UtshovChapter 18
18.1
वैशंपायन उवाच
महायोगी ततः प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः
पठस्व पुत्र भद्रं ते प्रीयतां ते महेश्वरः
Vaishampayana uvacha
Mahayogi tatah praha krishnadvaipayano munih
Pathasva putra bhadram te priyatam te maheshvarah
18.2
पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः
पुत्रहेतोर्महाराज स्तव एषोऽनुकीर्तितः
Pura putra maya merau tapyata paramam tapah
Putrahetormaharaja stava eshonukirtitah
18.3
लब्धवानस्मि तान्कामानहं वै पाण्डुनन्दन
तथा त्वमपि शर्वाद्धि सर्वान्कामानवाप्स्यसि
Labdhavanasmi tankamanaham vai pandunandana
Tatha tvamapi sharvaddhi sarvankamanavapsyasi
18.4
चतुःशीर्षस्ततः प्राह शक्रस्य दयितः सखा
आलम्बायन इत्येव विश्रुतः करुणात्मकः
Chatuhshirshastatah praha shakrasya dayitah sakha
Alambayana ityeva vishrutah karunatmakah
18.5
मया गोकर्णमासाद्य तपस्तप्त्वा शतं समाः
अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम्
Maya gokarnamasadya tapastaptva shatam samah
Ayonijanam dantanam dharmagyanam suvarchasam
18.6
अजराणामदुःखानां शतवर्षसहस्रिणाम्
लब्धं पुत्रशतं शर्वात्पुरा पाण्डुनृपात्मज
Ajaranamaduhkhanam shatavarshasahasrinam
Labdham putrashatam sharvatpura pandunripatmaja
18.7
वाल्मीकिश्चापि भगवान्युधिष्ठिरमभाषत
विवादे साम्नि मुनिभिर्ब्रह्मघ्नो वै भवानिति
उक्तः क्षणेन चाविष्टस्तेनाधर्मेण भारत
Valmikishchapi bhagavanyudhishthiramabhashata
Vivade samni munibhirbrahmaghno vai bhavaniti
Uktah kshanena chavishtastenadharmena bharata
18.8
सोऽहमीशानमनघमस्तौषं शरणं गतः
मुक्तश्चास्म्यवशः पापात्ततो दुःखविनाशनः
आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेऽग्र्यं भविष्यति
Sohamishanamanaghamastausham sharanam gatah
Muktashchasmyavashah papattato duhkhavinashanah
Aha mam tripuraghno vai yashastegryam bhavishyati
18.9
जामदग्न्यश्च कौन्तेयमाह धर्मभृतां वरः
ऋषिमध्ये स्थितस्तात तपन्निव विभावसुः
Jamadagnyashcha kaunteyamaha dharmabhritam varah
Rishimadhye sthitastata tapanniva vibhavasuh
18.10
पितृविप्रवधेनाहमार्तो वै पाण्डवाग्रज
शुचिर्भूत्वा महादेवं गतवाञ्शरणं नृप
Pitrivipravadhenahamarto vai pandavagraja
Shuchirbhutva mahadevam gatavansharanam nripa
18.11
नामभिश्चास्तुवं देवं ततस्तुष्टोऽभवद्भवः
परशुं च ददौ देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे
Namabhishchastuvam devam tatastushtobhavadbhavah
Parashum cha dadau devo divyanyastrani chaiva me
18.12
पापं न भविता तेऽद्य अजेयश्च भविष्यसि
न ते प्रभविता मृत्युर्यशस्वी च भविष्यसि
Papam na bhavita tedya ajeyashcha bhavishyasi
Na te prabhavita mrityuryashasvi cha bhavishyasi
18.13
आह मां भगवानेवं शिखण्डी शिवविग्रहः
यदवाप्तं च मे सर्वं प्रसादात्तस्य धीमतः
Aha mam bhagavanevam shikhandi shivavigrahah
Yadavaptam cha me sarvam prasadattasya dhimatah
18.14
असितो देवलश्चैव प्राह पाण्डुसुतं नृपम्
शापाच्छक्रस्य कौन्तेय चितो धर्मोऽनशन्मम
तन्मे धर्मं यशश्चाग्र्यमायुश्चैवाददद्भवः
Asito devalashchaiva praha pandusutam nripam
Shapachchhakrasya kaunteya chito dharmonashanmama
Tanme dharmam yashashchagryamayushchaivadadadbhavah
18.15
ऋषिर्गृत्समदो नाम शक्रस्य दयितः सखा
प्राहाजमीढं भगवान्बृहस्पतिसमद्युतिः
Rishirgritsamado nama shakrasya dayitah sakha
Prahajamidham bhagavanbrihaspatisamadyutih
18.16
वसिष्ठो नाम भगवांश्चाक्षुषस्य मनोः सुतः
शतक्रतोरचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके
वर्तमानेऽब्रवीद्वाक्यं साम्नि ह्युच्चारिते मया
Vasishtho nama bhagavanshchakshushasya manoh sutah
Shatakratorachintyasya satre varshasahasrike
Vartamanebravidvakyam samni hyuchcharite maya
18.17
