UtshovChapter 116
116.1
युधिष्ठिर उवाच
अहिंसा परमो धर्म इत्युक्तं बहुशस्त्वया
श्राद्धेषु च भवानाह पितॄनामिषकाङ्क्षिणः
Yudhishthira uvacha
Ahinsa paramo dharma ityuktam bahushastvaya
Shraddheshu cha bhavanaha pitrinamishakankshinah
116.2
मांसैर्बहुविधैः प्रोक्तस्त्वया श्राद्धविधिः पुरा
अहत्वा च कुतो मांसमेवमेतद्विरुध्यते
Mansairbahuvidhaih proktastvaya shraddhavidhih pura
Ahatva cha kuto mansamevametadvirudhyate
116.3
जातो नः संशयो धर्मे मांसस्य परिवर्जने
दोषो भक्षयतः कः स्यात्कश्चाभक्षयतो गुणः
Jato nah sanshayo dharme mansasya parivarjane
Dosho bhakshayatah kah syatkashchabhakshayato gunah
116.4
हत्वा भक्षयतो वापि परेणोपहृतस्य वा
हन्याद्वा यः परस्यार्थे क्रीत्वा वा भक्षयेन्नरः
Hatva bhakshayato vapi parenopahritasya va
Hanyadva yah parasyarthe kritva va bhakshayennarah
116.5
एतदिच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं त्वयानघ
निश्चयेन चिकीर्षामि धर्ममेतं सनातनम्
Etadichchhami tattvena kathyamanam tvayanagha
Nishchayena chikirshami dharmametam sanatanam
116.6
कथमायुरवाप्नोति कथं भवति सत्त्ववान्
कथमव्यङ्गतामेति लक्षण्यो जायते कथम्
Kathamayuravapnoti katham bhavati sattvavan
Kathamavyangatameti lakshanyo jayate katham
116.7
भीष्म उवाच
मांसस्य भक्षणे राजन्योऽधर्मः कुरुपुंगव
तं मे शृणु यथातत्त्वं यश्चास्य विधिरुत्तमः
Bhishma uvacha
Mansasya bhakshane rajanyodharmah kurupungava
Tam me shrinu yathatattvam yashchasya vidhiruttamah
116.8
रूपमव्यङ्गतामायुर्बुद्धिं सत्त्वं बलं स्मृतिम्
प्राप्तुकामैर्नरैर्हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः
Rupamavyangatamayurbuddhim sattvam balam smritim
Praptukamairnarairhinsa varjita vai kritatmabhih
116.9
ऋषीणामत्र संवादो बहुशः कुरुपुंगव
बभूव तेषां तु मतं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर
Rishinamatra sanvado bahushah kurupungava
Babhuva tesham tu matam yattachchhrinu yudhishthira
116.10
यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः
वर्जयेन्मधु मांसं च सममेतद्युधिष्ठिर
Yo yajetashvamedhena masi masi yatavratah
Varjayenmadhu mansam cha samametadyudhishthira
116.11
सप्तर्षयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपाः
अमांसभक्षणं राजन्प्रशंसन्ति मनीषिणः
Saptarshayo valakhilyastathaiva cha marichipah
Amansabhakshanam rajanprashansanti manishinah
116.12
न भक्षयति यो मांसं न हन्यान्न च घातयेत्
तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
Na bhakshayati yo mansam na hanyanna cha ghatayet
Tam mitram sarvabhutanam manuh svayambhuvobravit
116.13
अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु
साधूनां संमतो नित्यं भवेन्मांसस्य वर्जनात्
Adhrishyah sarvabhutanam vishvasyah sarvajantushu
Sadhunam sammato nityam bhavenmansasya varjanat
116.14
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति
नारदः प्राह धर्मात्मा नियतं सोऽवसीदति
Svamansam paramansena yo vardhayitumichchhati
Naradah praha dharmatma niyatam sovasidati
116.15
ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि
मधुमांसनिवृत्त्येति प्राहैवं स बृहस्पतिः
Dadati yajate chapi tapasvi cha bhavatyapi
Madhumansanivrittyeti prahaivam sa brihaspatih
116.16
मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः
