UtshovChapter 118
118.1
युधिष्ठिर उवाच
अकामाश्च सकामाश्च हता येऽस्मिन्महाहवे
कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Akamashcha sakamashcha hata yesminmahahave
Kam yonim pratipannaste tanme bruhi pitamaha
118.2
दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे
जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्
Duhkham pranaparityagah purushanam mahamridhe
Janami tattvam dharmagya pranatyagam sudushkaram
118.3
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे
कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः
Samriddhe vasamriddhe va shubhe va yadi vashubhe
Karanam tatra me bruhi sarvagyo hyasi me matah
118.4
भीष्म उवाच
समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे
संसारेऽस्मिन्समाजाताः प्राणिनः पृथिवीपते
Bhishma uvacha
Samriddhe vasamriddhe va shubhe va yadi vashubhe
Sansaresminsamajatah praninah prithivipate
118.5
निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम्
सम्यक्चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तश्च युधिष्ठिर
Nirata yena bhavena tatra me shrinu karanam
Samyakchayamanuprashnastvayoktashcha yudhishthira
118.6
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नृप
द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर
Atra te vartayishyami puravrittamidam nripa
Dvaipayanasya sanvadam kitasya cha yudhishthira
118.7
ब्रह्मभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा
ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि
Brahmabhutashcharanviprah krishnadvaipayanah pura
Dadarsha kitam dhavantam shighram shakatavartmani
118.8
गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम्
सर्वज्ञः सर्वतो दृष्ट्वा कीटं वचनमब्रवीत्
Gatigyah sarvabhutanam rutagyashcha sharirinam
Sarvagyah sarvato drishtva kitam vachanamabravit
118.9
कीट संत्रस्तरूपोऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे
क्व धावसि तदाचक्ष्व कुतस्ते भयमागतम्
Kita santrastaruposi tvaritashchaiva lakshyase
Kva dhavasi tadachakshva kutaste bhayamagatam
118.10
कीट उवाच
शकटस्यास्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम
आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः
श्रूयते न स मां हन्यादिति तस्मादपाक्रमे
Kita uvacha
Shakatasyasya mahato ghosham shrutva bhayam mama
Agatam vai mahabuddhe svana esha hi darunah
Shruyate na sa mam hanyaditi tasmadapakrame
118.11
श्वसतां च शृणोम्येवं गोपुत्राणां प्रचोद्यताम्
वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे स्वनं प्रभो
नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविधः स्वनः
Shvasatam cha shrinomyevam goputranam prachodyatam
Vahatam sumahabharam sannikarshe svanam prabho
Nrinam cha sanvahayatam shruyate vividhah svanah
118.12
सोढुमस्मद्विधेनैष न शक्यः कीटयोनिना
तस्मादपक्रमाम्येष भयादस्मात्सुदारुणात्
Sodhumasmadvidhenaisha na shakyah kitayonina
Tasmadapakramamyesha bhayadasmatsudarunat
118.13
दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम्
अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात्
Duhkham hi mrityurbhutanam jivitam cha sudurlabham
Ato bhitah palayami gachchheyam nasukham sukhat
118.14
भीष्म उवाच
इत्युक्तः स तु तं प्राह कुतः कीट सुखं तव
मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे
Bhishma uvacha
Ityuktah sa tu tam praha kutah kita sukham tava
Maranam te sukham manye tiryagyonau hi vartase
118.15
शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून्
नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते
Shabdam sparsham rasam gandham bhoganshchochchavachanbahun
Nabhijanasi kita tvam shreyo maranameva te
118.16
कीट उवाच
सर्वत्र निरतो जीव इतीहापि सुखं मम
चेतयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम्
Kita uvacha
Sarvatra nirato jiva itihapi sukham mama
Chetayami mahapragya tasmadichchhami jivitum
118.17
इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः
मानुषास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः
Ihapi vishayah sarvo yathadeham pravartitah
Manushastiryagashchaiva prithagbhoga visheshatah
118.18
अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः पुरा
अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो वृद्धिजीवनः
Ahamasam manushyo vai shudro bahudhanah pura
Abrahmanyo nrishansashcha kadaryo vriddhijivanah
118.19
वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो मोष्टा विश्वस्य सर्वशः
मिथःकृतोऽपनिधनः परस्वहरणे रतः
Vaktikshno nikritipragyo moshta vishvasya sarvashah
Mithahkritopanidhanah parasvaharane ratah
118.20
भृत्यातिथिजनश्चापि गृहे पर्युषितो मया
मात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभूषता
Bhrityatithijanashchapi grihe paryushito maya
Matsaryatsvadukamena nrishansena bubhushata
118.21
देवार्थं पितृयज्ञार्थमन्नं श्रद्धाकृतं मया
न दत्तमर्थकामेन देयमन्नं पुनाति ह
Devartham pitriyagyarthamannam shraddhakritam maya
Na dattamarthakamena deyamannam punati ha
118.22
गुप्तं शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागताः
अकस्मान्नो भयात्त्यक्ता न च त्राताभयैषिणः
Guptam sharanamashritya bhayeshu sharanagatah
Akasmanno bhayattyakta na cha tratabhayaishinah
118.23
धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाद्भुतम्
श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम्
Dhanam dhanyam priyandaranyanam vasastathadbhutam
Shriyam drishtva manushyanamasuyami nirarthakam
118.24
ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्यबुभूषकः
त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तकः
Irshyuh parasukham drishtva atatayyabubhushakah
Trivargahanta chanyeshamatmakamanuvartakah
118.25
नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया
स्मृत्वा तदनुतप्येऽहं त्यक्त्वा प्रियमिवात्मजम्
Nrishansagunabhuyishtham pura karma kritam maya
Smritva tadanutapyeham tyaktva priyamivatmajam
118.26
शुभानामपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम्
माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया
Shubhanamapi janami kritanam karmanam phalam
Mata cha pujita vriddha brahmanashcharchito maya
118.27
सकृज्जातिगुणोपेतः संगत्या गृहमागतः
अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः
Sakrijjatigunopetah sangatya grihamagatah
Atithih pujito brahmanstena mam najahatsmritih
118.28
कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशामिह लक्षये
तच्छ्रोतुमहमिच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन
Karmana tena chaivaham sukhashamiha lakshaye
Tachchhrotumahamichchhami tvattah shreyastapodhana