UtshovChapter 145
145.1
युधिष्ठिर उवाच
दुर्वाससः प्रसादात्ते यत्तदा मधुसूदन
अवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Durvasasah prasadatte yattada madhusudana
Avaptamiha vigyanam tanme vyakhyatumarhasi
145.2
महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनः
तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतां वर
Mahabhagyam cha yattasya namani cha mahatmanah
Tattvato gyatumichchhami sarvam matimatam vara
145.3
वासुदेव उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा कपर्दिने
यदवाप्तं महाराज श्रेयो यच्चार्जितं यशः
Vasudeva uvacha
Hanta te kathayishyami namaskritva kapardine
Yadavaptam maharaja shreyo yachcharjitam yashah
145.4
प्रयतः प्रातरुत्थाय यदधीये विशां पते
प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं तन्मे निगदतः शृणु
Prayatah pratarutthaya yadadhiye visham pate
Pranjalih shatarudriyam tanme nigadatah shrinu
145.5
प्रजापतिस्तत्ससृजे तपसोऽन्ते महातपाः
शंकरस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः
Prajapatistatsasrije tapasonte mahatapah
Shankarastvasrijattata prajah sthavarajangamah
145.6
नास्ति किंचित्परं भूतं महादेवाद्विशां पते
इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः
Nasti kinchitparam bhutam mahadevadvisham pate
Iha trishvapi lokeshu bhutanam prabhavo hi sah
145.7
न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिदग्रे महात्मनः
न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते
Na chaivotsahate sthatum kashchidagre mahatmanah
Na hi bhutam samam tena trishu lokeshu vidyate
145.8
गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः
विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च
Gandhenapi hi sangrame tasya kruddhasya shatravah
Visangya hatabhuyishtha vepanti cha patanti cha
145.9
घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपमम्
श्रुत्वा विदीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे
Ghoram cha ninadam tasya parjanyaninadopamam
Shrutva vidiryeddhridayam devanamapi sanyuge
145.10
यांश्च घोरेण रूपेण पश्येत्क्रुद्धः पिनाकधृक्
न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः
कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः
Yanshcha ghorena rupena pashyetkruddhah pinakadhrik
Na sura nasura loke na gandharva na pannagah
Kupite sukhamedhante tasminnapi guhagatah
145.11
प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ
विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा
धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च
Prajapateshcha dakshasya yajato vitate kratau
Vivyadha kupito yagyam nirbhayastu bhavastada
Dhanusha banamutsrijya saghosham vinanada cha
145.12
ते न शर्म कुतः शान्तिं विषादं लेभिरे सुराः
विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे
Te na sharma kutah shantim vishadam lebhire surah
Vidrute sahasa yagye kupite cha maheshvare
145.13
तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः
बभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः
Tena jyatalaghoshena sarve lokah samakulah
Babhuvuravashah partha vishedushcha surasurah
145.14
आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुंधरा
व्यद्रवन्गिरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः
Apashchukshubhire chaiva chakampe cha vasundhara
Vyadravangirayashchapi dyauh paphala cha sarvashah
145.15
अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे
प्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत
Andhena tamasa lokah pravrita na chakashire
Pranashta jyotisham bhashcha saha suryena bharata
145.16
भृशं भीतास्ततः शान्तिं चक्रुः स्वस्त्ययनानि च
ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिणः
Bhrisham bhitastatah shantim chakruh svastyayanani cha
Rishayah sarvabhutanamatmanashcha hitaishinah
145.17
ततः सोऽभ्यद्रवद्देवान्क्रुद्धो रौद्रपराक्रमः
भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्
Tatah sobhyadravaddevankruddho raudraparakramah
Bhagasya nayane kruddhah praharena vyashatayat
145.18
पूषाणं चाभिदुद्राव परेण वपुषान्वितः
पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत्
Pushanam chabhidudrava parena vapushanvitah
Purodasham bhakshayato dashananvai vyashatayat
145.19
ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शंकरम्
पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्
Tatah pranemurdevaste vepamanah sma shankaram
Punashcha sandadhe rudro diptam sunishitam sharam
145.20
रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः
ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः
Rudrasya vikramam drishtva bhita devah saharshibhih
Tatah prasadayamasuh sharvam te vibudhottamah
145.21
जेपुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं ततः
संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः
Jepushcha shatarudriyam devah kritvanjalim tatah
Sanstuyamanastridashaih prasasada maheshvarah
145.22
रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन्
भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे
Rudrasya bhagam yagye cha vishishtam te tvakalpayan
Bhayena tridasha rajansharanam cha prapedire
145.23
तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितोऽभवत्
यद्यच्चापि हतं तत्र तत्तथैव प्रदीयते
Tena chaivatikopena sa yagyah sandhitobhavat
Yadyachchapi hatam tatra tattathaiva pradiyate
145.24
असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि
आयसं राजतं चैव सौवर्णमपरं तथा
Asuranam puranyasanstrini viryavatam divi
Ayasam rajatam chaiva sauvarnamaparam tatha
145.25
नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैरपि
अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः
Nashakattani maghava bhettum sarvayudhairapi
Atha sarvemara rudram jagmuh sharanamarditah
145.26
तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः
रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु
जहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद
Tata uchurmahatmano devah sarve samagatah
Rudra raudra bhavishyanti pashavah sarvakarmasu
Jahi daityansaha purairlokanstrayasva manada
145.27
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम्
शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम्
वेदान्कृत्वा धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिमुत्तमाम्
Sa tathoktastathetyuktva vishnum kritva sharottamam
Shalyamagnim tatha kritva punkham vaivasvatam yamam
Vedankritva dhanuh sarvanjyam cha savitrimuttamam
145.28
देवान्रथवरं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः
त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः
Devanrathavaram kritva viniyujya cha sarvashah
Triparvana trishalyena tena tani bibheda sah
145.29
शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा
तेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत
Sharenadityavarnena kalagnisamatejasa
Tesurah sapurastatra dagdha rudrena bharata
145.30
तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः
उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्तदा
Tam chaivankagatam drishtva balam panchashikham punah
Uma jigyasamana vai koyamityabravittada
145.31
असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतः
सवज्रं स्तम्भयामास तं बाहुं परिघोपमम्
Asuyatashcha shakrasya vajrena praharishyatah
Savajram stambhayamasa tam bahum parighopamam
145.32
न संबुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम्
सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन्मुमुहुरीश्वरे
Na sambubudhire chainam devastam bhuvaneshvaram
Saprajapatayah sarve tasminmumuhurishvare
145.33
ततो ध्यात्वाथ भगवान्ब्रह्मा तममितौजसम्
अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम्
Tato dhyatvatha bhagavanbrahma tamamitaujasam
Ayam shreshtha iti gyatva vavande tamumapatim
145.34
ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः
बभूव स तदा बाहुर्बलहन्तुर्यथा पुरा
Tatah prasadayamasurumam rudram cha te surah
Babhuva sa tada bahurbalahanturyatha pura
145.35
स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान्
द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसत्
Sa chapi brahmano bhutva durvasa nama viryavan
Dvaravatyam mama grihe chiram kalamupavasat
145.36
विप्रकारान्प्रयुङ्क्ते स्म सुबहून्मम वेश्मनि
तानुदारतया चाहमक्षमं तस्य दुःसहम्
Viprakaranprayunkte sma subahunmama veshmani
Tanudarataya chahamakshamam tasya duhsaham
145.37
स देवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽश्विनौ स च विद्युतः
स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः
Sa devendrashcha vayushcha soshvinau sa cha vidyutah
Sa chandramah sa cheshanah sa suryo varunashcha sah
145.38
स कालः सोऽन्तको मृत्युः स तमो रात्र्यहानि च
मासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः
Sa kalah sontako mrityuh sa tamo ratryahani cha
Masardhamasa ritavah sandhye sanvatsarashcha sah
145.39
स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित्
नक्षत्राणि दिशश्चैव प्रदिशोऽथ ग्रहास्तथा
विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवानमितद्युतिः
Sa dhata sa vidhata cha vishvakarma sa sarvavit
Nakshatrani dishashchaiva pradishotha grahastatha
Vishvamurtirameyatma bhagavanamitadyutih
145.40
एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव च
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा
Ekadha cha dvidha chaiva bahudha cha sa eva cha
Shatadha sahasradha chaiva tatha shatasahasradha
145.41
ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतः
न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि
Idrishah sa mahadevo bhuyashcha bhagavanatah
Na hi shakya guna vaktumapi varshashatairapi