न खादति च यो मांसं सममेतन्मतं मम
Masi masyashvamedhena yo yajeta shatam samah
Na khadati cha yo mansam samametanmatam mama
116.17
सदा यजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छति
सदा तपस्वी भवति मधुमांसस्य वर्जनात्
Sada yajati satrena sada danam prayachchhati
Sada tapasvi bhavati madhumansasya varjanat
116.18
सर्वे वेदा न तत्कुर्युः सर्वयज्ञाश्च भारत
यो भक्षयित्वा मांसानि पश्चादपि निवर्तते
Sarve veda na tatkuryuh sarvayagyashcha bharata
Yo bhakshayitva mansani pashchadapi nivartate
116.19
दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम्
चर्तुं व्रतमिदं श्रेष्ठं सर्वप्राण्यभयप्रदम्
Dushkaram hi rasagyena mansasya parivarjanam
Chartum vratamidam shreshtham sarvapranyabhayapradam
116.20
सर्वभूतेषु यो विद्वान्ददात्यभयदक्षिणाम्
दाता भवति लोके स प्राणानां नात्र संशयः
Sarvabhuteshu yo vidvandadatyabhayadakshinam
Data bhavati loke sa prananam natra sanshayah
116.21
एवं वै परमं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः
प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा
Evam vai paramam dharmam prashansanti manishinah
Prana yathatmanobhishta bhutanamapi te tatha
116.22
आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर्महात्मभिः
मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्
Atmaupamyena gantavyam buddhimadbhirmahatmabhih
Mrityuto bhayamastiti vidusham bhutimichchhatam
116.23
किं पुनर्हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम्
अरोगाणामपापानां पापैर्मांसोपजीविभिः
Kim punarhanyamananam tarasa jivitarthinam
Aroganamapapanam papairmansopajivibhih
116.24
तस्माद्विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम्
धर्मस्यायतनं श्रेष्ठं स्वर्गस्य च सुखस्य च
Tasmadviddhi maharaja mansasya parivarjanam
Dharmasyayatanam shreshtham svargasya cha sukhasya cha
116.25
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तपः
अहिंसा परमं सत्यं ततो धर्मः प्रवर्तते
Ahinsa paramo dharmastathahinsa param tapah
Ahinsa paramam satyam tato dharmah pravartate
116.26
न हि मांसं तृणात्काष्ठादुपलाद्वापि जायते
हत्वा जन्तुं ततो मांसं तस्माद्दोषोऽस्य भक्षणे
Na hi mansam trinatkashthadupaladvapi jayate
Hatva jantum tato mansam tasmaddoshosya bhakshane
116.27
स्वाहास्वधामृतभुजो देवाः सत्यार्जवप्रियाः
क्रव्यादान्राक्षसान्विद्धि जिह्मानृतपरायणान्
Svahasvadhamritabhujo devah satyarjavapriyah
Kravyadanrakshasanviddhi jihmanritaparayanan
116.28
कान्तारेष्वथ घोरेषु दुर्गेषु गहनेषु च
रात्रावहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च
अमांसभक्षणे राजन्भयमन्ते न गच्छति
Kantareshvatha ghoreshu durgeshu gahaneshu cha
Ratravahani sandhyasu chatvareshu sabhasu cha
Amansabhakshane rajanbhayamante na gachchhati
116.29
यदि चेत्खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत्
घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः
Yadi chetkhadako na syanna tada ghatako bhavet
Ghatakah khadakarthaya tam ghatayati vai narah
116.30
अभक्ष्यमेतदिति वा इति हिंसा निवर्तते
खादकार्थमतो हिंसा मृगादीनां प्रवर्तते
Abhakshyametaditi va iti hinsa nivartate
Khadakarthamato hinsa mrigadinam pravartate
116.31
यस्माद्ग्रसति चैवायुर्हिंसकानां महाद्युते
