रत्नभूषितान्
मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च
Tatrashramapadam divyam dadarsha bhagavanatha
Shailanshcha vividhakarankanchananratnabhushitan
Manibhumau nivishtashcha pushkarinyastathaiva cha
20.33
अन्यान्यपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्यथ
भृशं तस्य मनो रेमे महर्षेर्भावितात्मनः
Anyanyapi suramyani dadarsha subahunyatha
Bhrisham tasya mano reme maharsherbhavitatmanah
20.34
स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम्
ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद्वरम्
Sa tatra kanchanam divyam sarvaratnamayam griham
Dadarshadbhutasankasham dhanadasya grihadvaram
20.35
महान्तो यत्र विविधाः प्रासादाः पर्वतोपमाः
विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च
Mahanto yatra vividhah prasadah parvatopamah
Vimanani cha ramyani ratnani vividhani cha
20.36
मन्दारपुष्पैः संकीर्णा तथा मन्दाकिनी नदी
स्वयंप्रभाश्च मणयो वज्रैर्भूमिश्च भूषिता
Mandarapushpaih sankirna tatha mandakini nadi
Svayamprabhashcha manayo vajrairbhumishcha bhushita
20.37
नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः
मुक्ताजालपरिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैः
मनोदृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः
Nanavidhaishcha bhavanairvichitramanitoranaih
Muktajalaparikshiptairmaniratnavibhushitaih
Manodrishtiharai ramyaih sarvatah sanvritam shubhaih
20.38
ऋषिः समन्ततोऽपश्यत्तत्र तत्र मनोरमम्
ततोऽभवत्तस्य चिन्ता क्व मे वासो भवेदिति
Rishih samantatopashyattatra tatra manoramam
Tatobhavattasya chinta kva me vaso bhavediti
20.39
अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत्
अतिथिं मामनुप्राप्तमनुजानन्तु येऽत्र वै
Atha dvaram samabhito gatva sthitva tatobravit
Atithim mamanupraptamanujanantu yetra vai
20.40
अथ कन्यापरिवृता गृहात्तस्माद्विनिःसृताः
नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः
Atha kanyaparivrita grihattasmadvinihsritah
Nanarupah sapta vibho kanyah sarva manoharah
20.41
यां यामपश्यत्कन्यां स सा सा तस्य मनोऽहरत्
नाशक्नुवद्धारयितुं मनोऽथास्यावसीदति
Yam yamapashyatkanyam sa sa sa tasya manoharat
Nashaknuvaddharayitum manothasyavasidati
20.42
ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः
अथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान्प्रविशत्विति
Tato dhritih samutpanna tasya viprasya dhimatah
Atha tam pramadah prahurbhagavanpravishatviti
20.43
स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य च
कौतूहलसमाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः
Sa cha tasam surupanam tasyaiva bhavanasya cha
Kautuhalasamavishtah pravivesha griham dvijah
20.44
तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोम्बरधारिणीम्
वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम्
Tatrapashyajjarayuktamarajombaradharinim
Vriddham paryankamasinam sarvabharanabhushitam
20.45
स्वस्तीति चाथ तेनोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत्तदा
प्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह
Svastiti chatha tenokta sa stri pratyavadattada
Pratyutthaya cha tam vipramasyatamityuvacha ha
20.46
अष्टावक्र उवाच
सर्वाः स्वानालयान्यान्तु एका मामुपतिष्ठतु
सुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः
Ashtavakra uvacha
Sarvah svanalayanyantu eka mamupatishthatu
Supragyata suprashanta shesha gachchhantu chchhandatah
20.47
ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषिं तदा
निराक्रामन्गृहात्तस्मात्सा वृद्धाथ व्यतिष्ठत
Tatah pradakshinikritya kanyastastamrishim tada
Nirakramangrihattasmatsa vriddhatha vyatishthata
20.48
अथ तां संविशन्प्राह शयने भास्वरे तदा
त्वयापि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते
Atha tam sanvishanpraha shayane bhasvare tada
Tvayapi supyatam bhadre rajani hyativartate
20.49
संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता
द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे
Sanlapattena viprena tatha sa tatra bhashita
Dvitiye shayane divye sanvivesha mahaprabhe
20.50
अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा
व्यपदिश्य महर्षेर्वै शयनं चाध्यरोहत
Atha sa vepamanangi nimittam shitajam tada
Vyapadishya maharshervai shayanam chadhyarohata
20.51
स्वागतं स्वागतेनास्तु भगवांस्तामभाषत
सोपागूहद्भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ
Svagatam svagatenastu bhagavanstamabhashata
Sopaguhadbhujabhyam tu rishim pritya nararshabha
20.52
निर्विकारमृषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदा
दुःखिता प्रेक्ष्य संजल्पमकार्षीदृषिणा सह
Nirvikaramrishim chapi kashthakudyopamam tada
Duhkhita prekshya sanjalpamakarshidrishina saha
20.53
ब्रह्मन्न कामकारोऽस्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः
कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम्
Brahmanna kamakarosti strinam purushato dhritih
Kamena mohita chaham tvam bhajantim bhajasva mam
20.54
प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह
उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं त्वयि
Prahrishto bhava viprarshe samagachchha maya saha
Upaguha cha mam vipra kamartaham bhrisham tvayi
20.55
एतद्धि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम्
प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम्
Etaddhi tava dharmatmanstapasah pujyate phalam
Prarthitam darshanadeva bhajamanam bhajasva mam
20.56
सद्म चेदं वनं चेदं यच्चान्यदपि पश्यसि
प्रभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः
Sadma chedam vanam chedam yachchanyadapi pashyasi
Prabhutvam tava sarvatra mayi chaiva na sanshayah
20.57
सर्वान्कामान्विधास्यामि रमस्व सहितो मया
रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे
Sarvankamanvidhasyami ramasva sahito maya
Ramaniye vane vipra sarvakamaphalaprade
20.58
त्वद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह
सर्वान्कामानुपाश्नानो ये दिव्या ये च मानुषाः
Tvadvashaham bhavishyami ransyase cha maya saha
Sarvankamanupashnano ye divya ye cha manushah
20.59
नातः परं हि नारीणां कार्यं किंचन विद्यते
यथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम्
Natah param hi narinam karyam kinchana vidyate
Yatha purushasansargah parametaddhi nah phalam
20.60
आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः
न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः
Atmachchhandena vartante naryo manmathachoditah
Na cha dahyanti gachchhantyah sutaptairapi pansubhih
20.61
अष्टावक्र उवाच
परदारानहं भद्रे न गच्छेयं कथंचन
दूषितं धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम्
Ashtavakra uvacha
Paradaranaham bhadre na gachchheyam kathanchana
Dushitam dharmashastreshu paradarabhimarshanam
20.62
भद्रे निवेष्टुकामं मां विद्धि सत्येन वै शपे
विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल संततिः
Bhadre niveshtukamam mam viddhi satyena vai shape
Vishayeshvanabhigyoham dharmartham kila santatih
20.63
एवं लोकान्गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयः
भद्रे धर्मं विजानीष्व ज्ञात्वा चोपरमस्व ह
Evam lokangamishyami putrairiti na sanshayah
Bhadre dharmam vijanishva gyatva choparamasva ha
20.64
स्त्र्युवाच
नानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज
प्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः
Stryuvacha
Nanilognirna varuno na chanye tridasha dvija
Priyah strinam yatha kamo ratishila hi yoshitah
20.65
सहस्रैका यता नारी प्राप्नोतीह कदाचन
तथा शतसहस्रेषु यदि काचित्पतिव्रता
Sahasraika yata nari prapnotiha kadachana
Tatha shatasahasreshu yadi kachitpativrata
20.66
नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम्
न भ्रातॄन्न च भर्तारं न पुत्रान्न च देवरान्
Naita jananti pitaram na kulam na cha mataram
Na bhratrinna cha bhartaram na putranna cha devaran
20.67
लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः
दोषांश्च मन्दान्मन्दासु प्रजापतिरभाषत
Lilayantyah kulam ghnanti kulaniva saridvarah
Doshanshcha mandanmandasu prajapatirabhashata
20.68
भीष्म उवाच
ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत
आस्यतां रुचिरं छन्दः किं वा कार्यं ब्रवीहि मे
Bhishma uvacha
Tatah sa rishirekagrastam striyam pratyabhashata
Asyatam ruchiram chhandah kim va karyam bravihi me
20.69
सा स्त्री प्रोवाच भगवन्द्रक्ष्यसे देशकालतः
वस तावन्महाप्राज्ञ कृतकृत्यो गमिष्यसि
Sa stri provacha bhagavandrakshyase deshakalatah
Vasa tavanmahapragya kritakrityo gamishyasi
20.70
ब्रह्मर्षिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिर
वत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः
Brahmarshistamathovacha sa tatheti yudhishthira
Vatsyeham yavadutsaho bhavatya natra sanshayah
20.71
अथर्षिरभिसंप्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयान्विताम्
चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत्
Atharshirabhisamprekshya striyam tam jarayanvitam
Chintam paramikam bheje santapta iva chabhavat
20.72
यद्यदङ्गं हि सोऽपश्यत्तस्या विप्रर्षभस्तदा
नारमत्तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपपराजिता
Yadyadangam hi sopashyattasya viprarshabhastada
Naramattatra tatrasya drishti rupaparajita
20.73
देवतेयं गृहस्यास्य शापान्नूनं विरूपिता
अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया
Devateyam grihasyasya shapannunam virupita
Asyashcha karanam vettum na yuktam sahasa maya
20.74
इति चिन्ताविषक्तस्य तमर्थं ज्ञातुमिच्छतः
व्यगमत्तदहःशेषं मनसा व्याकुलेन तु
Iti chintavishaktasya tamartham gyatumichchhatah
Vyagamattadahahshesham manasa vyakulena tu
20.75
अथ सा स्त्री तदोवाच भगवन्पश्य वै रवेः
रूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किमुपस्थाप्यतां तव
Atha sa stri tadovacha bhagavanpashya vai raveh
Rupam sandhyabhrasanyuktam kimupasthapyatam tava
20.76
स उवाच तदा तां स्त्रीं स्नानोदकमिहानय
उपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः
Sa uvacha tada tam strim snanodakamihanaya
Upasishye tatah sandhyam vagyato niyatendriyah