UtshovChapter 144
144.1
युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन
वेत्ता त्वमस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः
Yudhishthira uvacha
Bruhi brahmanapujayam vyushtim tvam madhusudana
Vetta tvamasya charthasya veda tvam hi pitamahah
144.2
वासुदेव उवाच
शृणुष्वावहितो राजन्द्विजानां भरतर्षभ
यथातत्त्वेन वदतो गुणान्मे कुरुसत्तम
Vasudeva uvacha
Shrinushvavahito rajandvijanam bharatarshabha
Yathatattvena vadato gunanme kurusattama
144.3
प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः
किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन
ईश्वरस्य सतस्तस्य इह चैव परत्र च
Pradyumnah paripaprachchha brahmanaih parikopitah
Kim phalam brahmaneshvasti pujayam madhusudana
Ishvarasya satastasya iha chaiva paratra cha
144.4
सदा द्विजातीन्संपूज्य किं फलं तत्र मानद
एतद्ब्रूहि पितः सर्वं सुमहान्संशयोऽत्र मे
Sada dvijatinsampujya kim phalam tatra manada
Etadbruhi pitah sarvam sumahansanshayotra me
144.5
इत्युक्तवचनस्तेन प्रद्युम्नेन तदा त्वहम्
प्रत्यब्रुवं महाराज यत्तच्छृणु समाहितः
Ityuktavachanastena pradyumnena tada tvaham
Pratyabruvam maharaja yattachchhrinu samahitah
144.6
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः
Vyushtim brahmanapujayam raukmineya nibodha me
Ete hi somarajana ishvarah sukhaduhkhayoh
144.7
अस्मिँल्लोके रौक्मिणेय तथामुष्मिंश्च पुत्रक
ब्राह्मणप्रमुखं सौख्यं न मेऽत्रास्ति विचारणा
Asminlloke raukmineya tathamushminshcha putraka
Brahmanapramukham saukhyam na metrasti vicharana
144.8
ब्राह्मणप्रमुखं वीर्यमायुः कीर्तिर्यशो बलम्
लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूर्वकाः
Brahmanapramukham viryamayuh kirtiryasho balam
Loka lokeshvarashchaiva sarve brahmanapurvakah
144.9
तत्कथं नाद्रियेयं वै ईश्वरोऽस्मीति पुत्रक
मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान्प्रति
Tatkatham nadriyeyam vai ishvarosmiti putraka
Ma te manyurmahabaho bhavatvatra dvijanprati
144.10
ब्राह्मणो हि महद्भूतमस्मिँल्लोके परत्र च
भस्म कुर्युर्जगदिदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः
Brahmano hi mahadbhutamasminlloke paratra cha
Bhasma kuryurjagadidam kruddhah pratyakshadarshinah
144.11
अन्यानपि सृजेयुश्च लोकाँल्लोकेश्वरांस्तथा
कथं तेषु न वर्तेय सम्यग्ज्ञानात्सुतेजसः
Anyanapi srijeyushcha lokanllokeshvaranstatha
Katham teshu na varteya samyaggyanatsutejasah
144.12
अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः
चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुनखादिमान्
दीर्घेभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणादधिको भुवि
Avasanmadgrihe tata brahmano haripingalah
Chiravasa bilvadandi dirghashmashrunakhadiman
Dirghebhyashcha manushyebhyah pramanadadhiko bhuvi
144.13
स स्म संचरते लोकान्ये दिव्या ये च मानुषाः
इमा गाथा गायमानश्चत्वरेषु सभासु च
Sa sma sancharate lokanye divya ye cha manushah
Ima gatha gayamanashchatvareshu sabhasu cha
144.14
दुर्वाससं वासयेत्को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे
परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात्प्रतिश्रयम्
यो मां कश्चिद्वासयेत न स मां कोपयेदिह
Durvasasam vasayetko brahmanam satkritam grihe
Paribhasham cha me shrutva ko nu dadyatpratishrayam
Yo mam kashchidvasayeta na sa mam kopayediha
144.15
तं स्म नाद्रियते कश्चित्ततोऽहं तमवासयम्
Tam sma nadriyate kashchittatoham tamavasayam
144.16
स स्म भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनामन्नमेकदा
एकदा स्माल्पकं भुङ्क्ते न वैति च पुनर्गृहान्
Sa sma bhunkte sahasranam bahunamannamekada
Ekada smalpakam bhunkte na vaiti cha punargrihan
144.17
अकस्माच्च प्रहसति तथाकस्मात्प्ररोदिति
न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्यामभवत्तदा
Akasmachcha prahasati tathakasmatpraroditi
Na chasya vayasa tulyah prithivyamabhavattada
144.18
सोऽस्मदावसथं गत्वा शय्याश्चास्तरणानि च
