UtshovChapter 16
16.1
कृष्ण उवाच
मूर्ध्ना निपत्य नियतस्तेजःसंनिचये ततः
परमं हर्षमागम्य भगवन्तमथाब्रुवम्
Krishna uvacha
Murdhna nipatya niyatastejahsannichaye tatah
Paramam harshamagamya bhagavantamathabruvam
16.2
धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं; यशस्तथाग्र्यं परमं बलं च
योगप्रियत्वं तव संनिकर्षं; वृणे सुतानां च शतं शतानि
Dharme dridhatvam yudhi shatrughatam; yashastathagryam paramam balam cha
Yogapriyatvam tava sannikarsham; vrine sutanam cha shatam shatani
16.3
एवमस्त्विति तद्वाक्यं मयोक्तः प्राह शंकरः
Evamastviti tadvakyam mayoktah praha shankarah
16.4
ततो मां जगतो माता धरणी सर्वपावनी
उवाचोमा प्रणिहिता शर्वाणी तपसां निधिः
Tato mam jagato mata dharani sarvapavani
Uvachoma pranihita sharvani tapasam nidhih
16.5
दत्तो भगवता पुत्रः साम्बो नाम तवानघ
मत्तोऽप्यष्टौ वरानिष्टान्गृहाण त्वं ददामि ते
प्रणम्य शिरसा सा च मयोक्ता पाण्डुनन्दन
Datto bhagavata putrah sambo nama tavanagha
Mattopyashtau varanishtangrihana tvam dadami te
Pranamya shirasa sa cha mayokta pandunandana
16.6
द्विजेष्वकोपं पितृतः प्रसादं; शतं सुतानामुपभोगं परं च
कुले प्रीतिं मातृतश्च प्रसादं; शमप्राप्तिं प्रवृणे चापि दाक्ष्यम्
Dvijeshvakopam pitritah prasadam; shatam sutanamupabhogam param cha
Kule pritim matritashcha prasadam; shamapraptim pravrine chapi dakshyam
16.7
देव्युवाच
एवं भविष्यत्यमरप्रभाव; नाहं मृषा जातु वदे कदाचित्
भार्यासहस्राणि च षोडशैव; तासु प्रियत्वं च तथाक्षयत्वम्
Devyuvacha
Evam bhavishyatyamaraprabhava; naham mrisha jatu vade kadachit
Bharyasahasrani cha shodashaiva; tasu priyatvam cha tathakshayatvam
16.8
प्रीतिं चाग्र्यां बान्धवानां सकाशा;द्ददामि ते वपुषः काम्यतां च
भोक्ष्यन्ते वै सप्ततिर्वै शतानि; गृहे तुभ्यमतिथीनां च नित्यम्
Pritim chagryam bandhavanam sakasha;ddadami te vapushah kamyatam cha
Bhokshyante vai saptatirvai shatani; grihe tubhyamatithinam cha nityam
16.9
वासुदेव उवाच
एवं दत्त्वा वरान्देवो मम देवी च भारत
अन्तर्हितः क्षणे तस्मिन्सगणो भीमपूर्वज
Vasudeva uvacha
Evam dattva varandevo mama devi cha bharata
Antarhitah kshane tasminsagano bhimapurvaja
16.10
एतदत्यद्भुतं सर्वं ब्राह्मणायातितेजसे
उपमन्यवे मया कृत्स्नमाख्यातं कौरवोत्तम
Etadatyadbhutam sarvam brahmanayatitejase
Upamanyave maya kritsnamakhyatam kauravottama
16.11
नमस्कृत्वा तु स प्राह देवदेवाय सुव्रत
नास्ति शर्वसमो दाने नास्ति शर्वसमो रणे
नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः
Namaskritva tu sa praha devadevaya suvrata
Nasti sharvasamo dane nasti sharvasamo rane
Nasti sharvasamo devo nasti sharvasama gatih
16.12
ऋषिरासीत्कृते तात तण्डिरित्येव विश्रुतः
दश वर्षसहस्राणि तेन देवः समाधिना
आराधितोऽभूद्भक्तेन तस्योदर्कं निशामय
Rishirasitkrite tata tandirityeva vishrutah
Dasha varshasahasrani tena devah samadhina
Aradhitobhudbhaktena tasyodarkam nishamaya
16.13
स दृष्टवान्महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम्
पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्गतिमतां वर
अत्युग्रं तेजसां तेजस्तपसां परमं तपः
Sa drishtavanmahadevamastaushichcha stavairvibhum
Pavitranam pavitrastvam gatirgatimatam vara
Atyugram tejasam tejastapasam paramam tapah
16.14
विश्वावसुहिरण्याक्षपुरुहूतनमस्कृत