तस्माद्विवर्जयेन्मांसं य इच्छेद्भूतिमात्मनः
Yasmadgrasati chaivayurhinsakanam mahadyute
Tasmadvivarjayenmansam ya ichchhedbhutimatmanah
116.32
त्रातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः प्राणिविहिंसकाः
उद्वेजनीया भूतानां यथा व्यालमृगास्तथा
Trataram nadhigachchhanti raudrah pranivihinsakah
Udvejaniya bhutanam yatha vyalamrigastatha
116.33
लोभाद्वा बुद्धिमोहाद्वा बलवीर्यार्थमेव च
संसर्गाद्वाथ पापानामधर्मरुचिता नृणाम्
Lobhadva buddhimohadva balaviryarthameva cha
Sansargadvatha papanamadharmaruchita nrinam
116.34
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति
उद्विग्नवासे वसति यत्रतत्राभिजायते
Svamansam paramansena yo vardhayitumichchhati
Udvignavase vasati yatratatrabhijayate
116.35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत्
मांसस्याभक्षणं प्राहुर्नियताः परमर्षयः
Dhanyam yashasyamayushyam svargyam svastyayanam mahat
Mansasyabhakshanam prahurniyatah paramarshayah
116.36
इदं तु खलु कौन्तेय श्रुतमासीत्पुरा मया
मार्कण्डेयस्य वदतो ये दोषा मांसभक्षणे
Idam tu khalu kaunteya shrutamasitpura maya
Markandeyasya vadato ye dosha mansabhakshane
116.37
यो हि खादति मांसानि प्राणिनां जीवितार्थिनाम्
हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः
Yo hi khadati mansani praninam jivitarthinam
Hatanam va mritanam va yatha hanta tathaiva sah
116.38
धनेन क्रायको हन्ति खादकश्चोपभोगतः
घातको वधबन्धाभ्यामित्येष त्रिविधो वधः
Dhanena krayako hanti khadakashchopabhogatah
Ghatako vadhabandhabhyamityesha trividho vadhah
116.39
अखादन्ननुमोदंश्च भावदोषेण मानवः
योऽनुमन्येत हन्तव्यं सोऽपि दोषेण लिप्यते
Akhadannanumodanshcha bhavadoshena manavah
Yonumanyeta hantavyam sopi doshena lipyate
116.40
अधृष्यः सर्वभूतानामायुष्मान्नीरुजः सुखी
भवत्यभक्षयन्मांसं दयावान्प्राणिनामिह
Adhrishyah sarvabhutanamayushmannirujah sukhi
Bhavatyabhakshayanmansam dayavanpraninamiha
116.41
हिरण्यदानैर्गोदानैर्भूमिदानैश्च सर्वशः
मांसस्याभक्षणे धर्मो विशिष्टः स्यादिति श्रुतिः
Hiranyadanairgodanairbhumidanaishcha sarvashah
Mansasyabhakshane dharmo vishishtah syaditi shrutih
116.42
अप्रोक्षितं वृथामांसं विधिहीनं न भक्षयेत्
भक्षयन्निरयं याति नरो नास्त्यत्र संशयः
Aprokshitam vrithamansam vidhihinam na bhakshayet
Bhakshayannirayam yati naro nastyatra sanshayah
116.43
प्रोक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा ब्राह्मणकाम्यया
अल्पदोषमिह ज्ञेयं विपरीते तु लिप्यते
Prokshitabhyukshitam mansam tatha brahmanakamyaya
Alpadoshamiha gyeyam viparite tu lipyate
116.44
खादकस्य कृते जन्तुं यो हन्यात्पुरुषाधमः
महादोषकरस्तत्र खादको न तु घातकः
Khadakasya krite jantum yo hanyatpurushadhamah
Mahadoshakarastatra khadako na tu ghatakah
116.45
इज्यायज्ञश्रुतिकृतैर्यो मार्गैरबुधो जनः
हन्याज्जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभाङ्नरः
Ijyayagyashrutikritairyo margairabudho janah
Hanyajjantum mansagriddhri sa vai narakabhannarah
116.46
भक्षयित्वा तु यो मांसं पश्चादपि निवर्तते
तस्यापि सुमहान्धर्मो यः पापाद्विनिवर्तते
Bhakshayitva tu yo mansam pashchadapi nivartate
Tasyapi sumahandharmo yah papadvinivartate
116.47
आहर्ता चानुमन्ता च विशस्ता क्रयविक्रयी
संस्कर्ता चोपभोक्ता च घातकाः सर्व एव ते