कन्याश्चालंकृता दग्ध्वा ततो व्यपगतः स्वयम्
Sosmadavasatham gatva shayyashchastaranani cha
Kanyashchalankrita dagdhva tato vyapagatah svayam
144.19
अथ मामब्रवीद्भूयः स मुनिः संशितव्रतः
कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वरः
Atha mamabravidbhuyah sa munih sanshitavratah
Krishna payasamichchhami bhoktumityeva satvarah
144.20
सदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः
सर्वाण्येवान्नपानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा
भवन्तु सत्कृतानीति पूर्वमेव प्रचोदितः
Sadaiva tu maya tasya chittagyena grihe janah
Sarvanyevannapanani bhakshyashchochchavachastatha
Bhavantu satkritaniti purvameva prachoditah
144.21
ततोऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम्
तद्भुक्त्वैव तु स क्षिप्रं ततो वचनमब्रवीत्
क्षिप्रमङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह
Tatoham jvalamanam vai payasam pratyavedayam
Tadbhuktvaiva tu sa kshipram tato vachanamabravit
Kshipramangani limpasva payaseneti sa sma ha
144.22
अविमृश्यैव च ततः कृतवानस्मि तत्तथा
तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शिरश्चैवाभ्यमृक्षयम्
Avimrishyaiva cha tatah kritavanasmi tattatha
Tenochchhishtena gatrani shirashchaivabhyamrikshayam
144.23
स ददर्श तदाभ्याशे मातरं ते शुभाननाम्
तामपि स्मयमानः स पायसेनाभ्यलेपयत्
Sa dadarsha tadabhyashe mataram te shubhananam
Tamapi smayamanah sa payasenabhyalepayat
144.24
मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णमयोजयत्
तमारुह्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम
Munih payasadigdhangim rathe turnamayojayat
Tamaruhya ratham chaiva niryayau sa grihanmama
144.25
अग्निवर्णो ज्वलन्धीमान्स द्विजो रथधुर्यवत्
प्रतोदेनातुदद्बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः
Agnivarno jvalandhimansa dvijo rathadhuryavat
Pratodenatudadbalam rukminim mama pashyatah
144.26
न च मे स्तोकमप्यासीद्दुःखमीर्ष्याकृतं तदा
ततः स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहिः
Na cha me stokamapyasidduhkhamirshyakritam tada
Tatah sa rajamargena mahata niryayau bahih
144.27
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः
तत्राजल्पन्मिथः केचित्समाभाष्य परस्परम्
Taddrishtva mahadashcharyam dasharha jatamanyavah
Tatrajalpanmithah kechitsamabhashya parasparam
144.28
ब्राह्मणा एव जायेरन्नान्यो वर्णः कथंचन
को ह्येनं रथमास्थाय जीवेदन्यः पुमानिह
Brahmana eva jayerannanyo varnah kathanchana
Ko hyenam rathamasthaya jivedanyah pumaniha
144.29
आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरं विषम्
ब्रह्माशीविषदग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः
Ashivishavisham tikshnam tatastikshnataram visham
Brahmashivishadagdhasya nasti kashchichchikitsakah
144.30
तस्मिन्व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद्रुक्मिणी पथि
तां नामर्षयत श्रीमांस्ततस्तूर्णमचोदयत्
Tasminvrajati durdharshe praskhaladrukmini pathi
Tam namarshayata shrimanstatasturnamachodayat
144.31
ततः परमसंक्रुद्धो रथात्प्रस्कन्द्य स द्विजः
पदातिरुत्पथेनैव प्राधावद्दक्षिणामुखः
Tatah paramasankruddho rathatpraskandya sa dvijah
Padatirutpathenaiva pradhavaddakshinamukhah
144.32
तमुत्पथेन धावन्तमन्वधावं द्विजोत्तमम्
तथैव पायसादिग्धः प्रसीद भगवन्निति
Tamutpathena dhavantamanvadhavam dvijottamam
Tathaiva payasadigdhah prasida bhagavanniti
144.33
ततो विलोक्य तेजस्वी ब्राह्मणो मामुवाच ह
जितः क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज
Tato vilokya tejasvi brahmano mamuvacha ha
Jitah krodhastvaya krishna prakrityaiva mahabhuja
144.34
न तेऽपराधमिह वै दृष्टवानस्मि सुव्रत
प्रीतोऽस्मि तव गोविन्द वृणु कामान्यथेप्सितान्
प्रसन्नस्य च मे तात पश्य व्युष्टिर्यथाविधा
Na teparadhamiha vai drishtavanasmi suvrata
Pritosmi tava govinda vrinu kamanyathepsitan
Prasannasya cha me tata pashya vyushtiryathavidha
144.35
यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति
