UtshovChapter 109
109.1
युधिष्ठिर उवाच
सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह
उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्महे
Yudhishthira uvacha
Sarveshameva varnanam mlechchhanam cha pitamaha
Upavase matiriyam karanam cha na vidmahe
109.2
ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्चर्तव्या इति नः श्रुतम्
उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह
Brahmakshatrena niyamashchartavya iti nah shrutam
Upavase katham tesham krityamasti pitamaha
109.3
नियमं चोपवासानां सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव
अवाप्नोति गतिं कां च उपवासपरायणः
Niyamam chopavasanam sarvesham bruhi parthiva
Avapnoti gatim kam cha upavasaparayanah
109.4
उपवासः परं पुण्यमुपवासः परायणम्
उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते
Upavasah param punyamupavasah parayanam
Uposhyeha narashreshtha kim phalam pratipadyate
109.5
अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वै कथम्
स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम
Adharmanmuchyate kena dharmamapnoti vai katham
Svargam punyam cha labhate katham bharatasattama
109.6
उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्यान्नराधिप
धर्मेण च सुखानर्थाँल्लभेद्येन ब्रवीहि तम्
Uposhya chapi kim tena pradeyam syannaradhipa
Dharmena cha sukhanarthanllabhedyena bravihi tam
109.7
वैशंपायन उवाच
एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित्
धर्मपुत्रमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Evam bruvanam kaunteyam dharmagyam dharmatattvavit
Dharmaputramidam vakyam bhishmah shantanavobravit
109.8
इदं खलु महाराज श्रुतमासीत्पुरातनम्
उपवासविधौ श्रेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ
Idam khalu maharaja shrutamasitpuratanam
Upavasavidhau shreshtha ye guna bharatarshabha
109.9
प्राजापत्यं ह्यङ्गिरसं पृष्टवानस्मि भारत
यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्
Prajapatyam hyangirasam prishtavanasmi bharata
Yatha mam tvam tathaivaham prishtavanstam tapodhanam
109.10
प्रश्नमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसंभवः
उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ
Prashnametam maya prishto bhagavanagnisambhavah
Upavasavidhim punyamachashta bharatarshabha
109.11
अङ्गिरा उवाच
ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन
द्विस्त्रिरात्रमथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ
Angira uvacha
Brahmakshatre triratram tu vihitam kurunandana
Dvistriratramathaivatra nirdishtam purusharshabha
109.12
वैश्यशूद्रौ तु यौ मोहादुपवासं प्रकुर्वते
त्रिरात्रं द्विस्त्रिरात्रं वा तयोः पुष्टिर्न विद्यते
Vaishyashudrau tu yau mohadupavasam prakurvate
Triratram dvistriratram va tayoh pushtirna vidyate
109.13
चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्यशूद्रे विधीयते
त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः
Chaturthabhaktakshapanam vaishyashudre vidhiyate
Triratram na tu dharmagyairvihitam brahmavadibhih
109.14
पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत
क्षमावान्रूपसंपन्नः श्रुतवांश्चैव जायते
Panchamyam chaiva shashthyam cha paurnamasyam cha bharata
Kshamavanrupasampannah shrutavanshchaiva jayate
109.15
नानपत्यो भवेत्प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन
यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं क्षपेद्यो भोजयेद्द्विजान्
Nanapatyo bhavetpragyo daridro va kadachana
Yajishnuh panchamim shashthim kshapedyo bhojayeddvijan
109.16
अष्टमीमथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दशीम्
उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते
Ashtamimatha kaunteya shuklapakshe chaturdashim
Uposhya vyadhirahito viryavanabhijayate
109.17
मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्
भोजयेच्च द्विजान्भक्त्या स मुच्येद्व्याधिकिल्बिषैः
Margashirsham tu yo masamekabhaktena sankshipet
Bhojayechcha dvijanbhaktya sa muchyedvyadhikilbishaih
109.18
सर्वकल्याणसंपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः
कृषिभागी बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते
Sarvakalyanasampurnah sarvaushadhisamanvitah
Krishibhagi bahudhano bahuputrashcha jayate
109.19
पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षपेत्
सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते
Paushamasam tu kaunteya bhaktenaikena yah kshapet