रथन्तरं द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते
समीक्षस्व पुनर्बुद्ध्या हर्षं त्यक्त्वा द्विजोत्तम
अयज्ञवाहिनं पापमकार्षीस्त्वं सुदुर्मते
Rathantaram dvijashreshtha na samyagiti vartate
Samikshasva punarbuddhya harsham tyaktva dvijottama
Ayagyavahinam papamakarshistvam sudurmate
18.18
एवमुक्त्वा महाक्रोधात्प्राह रुष्टः पुनर्वचः
प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यं भीतो वनेचरः
दश वर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च
Evamuktva mahakrodhatpraha rushtah punarvachah
Pragyaya rahito duhkhi nityam bhito vanecharah
Dasha varshasahasrani dashashtau cha shatani cha
18.19
नष्टपानीययवसे मृगैरन्यैश्च वर्जिते
अयज्ञीयद्रुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते
भविता त्वं मृगः क्रूरो महादुःखसमन्वितः
Nashtapaniyayavase mrigairanyaishcha varjite
Ayagyiyadrume deshe rurusinhanishevite
Bhavita tvam mrigah kruro mahaduhkhasamanvitah
18.20
तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातो ह्यहं मृगः
ततो मां शरणं प्राप्तं प्राह योगी महेश्वरः
Tasya vakyasya nidhane partha jato hyaham mrigah
Tato mam sharanam praptam praha yogi maheshvarah
18.21
अजरश्चामरश्चैव भविता दुःखवर्जितः
साम्यं समस्तु ते सौख्यं युवयोर्वर्धतां क्रतुः
Ajarashchamarashchaiva bhavita duhkhavarjitah
Samyam samastu te saukhyam yuvayorvardhatam kratuh
18.22
अनुग्रहानेवमेष करोति भगवान्विभुः
परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा
Anugrahanevamesha karoti bhagavanvibhuh
Param dhata vidhata cha sukhaduhkhe cha sarvada
18.23
अचिन्त्य एष भगवान्कर्मणा मनसा गिरा
न मे तात युधिश्रेष्ठ विद्यया पण्डितः समः
Achintya esha bhagavankarmana manasa gira
Na me tata yudhishreshtha vidyaya panditah samah
18.24
जैगीषव्य उवाच
ममाष्टगुणमैश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा
यत्नेनाल्पेन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर
Jaigishavya uvacha
Mamashtagunamaishvaryam dattam bhagavata pura
Yatnenalpena balina varanasyam yudhishthira
18.25
गार्ग्य उवाच
चतुःषष्ट्यङ्गमददात्कालज्ञानं ममाद्भुतम्
सरस्वत्यास्तटे तुष्टो मनोयज्ञेन पाण्डव
Gargya uvacha
Chatuhshashtyangamadadatkalagyanam mamadbhutam
Sarasvatyastate tushto manoyagyena pandava
18.26
तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां ब्रह्मवादिनाम्
आयुश्चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम्
Tulyam mama sahasram tu sutanam brahmavadinam
Ayushchaiva saputrasya sanvatsarashatayutam
18.27
पराशर उवाच
प्रसाद्याहं पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप
महातपा महातेजा महायोगी महायशाः
वेदव्यासः श्रियावासो ब्रह्मण्यः करुणात्मकः
Parashara uvacha
Prasadyaham pura sharvam manasachintayam nripa
Mahatapa mahateja mahayogi mahayashah
Vedavyasah shriyavaso brahmanyah karunatmakah
18.28
अपि नामेप्सितः पुत्रो मम स्याद्वै महेश्वरात्
इति मत्वा हृदि मतं प्राह मां सुरसत्तमः
Api namepsitah putro mama syadvai maheshvarat
Iti matva hridi matam praha mam surasattamah
18.29
मयि संभवतस्तस्य फलात्कृष्णो भविष्यति
सावर्णस्य मनोः सर्गे सप्तर्षिश्च भविष्यति
Mayi sambhavatastasya phalatkrishno bhavishyati
Savarnasya manoh sarge saptarshishcha bhavishyati
18.30
वेदानां च स वै व्यस्ता कुरुवंशकरस्तथा
इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस्ते जगतो हितः
Vedanam cha sa vai vyasta kuruvanshakarastatha
Itihasasya karta cha putraste jagato hitah
18.31
भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः
अजरश्चामरश्चैव पराशर सुतस्तव
Bhavishyati mahendrasya dayitah sa mahamunih
Ajarashchamarashchaiva parashara sutastava