भूरिकल्याणद विभो पुरुसत्य नमोऽस्तु ते
Vishvavasuhiranyakshapuruhutanamaskrita
Bhurikalyanada vibho purusatya namostu te
16.15
जातीमरणभीरूणां यतीनां यततां विभो
निर्वाणद सहस्रांशो नमस्तेऽस्तु सुखाश्रय
Jatimaranabhirunam yatinam yatatam vibho
Nirvanada sahasransho namastestu sukhashraya
16.16
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः
न विदुस्त्वां तु तत्त्वेन कुतो वेत्स्यामहे वयम्
Brahma shatakraturvishnurvishvedeva maharshayah
Na vidustvam tu tattvena kuto vetsyamahe vayam
16.17
त्वत्तः प्रवर्तते कालस्त्वयि कालश्च लीयते
कालाख्यः पुरुषाख्यश्च ब्रह्माख्यश्च त्वमेव हि
Tvattah pravartate kalastvayi kalashcha liyate
Kalakhyah purushakhyashcha brahmakhyashcha tvameva hi
16.18
तनवस्ते स्मृतास्तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः
अधिपौरुषमध्यात्ममधिभूताधिदैवतम्
अधिलोक्याधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेव हि
Tanavaste smritastisrah puranagyaih surarshibhih
Adhipaurushamadhyatmamadhibhutadhidaivatam
Adhilokyadhivigyanamadhiyagyastvameva hi
16.19
त्वां विदित्वात्मदेहस्थं दुर्विदं दैवतैरपि
विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ताः परं भावमनामयम्
Tvam viditvatmadehastham durvidam daivatairapi
Vidvanso yanti nirmuktah param bhavamanamayam
16.20
अनिच्छतस्तव विभो जन्ममृत्युरनेकतः
द्वारं त्वं स्वर्गमोक्षाणामाक्षेप्ता त्वं ददासि च
Anichchhatastava vibho janmamrityuranekatah
Dvaram tvam svargamokshanamakshepta tvam dadasi cha
16.21
त्वमेव मोक्षः स्वर्गश्च कामः क्रोधस्त्वमेव हि
सत्त्वं रजस्तमश्चैव अधश्चोर्ध्वं त्वमेव हि
Tvameva mokshah svargashcha kamah krodhastvameva hi
Sattvam rajastamashchaiva adhashchordhvam tvameva hi
16.22
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्देन्द्रौ सविता यमः
वरुणेन्दू मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वरः
Brahma vishnushcha rudrashcha skandendrau savita yamah
Varunendu manurdhata vidhata tvam dhaneshvarah
16.23
भूर्वायुर्ज्योतिरापश्च वाग्बुद्धिस्त्वं मतिर्मनः
कर्म सत्यानृते चोभे त्वमेवास्ति च नास्ति च
Bhurvayurjyotirapashcha vagbuddhistvam matirmanah
Karma satyanrite chobhe tvamevasti cha nasti cha
16.24
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च तत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्
विश्वाविश्वपरो भावश्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि
Indriyanindriyarthashcha tatparam prakriterdhruvam
Vishvavishvaparo bhavashchintyachintyastvameva hi
16.25
यच्चैतत्परमं ब्रह्म यच्च तत्परमं पदम्
या गतिः सांख्ययोगानां स भवान्नात्र संशयः
Yachchaitatparamam brahma yachcha tatparamam padam
Ya gatih sankhyayoganam sa bhavannatra sanshayah
16.26
नूनमद्य कृतार्थाः स्म नूनं प्राप्ताः सतां गतिम्
यां गतिं प्राप्नुवन्तीह ज्ञाननिर्मलबुद्धयः
Nunamadya kritarthah sma nunam praptah satam gatim
Yam gatim prapnuvantiha gyananirmalabuddhayah
16.27
अहो मूढाः स्म सुचिरमिमं कालमचेतसः
यन्न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर्बुधाः
Aho mudhah sma suchiramimam kalamachetasah
Yanna vidmah param devam shashvatam yam vidurbudhah
16.28
सोऽयमासादितः साक्षाद्बहुभिर्जन्मभिर्मया
भक्तानुग्रहकृद्देवो यं ज्ञात्वामृतमश्नुते
Soyamasaditah sakshadbahubhirjanmabhirmaya