Subhago darshaniyashcha yashobhagi cha jayate
109.20
पितृभक्तो माघमासमेकभक्तेन यः क्षपेत्
श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते
Pitribhakto maghamasamekabhaktena yah kshapet
Shrimatkule gyatimadhye sa mahattvam prapadyate
109.21
भगदैवं तु यो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्
स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः
Bhagadaivam tu yo masamekabhaktena yah kshapet
Strishu vallabhatam yati vashyashchasya bhavanti tah
109.22
चैत्रं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्
सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते
Chaitram tu niyato masamekabhaktena yah kshapet
Suvarnamanimuktadhye kule mahati jayate
109.23
निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियः
नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्
Nistaredekabhaktena vaishakham yo jitendriyah
Naro va yadi va nari gyatinam shreshthatam vrajet
109.24
ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षपेत्
ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान्स्त्री वाभिजायते
Jyeshthamulam tu yo masamekabhaktena sankshapet
Aishvaryamatulam shreshtham pumanstri vabhijayate
109.25
आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः
बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते
Ashadhamekabhaktena sthitva masamatandritah
Bahudhanyo bahudhano bahuputrashcha jayate
109.26
श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्
यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धनः
Shravanam niyato masamekabhaktena yah kshapet
Yatra tatrabhishekena yujyate gyativardhanah
109.27
प्रौष्ठपदं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नरः
धनाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते
Praushthapadam tu yo masamekaharo bhavennarah
Dhanadhyam sphitamachalamaishvaryam pratipadyate
109.28
तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षपेत्
प्रजावान्वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते
Tathaivashvayujam masamekabhaktena yah kshapet
Prajavanvahanadhyashcha bahuputrashcha jayate
109.29
कार्त्तिकं तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम्
शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते
Karttikam tu naro masam yah kuryadekabhojanam
Shurashcha bahubharyashcha kirtimanshchaiva jayate
109.30
इति मासा नरव्याघ्र क्षपतां परिकीर्तिताः
तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव
Iti masa naravyaghra kshapatam parikirtitah
Tithinam niyama ye tu shrinu tanapi parthiva
109.31
पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारत
गवाढ्यो बहुपुत्रश्च दीर्घायुश्च स जायते
Pakshe pakshe gate yastu bhaktamashnati bharata
Gavadhyo bahuputrashcha dirghayushcha sa jayate
109.32
मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश
गणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नमनाविलम्
Masi masi triratrani kritva varshani dvadasha
Ganadhipatyam prapnoti nihsapatnamanavilam
109.33
एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदो दश
द्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता
Ete tu niyamah sarve kartavyah sharado dasha
Dve chanye bharatashreshtha pravrittimanuvartata
109.34
यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत्
अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्
Yastu pratastatha sayam bhunjano nantara pibet
Ahinsanirato nityam juhvano jatavedasam
109.35
षड्भिः स वर्षैर्नृपते सिध्यते नात्र संशयः
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
Shadbhih sa varshairnripate sidhyate natra sanshayah
Agnishtomasya yagyasya phalam prapnoti manavah
109.36
अधिवासे सोऽप्सरसां नृत्यगीतविनादिते
तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति
Adhivase sopsarasam nrityagitavinadite
Taptakanchanavarnabham vimanamadhirohati
109.37
पूर्णं वर्षसहस्रं तु ब्रह्मलोके महीयते
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते
Purnam varshasahasram tu brahmaloke mahiyate
Tatkshayadiha chagamya mahatmyam pratipadyate
109.38
यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नरः
अतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते
Yastu sanvatsaram purnamekaharo bhavennarah
Atiratrasya yagyasya sa phalam samupashnute
109.39
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते
तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते
Dashavarshasahasrani svarge cha sa mahiyate