18.32
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत
युधिष्ठिर महायोगी वीर्यवानक्षयोऽव्ययः
Evamuktva sa bhagavanstatraivantaradhiyata
Yudhishthira mahayogi viryavanakshayovyayah
18.33
माण्डव्य उवाच
अचौरश्चौरशङ्कायां शूले भिन्नो ह्यहं यदा
तत्रस्थेन स्तुतो देवः प्राह मां वै महेश्वरः
Mandavya uvacha
Achaurashchaurashankayam shule bhinno hyaham yada
Tatrasthena stuto devah praha mam vai maheshvarah
18.34
मोक्षं प्राप्स्यसि शूलाच्च जीविष्यसि समार्बुदम्
रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव वर्जितस्त्वं भविष्यसि
Moksham prapsyasi shulachcha jivishyasi samarbudam
Ruja shulakrita chaiva na te vipra bhavishyati
Adhibhirvyadhibhishchaiva varjitastvam bhavishyasi
18.35
पादाच्चतुर्थात्संभूत आत्मा यस्मान्मुने तव
त्वं भविष्यस्यनुपमो जन्म वै सफलं कुरु
Padachchaturthatsambhuta atma yasmanmune tava
Tvam bhavishyasyanupamo janma vai saphalam kuru
18.36
तीर्थाभिषेकं सफलं त्वमविघ्नेन चाप्स्यसि
स्वर्गं चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवोर्जितम्
Tirthabhishekam saphalam tvamavighnena chapsyasi
Svargam chaivakshayam vipra vidadhami tavorjitam
18.37
एवमुक्त्वा तु भगवान्वरेण्यो वृषवाहनः
महेश्वरो महाराज कृत्तिवासा महाद्युतिः
सगणो दैवतश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत
Evamuktva tu bhagavanvarenyo vrishavahanah
Maheshvaro maharaja krittivasa mahadyutih
Sagano daivatashreshthastatraivantaradhiyata
18.38
गालव उवाच
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातो ह्यहं पितरमागतः
अब्रवीन्मां ततो माता दुःखिता रुदती भृशम्
Galava uvacha
Vishvamitrabhyanugyato hyaham pitaramagatah
Abravinmam tato mata duhkhita rudati bhrisham
18.39
कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेदविभूषितम्
न तात तरुणं दान्तं पिता त्वां पश्यतेऽनघ
Kaushikenabhyanugyatam putram vedavibhushitam
Na tata tarunam dantam pita tvam pashyatenagha
18.40
श्रुत्वा जनन्या वचनं निराशो गुरुदर्शने
नियतात्मा महादेवमपश्यं सोऽब्रवीच्च माम्
Shrutva jananya vachanam nirasho gurudarshane
Niyatatma mahadevamapashyam sobravichcha mam
18.41
पिता माता च ते त्वं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः
भविष्यथ विश क्षिप्रं द्रष्टासि पितरं क्षये
Pita mata cha te tvam cha putra mrityuvivarjitah
Bhavishyatha visha kshipram drashtasi pitaram kshaye
18.42
अनुज्ञातो भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर
अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम्
Anugyato bhagavata griham gatva yudhishthira
Apashyam pitaram tata ishtim kritva vinihsritam
18.43
उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश्च शरणाद्गुरून्
तान्विसृज्य च मां प्राह पिता सास्राविलेक्षणः
Upasprishya grihitvedhmam kushanshcha sharanadgurun
Tanvisrijya cha mam praha pita sasravilekshanah
18.44
प्रणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डव
दिष्ट्या दृष्टोऽसि मे पुत्र कृतविद्य इहागतः
Pranamantam parishvajya murdhni chaghraya pandava
Dishtya drishtosi me putra kritavidya ihagatah
18.45
वैशंपायन उवाच
एतान्यत्यद्भुतान्येव कर्माण्यथ महात्मनः
प्रोक्तानि मुनिभिः श्रुत्वा विस्मयामास पाण्डवः
Vaishampayana uvacha
Etanyatyadbhutanyeva karmanyatha mahatmanah
Proktani munibhih shrutva vismayamasa pandavah
18.46
ततः कृष्णोऽब्रवीद्वाक्यं पुनर्मतिमतां वरः
युधिष्ठिरं धर्मनित्यं पुरुहूतमिवेश्वरः
Tatah krishnobravidvakyam punarmatimatam varah
Yudhishthiram dharmanityam puruhutamiveshvarah
18.47
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च; द्यौर्भूमिरापो वसवोऽथ विश्वे
