UtshovChapter 143
143.1
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान्
कं तु कर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि नराधिप
Yudhishthira uvacha
Brahmananarchase rajansatatam sanshitavratan
Kam tu karmodayam drishtva tanarchasi naradhipa
143.2
कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत
तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे
Kam va brahmanapujayam vyushtim drishtva mahavrata
Tanarchasi mahabaho sarvametadvadasva me
143.3
भीष्म उवाच
एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिर्महाव्रतः
Bhishma uvacha
Esha te keshavah sarvamakhyasyati mahamatih
Vyushtim brahmanapujayam drishtavyushtirmahavratah
143.4
बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च; ज्ञानं तथा न विशुद्धं ममाद्य
देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे; न चातितूर्णं सविताद्य याति
Balam shrotre vanmanashchakshushi cha; gyanam tatha na vishuddham mamadya
Dehanyaso natichiranmato me; na chatiturnam savitadya yati
143.5
उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो; ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च
पौराणं ये दण्डमुपासते च; शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ
Ukta dharma ye purane mahanto; brahmananam kshatriyanam visham cha
Pauranam ye dandamupasate cha; shesham krishnadupashikshasva partha
143.6
अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं; योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम्
अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र; सोऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु
Aham hyenam vedmi tattvena krishnam; yoyam hi yachchasya balam puranam
Ameyatma keshavah kauravendra; soyam dharmam vakshyati sanshayeshu
143.7
कृष्णः पृथ्वीमसृजत्खं दिवं च; वराहोऽयं भीमबलः पुराणः
अस्य चाधोऽथान्तरिक्षं दिवं च; दिशश्चतस्रः प्रदिशश्चतस्रः
सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता; स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम्
Krishnah prithvimasrijatkham divam cha; varahoyam bhimabalah puranah
Asya chadhothantariksham divam cha; dishashchatasrah pradishashchatasrah
Srishtistathaiveyamanuprasuta; sa nirmame vishvamidam puranam
143.8
अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं; यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः
येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं; यत्तत्तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम्
Asya nabhyam pushkaram samprasutam; yatrotpannah svayamevamitaujah
Yenachchhinnam tattamah partha ghoram; yattattishthatyarnavam tarjayanam
143.9
कृते युगे धर्म आसीत्समग्र;स्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्नः
बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः; कलावधर्मः क्षितिमाजगाम
Krite yuge dharma asitsamagra;stretakale gyanamanuprapannah
Balam tvasiddvapare partha krishnah; kalavadharmah kshitimajagama
143.10
स पूर्वदेवो निजघान दैत्या;न्स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट्
स भूतानां भावनो भूतभव्यः; स विश्वस्यास्य जगतश्चापि गोप्ता
Sa purvadevo nijaghana daitya;nsa purvadevashcha babhuva samrat
Sa bhutanam bhavano bhutabhavyah; sa vishvasyasya jagatashchapi gopta
143.11
यदा धर्मो ग्लायति वै सुराणां; तदा कृष्णो जायते मानुषेषु
धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा; परांश्च लोकानपरांश्च याति
Yada dharmo glayati vai suranam; tada krishno jayate manusheshu
Dharme sthitva sa tu vai bhavitatma; paranshcha lokanaparanshcha yati
143.12
त्याज्यांस्त्यक्त्वाथासुराणां वधाय; कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ
कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो; मुहुः सोमं विद्धि च शक्रमेतम्
Tyajyanstyaktvathasuranam vadhaya; karyakarye karanam chaiva partha
Kritam karishyatkriyate cha devo; muhuh somam viddhi cha shakrametam
143.13
स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः; स विश्वभृद्विश्वसृग्विश्वजिच्च
स शूलभृच्छोणितभृत्कराल;स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति
Sa vishvakarma sa cha vishvarupah; sa vishvabhridvishvasrigvishvajichcha
Sa shulabhrichchhonitabhritkarala;stam karmabhirviditam vai stuvanti
143.14
तं गन्धर्वा अप्सरसश्च नित्य;मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि
तं राक्षसाश्च परिसंवहन्ते; रायस्पोषः स विजिगीषुरेकः
Tam gandharva apsarasashcha nitya;mupatishthante vibudhanam shatani
Tam rakshasashcha parisanvahante; rayasposhah sa vijigishurekah
143.15
तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति; रथंतरे सामगाश्च स्तुवन्ति
तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति; तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति
Tamadhvare shansitarah stuvanti; rathantare samagashcha stuvanti
Tam brahmana brahmamantraih stuvanti; tasmai haviradhvaryavah kalpayanti
143.16
स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो; महीसत्रं भारताग्रे ददर्श
स चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा; विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च
Sa pauranim brahmaguham pravishto; mahisatram bharatagre dadarsha
Sa chaiva gamuddadharagryakarma; vikshobhya daityanuragandanavanshcha
143.17
तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति; तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति
तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च; सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य
Tasya bhakshanvividhanvedayanti; tamevajau vahanam vedayanti
Tasyantariksham prithivi divam cha; sarvam vashe tishthati shashvatasya
143.18
स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं; यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम्
स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी; स रश्मिमान्सविता चादिदेवः
Sa kumbharetah sasrije puranam; yatrotpannamrishimahurvasishtham
Sa matarishva vibhurashvavaji; sa rashmimansavita chadidevah
143.19
तेनासुरा विजिताः सर्व एव; तस्य विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि
स देवानां मानुषाणां पितॄणां; तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम्
Tenasura vijitah sarva eva; tasya vikrantairvijitaniha trini
Sa devanam manushanam pitrinam; tamevahuryagyavidam vitanam
143.20
स एव कालं विभजन्नुदेति; तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे
तस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति; गभस्तयो मेदिनीं तापयन्तः
Sa eva kalam vibhajannudeti; tasyottaram dakshinam chayane dve
Tasyaivordhvam tiryagadhashcharanti; gabhastayo medinim tapayantah
143.21
तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति; तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति
स मासि मास्यध्वरकृद्विधत्ते; तमध्वरे वेदविदः पठन्ति
Tam brahmana vedavido jushanti; tasyadityo bhamupayujya bhati
Sa masi masyadhvarakridvidhatte; tamadhvare vedavidah pathanti
143.22
स एकयुक्चक्रमिदं त्रिनाभि; सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा
महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः; कृष्णो लोकान्धारयते तथैकः
अश्नन्ननश्नंश्च तथैव धीरः; कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि
Sa ekayukchakramidam trinabhi; saptashvayuktam vahate vai tridhama
Mahatejah sarvagah sarvasinhah; krishno lokandharayate tathaikah
Ashnannanashnanshcha tathaiva dhirah; krishnam sada partha kartaramehi
143.23
स एकदा कक्षगतो महात्मा; तृप्तो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः
स राक्षसानुरगांश्चावजित्य; सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति
Sa ekada kakshagato mahatma; tripto vibhuh khandave dhumaketuh
Sa rakshasanuraganshchavajitya; sarvatragah sarvamagnau juhoti
143.24
स एवाश्वः श्वेतमश्वं प्रयच्छ;त्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार
त्रिवन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र;स्त्रिवृच्छिराश्चतुरस्रश्च तस्य
Sa evashvah shvetamashvam prayachchha;tsa evashvanatha sarvanshchakara
Trivandhurastasya rathastrichakra;strivrichchhirashchaturasrashcha tasya
143.25
स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः; स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम्
एवं रम्यानसृजत्पर्वतांश्च; हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः
Sa vihayo vyadadhatpanchanabhih; sa nirmame gam divamantariksham
Evam ramyanasrijatparvatanshcha; hrishikeshomitadiptagnitejah
143.26
स लङ्घयन्वै सरितो जिघांस;न्स तं वज्रं प्रहरन्तं निरास
स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे; विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः
Sa langhayanvai sarito jighansa;nsa tam vajram praharantam nirasa
Sa mahendrah stuyate vai mahadhvare; vipraireko riksahasraih puranaih
143.27
दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो; गृहे राजन्वासयितुं महौजाः
तमेवाहुरृषिमेकं पुराणं; स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान्
Durvasa vai tena nanyena shakyo; grihe rajanvasayitum mahaujah
Tamevahurrishimekam puranam; sa vishvakridvidadhatyatmabhavan
143.28
वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो; विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान्
कामे वेदे लौकिके यत्फलं च; विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि
Vedanshcha yo vedayatedhidevo; vidhinshcha yashchashrayate puranan
Kame vede laukike yatphalam cha; vishvaksene sarvametatpratihi
143.29
ज्योतींषि शुक्लानि च सर्वलोके; त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च
त्रयोऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः; सर्वे देवा देवकीपुत्र एव
Jyotinshi shuklani cha sarvaloke; trayo loka lokapalastrayashcha
Trayognayo vyahritayashcha tisrah; sarve deva devakiputra eva
143.30
संवत्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः; सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः
मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च; विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि
Sanvatsarah sa rituh sordhamasah; sohoratrah sa kala vai sa kashthah
Matra muhurtashcha lavah kshanashcha; vishvaksene sarvametatpratihi
143.31
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः; सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमास्यः
नक्षत्रयोगा ऋतवश्च पार्थ; विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रसूतम्
Chandradityau grahanakshatratarah; sarvani darshanyatha paurnamasyah
Nakshatrayoga ritavashcha partha; vishvaksenatsarvametatprasutam
143.32
रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च; साध्या विश्वे मरुतां षड्गणाश्च
प्रजापतिर्देवमातादितिश्च; सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त
Rudraditya vasavothashvinau cha; sadhya vishve marutam shadganashcha
Prajapatirdevamataditishcha; sarve krishnadrishayashchaiva sapta
143.33
वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व;मग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः
आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं; ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान्
Vayurbhutva vikshipate cha vishva;magnirbhutva dahate vishvarupah
Apo bhutva majjayate cha sarvam; brahma bhutva srijate vishvasanghan
143.34
वेद्यं च यद्वेदयते च वेदा;न्विधिश्च यश्चाश्रयते विधेयान्
धर्मे च वेदे च बले च सर्वं; चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि
Vedyam cha yadvedayate cha veda;nvidhishcha yashchashrayate vidheyan
Dharme cha vede cha bale cha sarvam; characharam keshavam tvam pratihi
143.35
ज्योतिर्भूतः परमोऽसौ पुरस्ता;त्प्रकाशयन्प्रभया विश्वरूपः
अपः सृष्ट्वा ह्यात्मभूरात्मयोनिः; पुराकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम्
Jyotirbhutah paramosau purasta;tprakashayanprabhaya vishvarupah
Apah srishtva hyatmabhuratmayonih; purakarotsarvamevatha vishvam
143.36
ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि; मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं च
सर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गमं च; विश्वाख्याताद्विष्णुमेनं प्रतीहि
Ritunutpatanvividhanyadbhutani; meghanvidyutsarvamairavatam cha
Sarvam krishnatsthavaram jangamam cha; vishvakhyatadvishnumenam pratihi
143.37
विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं; संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति
ततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थ;माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा
Vishvavasam nirgunam vasudevam; sankarshanam jivabhutam vadanti
Tatah pradyumnamaniruddham chaturtha;magyapayatyatmayonirmahatma
143.38
स पञ्चधा पञ्चजनोपपन्नं; संचोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुः
ततश्चकारावनिमारुतौ च; खं ज्योतिरापश्च तथैव पार्थ
Sa panchadha panchajanopapannam; sanchodayanvishvamidam sisrikshuh
Tatashchakaravanimarutau cha; kham jyotirapashcha tathaiva partha
143.39
स स्थावरं जङ्गमं चैवमेत;च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा
ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां; द्यौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि
तेन विश्वं कृतमेतद्धि राज;न्स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनिः
Sa sthavaram jangamam chaivameta;chchaturvidham lokamimam cha kritva
Tato bhumim vyadadhatpanchabijam; dyauh prithivyam dhasyati bhuri vari
Tena vishvam kritametaddhi raja;nsa jivayatyatmanaivatmayonih
143.40
ततो देवानसुरान्मानुषांश्च; लोकानृषींश्चाथ पितॄन्प्रजाश्च
समासेन विविधान्प्राणिलोका;न्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः
Tato devanasuranmanushanshcha; lokanrishinshchatha pitrinprajashcha
Samasena vividhanpraniloka;nsarvansada bhutapatih sisrikshuh
143.41
शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च; विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि
यद्वर्तते यच्च भविष्यतीह; सर्वमेतत्केशवं त्वं प्रतीहि
Shubhashubham sthavaram jangamam cha; vishvaksenatsarvametatpratihi
Yadvartate yachcha bhavishyatiha; sarvametatkeshavam tvam pratihi
143.42
मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले; साक्षात्कृष्णः शाश्वतो धर्मवाहः
भूतं च यच्चेह न विद्म किंचि;द्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि
Mrityushchaiva praninamantakale; sakshatkrishnah shashvato dharmavahah
Bhutam cha yachcheha na vidma kinchi;dvishvaksenatsarvametatpratihi
143.43
यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम्
तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतो भवेत्
Yatprashastam cha lokeshu punyam yachcha shubhashubham
Tatsarvam keshavochintyo viparitamato bhavet
143.44
एतादृशः केशवोऽयं स्वयंभू;र्नारायणः परमश्चाव्ययश्च
मध्यं चास्य जगतस्तस्थुषश्च; सर्वेषां भूतानां प्रभवश्चाप्ययश्च
Etadrishah keshavoyam svayambhu;rnarayanah paramashchavyayashcha
Madhyam chasya jagatastasthushashcha; sarvesham bhutanam prabhavashchapyayashcha