Aharta chanumanta cha vishasta krayavikrayi
Sanskarta chopabhokta cha ghatakah sarva eva te
116.48
इदमन्यत्तु वक्ष्यामि प्रमाणं विधिनिर्मितम्
पुराणमृषिभिर्जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम्
Idamanyattu vakshyami pramanam vidhinirmitam
Puranamrishibhirjushtam vedeshu parinishchitam
116.49
प्रवृत्तिलक्षणे धर्मे फलार्थिभिरभिद्रुते
यथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाङ्क्षिणाम्
Pravrittilakshane dharme phalarthibhirabhidrute
Yathoktam rajashardula na tu tanmokshakankshinam
116.50
हविर्यत्संस्कृतं मन्त्रैः प्रोक्षिताभ्युक्षितं शुचि
वेदोक्तेन प्रमाणेन पितॄणां प्रक्रियासु च
अतोऽन्यथा वृथामांसमभक्ष्यं मनुरब्रवीत्
Haviryatsanskritam mantraih prokshitabhyukshitam shuchi
Vedoktena pramanena pitrinam prakriyasu cha
Atonyatha vrithamansamabhakshyam manurabravit
116.51
अस्वर्ग्यमयशस्यं च रक्षोवद्भरतर्षभ
विधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन्नभक्षयन्
Asvargyamayashasyam cha rakshovadbharatarshabha
Vidhina hi narah purvam mansam rajannabhakshayan
116.52
य इच्छेत्पुरुषोऽत्यन्तमात्मानं निरुपद्रवम्
स वर्जयेत मांसानि प्राणिनामिह सर्वशः
Ya ichchhetpurushotyantamatmanam nirupadravam
Sa varjayeta mansani praninamiha sarvashah
116.53
श्रूयते हि पुराकल्पे नृणां व्रीहिमयः पशुः
येनायजन्त यज्वानः पुण्यलोकपरायणाः
Shruyate hi purakalpe nrinam vrihimayah pashuh
Yenayajanta yajvanah punyalokaparayanah
116.54
ऋषिभिः संशयं पृष्टो वसुश्चेदिपतिः पुरा
अभक्ष्यमिति मांसं स प्राह भक्ष्यमिति प्रभो
Rishibhih sanshayam prishto vasushchedipatih pura
Abhakshyamiti mansam sa praha bhakshyamiti prabho
116.55
आकाशान्मेदिनीं प्राप्तस्ततः स पृथिवीपतिः
एतदेव पुनश्चोक्त्वा विवेश धरणीतलम्
Akashanmedinim praptastatah sa prithivipatih
Etadeva punashchoktva vivesha dharanitalam
116.56
प्रजानां हितकामेन त्वगस्त्येन महात्मना
आरण्याः सर्वदैवत्याः प्रोक्षितास्तपसा मृगाः
Prajanam hitakamena tvagastyena mahatmana
Aranyah sarvadaivatyah prokshitastapasa mrigah
116.57
क्रिया ह्येवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताः
प्रीयन्ते पितरश्चैव न्यायतो मांसतर्पिताः
Kriya hyevam na hiyante pitridaivatasanshritah
Priyante pitarashchaiva nyayato mansatarpitah
116.58
इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ
अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप
Idam tu shrinu rajendra kirtyamanam mayanagha
Abhakshane sarvasukham mansasya manujadhipa
116.59
यस्तु वर्षशतं पूर्णं तपस्तप्येत्सुदारुणम्
यश्चैकं वर्जयेन्मांसं सममेतन्मतं मम
Yastu varshashatam purnam tapastapyetsudarunam
Yashchaikam varjayenmansam samametanmatam mama
116.60
कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप
वर्जयेत्सर्वमांसानि धर्मो ह्यत्र विधीयते
Kaumude tu visheshena shuklapakshe naradhipa
Varjayetsarvamansani dharmo hyatra vidhiyate
116.61
चतुरो वार्षिकान्मासान्यो मांसं परिवर्जयेत्
चत्वारि भद्राण्याप्नोति कीर्तिमायुर्यशो बलम्
Chaturo varshikanmasanyo mansam parivarjayet
Chatvari bhadranyapnoti kirtimayuryasho balam
116.62
अथ वा मासमप्येकं सर्वमांसान्यभक्षयन्
अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन्निरामयः
Atha va masamapyekam sarvamansanyabhakshayan