Bhaktanugrahakriddevo yam gyatvamritamashnute
16.29
देवासुरमनुष्याणां यच्च गुह्यं सनातनम्
गुहायां निहितं ब्रह्म दुर्विज्ञेयं सुरैरपि
Devasuramanushyanam yachcha guhyam sanatanam
Guhayam nihitam brahma durvigyeyam surairapi
16.30
स एष भगवान्देवः सर्वकृत्सर्वतोमुखः
सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता
Sa esha bhagavandevah sarvakritsarvatomukhah
Sarvatma sarvadarshi cha sarvagah sarvavedita
16.31
प्राणकृत्प्राणभृत्प्राणी प्राणदः प्राणिनां गतिः
देहकृद्देहभृद्देही देहभुग्देहिनां गतिः
Pranakritpranabhritprani pranadah praninam gatih
Dehakriddehabhriddehi dehabhugdehinam gatih
16.32
अध्यात्मगतिनिष्ठानां ध्यानिनामात्मवेदिनाम्
अपुनर्मारकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः
Adhyatmagatinishthanam dhyaninamatmavedinam
Apunarmarakamanam ya gatih soyamishvarah
16.33
अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः
अयं च जन्ममरणे विदध्यात्सर्वजन्तुषु
Ayam cha sarvabhutanam shubhashubhagatipradah
Ayam cha janmamarane vidadhyatsarvajantushu
16.34
अयं च सिद्धिकामानामृषीणां सिद्धिदः प्रभुः
अयं च मोक्षकामानां द्विजानां मोक्षदः प्रभुः
Ayam cha siddhikamanamrishinam siddhidah prabhuh
Ayam cha mokshakamanam dvijanam mokshadah prabhuh
16.35
भूराद्यान्सर्वभुवनानुत्पाद्य सदिवौकसः
विभर्ति देवस्तनुभिरष्टाभिश्च ददाति च
Bhuradyansarvabhuvananutpadya sadivaukasah
Vibharti devastanubhirashtabhishcha dadati cha
16.36
अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्
अस्मिंश्च प्रलयं याति अयमेकः सनातनः
Atah pravartate sarvamasminsarvam pratishthitam
Asminshcha pralayam yati ayamekah sanatanah
16.37
अयं स सत्यकामानां सत्यलोकः परः सताम्
अपवर्गश्च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवादिनाम्
Ayam sa satyakamanam satyalokah parah satam
Apavargashcha muktanam kaivalyam chatmavadinam
16.38
अयं ब्रह्मादिभिः सिद्धैर्गुहायां गोपितः प्रभुः
देवासुरमनुष्याणां न प्रकाशो भवेदिति
Ayam brahmadibhih siddhairguhayam gopitah prabhuh
Devasuramanushyanam na prakasho bhavediti
16.39
तं त्वां देवासुरनरास्तत्त्वेन न विदुर्भवम्
मोहिताः खल्वनेनैव हृच्छयेन प्रवेशिताः
Tam tvam devasuranarastattvena na vidurbhavam
Mohitah khalvanenaiva hrichchhayena praveshitah
16.40
ये चैनं संप्रपद्यन्ते भक्तियोगेन भारत
तेषामेवात्मनात्मानं दर्शयत्येष हृच्छयः
Ye chainam samprapadyante bhaktiyogena bharata
Teshamevatmanatmanam darshayatyesha hrichchhayah
16.41
यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते
यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते
Yam gyatva na punarjanma maranam chapi vidyate
Yam viditva param vedyam veditavyam na vidyate
16.42
यं लब्ध्वा परमं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः
प्राणसूक्ष्मां परां प्राप्तिमागच्छत्यक्षयावहाम्
Yam labdhva paramam labham manyate nadhikam punah
Pranasukshmam param praptimagachchhatyakshayavaham
16.43
यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारदाः
सूक्ष्मज्ञानरताः पूर्वं ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः
Yam sankhya gunatattvagyah sankhyashastravisharadah
Sukshmagyanaratah purvam gyatva muchyanti bandhanaih
16.44
यं च वेदविदो वेद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम्