यथैवान्ने तथा तेषां त्वयि भावो भविष्यति
Yavadeva manushyanamanne bhavo bhavishyati
Yathaivanne tatha tesham tvayi bhavo bhavishyati
144.36
यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति
त्रिषु लोकेषु तावच्च वैशिष्ट्यं प्रतिपत्स्यसे
सुप्रियः सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन
Yavachcha punya lokeshu tvayi kirtirbhavishyati
Trishu lokeshu tavachcha vaishishtyam pratipatsyase
Supriyah sarvalokasya bhavishyasi janardana
144.37
यत्ते भिन्नं च दग्धं च यच्च किंचिद्विनाशितम्
सर्वं तथैव द्रष्टासि विशिष्टं वा जनार्दन
Yatte bhinnam cha dagdham cha yachcha kinchidvinashitam
Sarvam tathaiva drashtasi vishishtam va janardana
144.38
यावदेतत्प्रलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन
अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छा तवाच्युत
Yavadetatpraliptam te gatreshu madhusudana
Ato mrityubhayam nasti yavadichchha tavachyuta
144.39
न तु पादतले लिप्ते कस्मात्ते पुत्रकाद्य वै
नैतन्मे प्रियमित्येव स मां प्रीतोऽब्रवीत्तदा
इत्युक्तोऽहं शरीरं स्वमपश्यं श्रीसमायुतम्
Na tu padatale lipte kasmatte putrakadya vai
Naitanme priyamityeva sa mam pritobravittada
Ityuktoham shariram svamapashyam shrisamayutam
144.40
रुक्मिणीं चाब्रवीत्प्रीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः
कीर्तिं चानुत्तमां लोके समवाप्स्यसि शोभने
Rukminim chabravitpritah sarvastrinam varam yashah
Kirtim chanuttamam loke samavapsyasi shobhane
144.41
न त्वां जरा वा रोगो वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि
स्प्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णमाराधयिष्यसि
Na tvam jara va rogo va vaivarnyam chapi bhamini
Sprakshyanti punyagandha cha krishnamaradhayishyasi
144.42
षोडशानां सहस्राणां वधूनां केशवस्य ह
वरिष्ठा सहलोक्या च केशवस्य भविष्यसि
Shodashanam sahasranam vadhunam keshavasya ha
Varishtha sahalokya cha keshavasya bhavishyasi
144.43
तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत्
प्रस्थितः सुमहातेजा दुर्वासा वह्निवज्ज्वलन्
Tava mataramityuktva tato mam punarabravit
Prasthitah sumahateja durvasa vahnivajjvalan
144.44
एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव
इत्युक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत
Eshaiva te buddhirastu brahmananprati keshava
Ityuktva sa tada putra tatraivantaradhiyata
144.45
तस्मिन्नन्तर्हिते चाहमुपांशुव्रतमादिशम्
यत्किंचिद्ब्राह्मणो ब्रूयात्सर्वं कुर्यामिति प्रभो
Tasminnantarhite chahamupanshuvratamadisham
Yatkinchidbrahmano bruyatsarvam kuryamiti prabho
144.46
एतद्व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक
ततः परमहृष्टात्मा प्राविशं गृहमेव च
Etadvratamaham kritva matra te saha putraka
Tatah paramahrishtatma pravisham grihameva cha
144.47
प्रविष्टमात्रश्च गृहे सर्वं पश्यामि तन्नवम्
यद्भिन्नं यच्च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक
Pravishtamatrashcha grihe sarvam pashyami tannavam
Yadbhinnam yachcha vai dagdham tena viprena putraka
144.48
ततोऽहं विस्मयं प्राप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम्
अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय द्विजं तदा
Tatoham vismayam praptah sarvam drishtva navam dridham
Apujayam cha manasa raukmineya dvijam tada
144.49
इत्यहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतो भरतर्षभ
माहात्म्यं द्विजमुख्यस्य सर्वमाख्यातवांस्तदा
Ityaham raukmineyasya prichchhato bharatarshabha
Mahatmyam dvijamukhyasya sarvamakhyatavanstada
144.50
तथा त्वमपि कौन्तेय ब्राह्मणान्सततं प्रभो
पूजयस्व महाभागान्वाग्भिर्दानैश्च नित्यदा
Tatha tvamapi kaunteya brahmanansatatam prabho
Pujayasva mahabhaganvagbhirdanaishcha nityada
144.51
एवं व्युष्टिमहं प्राप्तो ब्राह्मणानां प्रसादजाम्
यच्च मामाह भीष्मोऽयं तत्सत्यं भरतर्षभ
Evam vyushtimaham prapto brahmananam prasadajam
Yachcha mamaha bhishmoyam tatsatyam bharatarshabha