धातार्यमा शुक्रबृहस्पती च; रुद्राः ससाध्या वरुणो वित्तगोपः
Adityachandravanilanalau cha; dyaurbhumirapo vasavotha vishve
Dhataryama shukrabrihaspati cha; rudrah sasadhya varuno vittagopah
18.48
ब्रह्मा शक्रो मारुतो ब्रह्म सत्यं; वेदा यज्ञा दक्षिणा वेदवाहाः
सोमो यष्टा यच्च हव्यं हविश्च; रक्षा दीक्षा नियमा ये च केचित्
Brahma shakro maruto brahma satyam; veda yagya dakshina vedavahah
Somo yashta yachcha havyam havishcha; raksha diksha niyama ye cha kechit
18.49
स्वाहा वषड्ब्राह्मणाः सौरभेया; धर्मं चक्रं कालचक्रं चरं च
यशो दमो बुद्धिमती स्थितिश्च; शुभाशुभं मुनयश्चैव सप्त
Svaha vashadbrahmanah saurabheya; dharmam chakram kalachakram charam cha
Yasho damo buddhimati sthitishcha; shubhashubham munayashchaiva sapta
18.50
अग्र्या बुद्धिर्मनसा दर्शने च; स्पर्शे सिद्धिः कर्मणां या च सिद्धिः
गणा देवानामूष्मपाः सोमपाश्च; लेखाः सुयामास्तुषिता ब्रह्मकायाः
Agrya buddhirmanasa darshane cha; sparshe siddhih karmanam ya cha siddhih
Gana devanamushmapah somapashcha; lekhah suyamastushita brahmakayah
18.51
आभास्वरा गन्धपा दृष्टिपाश्च; वाचा विरुद्धाश्च मनोविरुद्धाः
शुद्धाश्च निर्वाणरताश्च देवाः; स्पर्शाशना दर्शपा आज्यपाश्च
Abhasvara gandhapa drishtipashcha; vacha viruddhashcha manoviruddhah
Shuddhashcha nirvanaratashcha devah; sparshashana darshapa ajyapashcha
18.52
चिन्तागता ये च देवेषु मुख्या; ये चाप्यन्ये देवताश्चाजमीढ
सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा; यक्षास्तथा पन्नगाश्चारणाश्च
Chintagata ye cha deveshu mukhya; ye chapyanye devatashchajamidha
Suparnagandharvapishachadanava; yakshastatha pannagashcharanashcha
18.53
सूक्ष्मं स्थूलं मृदु यच्चाप्यसूक्ष्मं; सुखं दुःखं सुखदुःखान्तरं च
सांख्यं योगं यत्पराणां परं च; शर्वाज्जातं विद्धि यत्कीर्तितं मे
Sukshmam sthulam mridu yachchapyasukshmam; sukham duhkham sukhaduhkhantaram cha
Sankhyam yogam yatparanam param cha; sharvajjatam viddhi yatkirtitam me
18.54
तत्संभूता भूतकृतो वरेण्याः; सर्वे देवा भुवनस्यास्य गोपाः
आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्ष;न्पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम्
Tatsambhuta bhutakrito varenyah; sarve deva bhuvanasyasya gopah
Avishyemam dharanim yebhyaraksha;npuratanim tasya devasya srishtim
18.55
विचिन्वन्तं मनसा तोष्टुवीमि; किंचित्तत्त्वं प्राणहेतोर्नतोऽस्मि
ददातु देवः स वरानिहेष्टा;नभिष्टुतो नः प्रभुरव्ययः सदा
Vichinvantam manasa toshtuvimi; kinchittattvam pranahetornatosmi
Dadatu devah sa varaniheshta;nabhishtuto nah prabhuravyayah sada
18.56
इमं स्तवं संनियम्येन्द्रियाणि; शुचिर्भूत्वा यः पुरुषः पठेत
अभग्नयोगो नियतोऽब्दमेकं; स प्राप्नुयादश्वमेधे फलं यत्
Imam stavam sanniyamyendriyani; shuchirbhutva yah purushah patheta
Abhagnayogo niyatobdamekam; sa prapnuyadashvamedhe phalam yat
18.57
वेदान्कृत्स्नान्ब्राह्मणः प्राप्नुयाच्च; जयेद्राजा पृथिवीं चापि कृत्स्नाम्
वैश्यो लाभं प्राप्नुयान्नैपुणं च; शूद्रो गतिं प्रेत्य तथा सुखं च
Vedankritsnanbrahmanah prapnuyachcha; jayedraja prithivim chapi kritsnam
Vaishyo labham prapnuyannaipunam cha; shudro gatim pretya tatha sukham cha
18.58
स्तवराजमिमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः
सर्वदोषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनम्
Stavarajamimam kritva rudraya dadhire manah
Sarvadoshapaham punyam pavitram cha yashasvinam
18.59
यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि भारत
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति मानवः
Yavantyasya sharireshu romakupani bharata
Tavadvarshasahasrani svarge vasati manavah