प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च
Yam cha vedavido vedyam vedanteshu pratishthitam
Pranayamapara nityam yam vishanti japanti cha
16.45
अयं स देवयानानामादित्यो द्वारमुच्यते
अयं च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते
Ayam sa devayananamadityo dvaramuchyate
Ayam cha pitriyananam chandrama dvaramuchyate
16.46
एष कालगतिश्चित्रा संवत्सरयुगादिषु
भावाभावौ तदात्वे च अयने दक्षिणोत्तरे
Esha kalagatishchitra sanvatsarayugadishu
Bhavabhavau tadatve cha ayane dakshinottare
16.47
एवं प्रजापतिः पूर्वमाराध्य बहुभिः स्तवैः
वरयामास पुत्रत्वे नीललोहितसंज्ञितम्
Evam prajapatih purvamaradhya bahubhih stavaih
Varayamasa putratve nilalohitasangyitam
16.48
ऋग्भिर्यमनुशंसन्ति तन्त्रे कर्मणि बह्वृचः
यजुर्भिर्यं त्रिधा वेद्यं जुह्वत्यध्वर्यवोऽध्वरे
Rigbhiryamanushansanti tantre karmani bahvrichah
Yajurbhiryam tridha vedyam juhvatyadhvaryavodhvare
16.49
सामभिर्यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः
यज्ञस्य परमा योनिः पतिश्चायं परः स्मृतः
Samabhiryam cha gayanti samagah shuddhabuddhayah
Yagyasya parama yonih patishchayam parah smritah
16.50
रात्र्यहःश्रोत्रनयनः पक्षमासशिरोभुजः
ऋतुवीर्यस्तपोधैर्यो ह्यब्दगुह्योरुपादवान्
Ratryahahshrotranayanah pakshamasashirobhujah
Rituviryastapodhairyo hyabdaguhyorupadavan
16.51
मृत्युर्यमो हुताशश्च कालः संहारवेगवान्
कालस्य परमा योनिः कालश्चायं सनातनः
Mrityuryamo hutashashcha kalah sanharavegavan
Kalasya parama yonih kalashchayam sanatanah
16.52
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
ध्रुवः सप्तर्षयश्चैव भुवनाः सप्त एव च
Chandradityau sanakshatrau sagrahau saha vayuna
Dhruvah saptarshayashchaiva bhuvanah sapta eva cha
16.53
प्रधानं महदव्यक्तं विशेषान्तं सवैकृतम्
ब्रह्मादि स्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत्
Pradhanam mahadavyaktam visheshantam savaikritam
Brahmadi stambaparyantam bhutadi sadasachcha yat
16.54
अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्च यत्परम्
अस्य देवस्य यद्भागं कृत्स्नं संपरिवर्तते
Ashtau prakritayashchaiva prakritibhyashcha yatparam
Asya devasya yadbhagam kritsnam samparivartate
16.55
एतत्परममानन्दं यत्तच्छाश्वतमेव च
एषा गतिर्विरक्तानामेष भावः परः सताम्
Etatparamamanandam yattachchhashvatameva cha
Esha gatirviraktanamesha bhavah parah satam
16.56
एतत्पदमनुद्विग्नमेतद्ब्रह्म सनातनम्
शास्त्रवेदाङ्गविदुषामेतद्ध्यानं परं पदम्
Etatpadamanudvignametadbrahma sanatanam
Shastravedangavidushametaddhyanam param padam
16.57
इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला
इयं सा परमा सिद्धिरियं सा परमा गतिः
Iyam sa parama kashtha iyam sa parama kala
Iyam sa parama siddhiriyam sa parama gatih
16.58
इयं सा परमा शान्तिरियं सा निर्वृतिः परा
यं प्राप्य कृतकृत्याः स्म इत्यमन्यन्त वेधसः
Iyam sa parama shantiriyam sa nirvritih para
Yam prapya kritakrityah sma ityamanyanta vedhasah
16.59
इयं तुष्टिरियं सिद्धिरियं श्रुतिरियं स्मृतिः
अध्यात्मगतिनिष्ठानां विदुषां प्राप्तिरव्यया
Iyam tushtiriyam siddhiriyam shrutiriyam smritih
Adhyatmagatinishthanam vidusham praptiravyaya
16.60
यजतां यज्ञकामानां यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः
या गतिर्दैवतैर्दिव्या सा गतिस्त्वं सनातन
Yajatam yagyakamanam yagyairvipuladakshinaih
Ya gatirdaivatairdivya sa gatistvam sanatana
16.61
जप्यहोमव्रतैः कृच्छ्रैर्नियमैर्देहपातनैः
तप्यतां या गतिर्देव वैराजे सा गतिर्भवान्
Japyahomavrataih krichchhrairniyamairdehapatanaih
Tapyatam ya gatirdeva vairaje sa gatirbhavan
16.62
कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्ततः
या गतिर्ब्रह्मभवने सा गतिस्त्वं सनातन
Karmanyasakritanam cha viraktanam tatastatah
Ya gatirbrahmabhavane sa gatistvam sanatana
16.63
अपुनर्मारकामानां वैराग्ये वर्ततां परे
विकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन
Apunarmarakamanam vairagye vartatam pare
Vikritinam layanam cha sa gatistvam sanatana
16.64
ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां निरुपाख्या निरञ्जना
कैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्
Gyanavigyananishthanam nirupakhya niranjana
Kaivalya ya gatirdeva parama sa gatirbhavan
16.65
वेदशास्त्रपुराणोक्ताः पञ्चैता गतयः स्मृताः
त्वत्प्रसादाद्धि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेऽन्यथा विभो
Vedashastrapuranoktah panchaita gatayah smritah
Tvatprasadaddhi labhyante na labhyantenyatha vibho
16.66
इति तण्डिस्तपोयोगात्तुष्टावेशानमव्ययम्
जगौ च परमं ब्रह्म यत्पुरा लोककृज्जगौ
Iti tandistapoyogattushtaveshanamavyayam
Jagau cha paramam brahma yatpura lokakrijjagau
16.67
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः
न विदुस्त्वामिति ततस्तुष्टः प्रोवाच तं शिवः
Brahma shatakraturvishnurvishvedeva maharshayah
Na vidustvamiti tatastushtah provacha tam shivah
16.68
अक्षयश्चाव्ययश्चैव भविता दुःखवर्जितः
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः
Akshayashchavyayashchaiva bhavita duhkhavarjitah
Yashasvi tejasa yukto divyagyanasamanvitah
16.69
ऋषीणामभिगम्यश्च सूत्रकर्ता सुतस्तव
मत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः
Rishinamabhigamyashcha sutrakarta sutastava
Matprasadaddvijashreshtha bhavishyati na sanshayah
16.70
कं वा कामं ददाम्यद्य ब्रूहि यद्वत्स काङ्क्षसे
प्राञ्जलिः स उवाचेदं त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे
Kam va kamam dadamyadya bruhi yadvatsa kankshase
Pranjalih sa uvachedam tvayi bhaktirdridhastu me
16.71
एवं दत्त्वा वरं देवो वन्द्यमानः सुरर्षिभिः
स्तूयमानश्च विबुधैस्तत्रैवान्तरधीयत
Evam dattva varam devo vandyamanah surarshibhih
Stuyamanashcha vibudhaistatraivantaradhiyata
16.72
अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर
ऋषिराश्रममागम्य ममैतत्प्रोक्तवानिह
Antarhite bhagavati sanuge yadaveshvara
Rishirashramamagamya mamaitatproktavaniha
16.73
यानि च प्रथितान्यादौ तण्डिराख्यातवान्मम
नामानि मानवश्रेष्ठ तानि त्वं शृणु सिद्धये
Yani cha prathitanyadau tandirakhyatavanmama
Namani manavashreshtha tani tvam shrinu siddhaye
16.74
दश नामसहस्राणि वेदेष्वाह पितामहः
शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दश नामशतानि वै
Dasha namasahasrani vedeshvaha pitamahah
Sharvasya shastreshu tatha dasha namashatani vai
16.75
गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर्भगवतोऽच्युत
देवप्रसादाद्देवेश पुरा प्राह महात्मने
Guhyanimani namani tandirbhagavatochyuta
Devaprasadaddevesha pura praha mahatmane