Atitya sarvaduhkhani sukhi jivenniramayah
116.63
ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशोऽपि वा
तेषां हिंसानिवृत्तानां ब्रह्मलोको विधीयते
Ye varjayanti mansani masashah pakshashopi va
Tesham hinsanivrittanam brahmaloko vidhiyate
116.64
मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः
सर्वभूतात्मभूतैस्तैर्विज्ञातार्थपरावरैः
Mansam tu kaumudam paksham varjitam partha rajabhih
Sarvabhutatmabhutaistairvigyatarthaparavaraih
116.65
नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना
आयुषा चानरण्येन दिलीपरघुपूरुभिः
Nabhagenambarishena gayena cha mahatmana
Ayusha chanaranyena diliparaghupurubhih
116.66
कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना
नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना
युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च
Kartaviryaniruddhabhyam nahushena yayatina
Nrigena vishvagashvena tathaiva shashabinduna
Yuvanashvena cha tatha shibinaushinarena cha
116.67
श्येनचित्रेण राजेन्द्र सोमकेन वृकेण च
रैवतेन रन्तिदेवेन वसुना सृञ्जयेन च
Shyenachitrena rajendra somakena vrikena cha
Raivatena rantidevena vasuna srinjayena cha
116.68
दुःषन्तेन करूषेण रामालर्कनलैस्तथा
विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता
Duhshantena karushena ramalarkanalaistatha
Virupashvena nimina janakena cha dhimata
116.69
सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह
इक्ष्वाकुणा शंभुना च श्वेतेन सगरेण च
Silena prithuna chaiva virasenena chaiva ha
Ikshvakuna shambhuna cha shvetena sagarena cha
116.70
एतैश्चान्यैश्च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम्
शारदं कौमुदं मासं ततस्ते स्वर्गमाप्नुवन्
Etaishchanyaishcha rajendra pura mansam na bhakshitam
Sharadam kaumudam masam tataste svargamapnuvan
116.71
ब्रह्मलोके च तिष्ठन्ति ज्वलमानाः श्रियान्विताः
उपास्यमाना गन्धर्वैः स्त्रीसहस्रसमन्विताः
Brahmaloke cha tishthanti jvalamanah shriyanvitah
Upasyamana gandharvaih strisahasrasamanvitah
116.72
तदेतदुत्तमं धर्ममहिंसालक्षणं शुभम्
ये चरन्ति महात्मानो नाकपृष्ठे वसन्ति ते
Tadetaduttamam dharmamahinsalakshanam shubham
Ye charanti mahatmano nakaprishthe vasanti te
116.73
मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः
जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः स्मृताः
विशिष्टतां ज्ञातिषु च लभन्ते नात्र संशयः
Madhu mansam cha ye nityam varjayantiha dharmikah
Janmaprabhriti madyam cha sarve te munayah smritah
Vishishtatam gyatishu cha labhante natra sanshayah
116.74
आपन्नश्चापदो मुच्येद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्
मुच्येत्तथातुरो रोगाद्दुःखान्मुच्येत दुःखितः
Apannashchapado muchyedbaddho muchyeta bandhanat
Muchyettathaturo rogadduhkhanmuchyeta duhkhitah
116.75
तिर्यग्योनिं न गच्छेत रूपवांश्च भवेन्नरः
बुद्धिमान्वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्नुयाच्च महद्यशः
Tiryagyonim na gachchheta rupavanshcha bhavennarah
Buddhimanvai kurushreshtha prapnuyachcha mahadyashah
116.76
एतत्ते कथितं राजन्मांसस्य परिवर्जने
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानमृषिनिर्मितम्
Etatte kathitam rajanmansasya parivarjane
Pravrittau cha nivrittau cha vidhanamrishinirmitam