Tatkshayadiha chagamya mahatmyam pratipadyate
109.40
यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तमश्नुते
अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाङ्नियतेन्द्रियः
Yastu sanvatsaram purnam chaturtham bhaktamashnute
Ahinsanirato nityam satyavanniyatendriyah
109.41
वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते
Vajapeyasya yagyasya phalam vai samupashnute
Trinshadvarshasahasrani svarge cha sa mahiyate
109.42
षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षपेत्
अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
Shashthe kale tu kaunteya narah sanvatsaram kshapet
Ashvamedhasya yagyasya phalam prapnoti manavah
109.43
चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति
चत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते
Chakravakaprayuktena vimanena sa gachchhati
Chatvarinshatsahasrani varshanam divi modate
109.44
अष्टमेन तु भक्तेन जीवन्संवत्सरं नृप
गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
Ashtamena tu bhaktena jivansanvatsaram nripa
Gavamayasya yagyasya phalam prapnoti manavah
109.45
हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति
पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते
Hansasarasayuktena vimanena sa gachchhati
Panchashatam sahasrani varshanam divi modate
109.46
पक्षे पक्षे गते राजन्योऽश्नीयाद्वर्षमेव तु
षण्मासानशनं तस्य भगवानङ्गिराब्रवीत्
षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः
Pakshe pakshe gate rajanyoshniyadvarshameva tu
Shanmasanashanam tasya bhagavanangirabravit
Shashtim varshasahasrani divamavasate cha sah
109.47
वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते
सुघोषैर्मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते
Vinanam vallakinam cha venunam cha visham pate
Sughoshairmadhuraih shabdaih suptah sa pratibodhyate
109.48
संवत्सरमिहैकं तु मासि मासि पिबेत्पयः
फलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप
Sanvatsaramihaikam tu masi masi pibetpayah
Phalam vishvajitastata prapnoti sa naro nripa
109.49
सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति
सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते
Sinhavyaghraprayuktena vimanena sa gachchhati
Saptatim cha sahasrani varshanam divi modate
109.50
मासादूर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयते
विधिं त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः
Masadurdhvam naravyaghra nopavaso vidhiyate
Vidhim tvanashanasyahuh partha dharmavido janah
109.51
अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः
पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः
Anarto vyadhirahito gachchhedanashanam tu yah
Pade pade yagyaphalam sa prapnoti na sanshayah
109.52
दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति
शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्यपि तं नरम्
Divam hansaprayuktena vimanena sa gachchhati
Shatam chapsarasah kanya ramayantyapi tam naram
109.53
आर्तो वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः
शतं वर्षसहस्राणां मोदते दिवि स प्रभो
काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते
Arto va vyadhito vapi gachchhedanashanam tu yah
Shatam varshasahasranam modate divi sa prabho
Kanchinupurashabdena suptashchaiva prabodhyate
109.54
सहस्रहंससंयुक्ते विमाने सोमवर्चसि
स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ
Sahasrahansasanyukte vimane somavarchasi
Sa gatva strishatakirne ramate bharatarshabha
109.55
क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम्
व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम्
Kshinasyapyayanam drishtam kshatasya kshatarohanam
Vyadhitasyaushadhagramah kruddhasya cha prasadanam
109.56
दुःखितस्यार्थमानाभ्यां द्रव्याणां प्रतिपादनम्
न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधसः
Duhkhitasyarthamanabhyam dravyanam pratipadanam
Na chaite svargakamasya rochante sukhamedhasah
109.57
अतः स कामसंयुक्तो विमाने हेमसंनिभे
रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोऽलंकृतः शुभे
Atah sa kamasanyukto vimane hemasannibhe
Ramate strishatakirne purusholankritah shubhe
109.58
स्वस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः
अनश्नन्देहमुत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः
Svasthah saphalasankalpah sukhi vigatakalmashah
Anashnandehamutsrijya phalam prapnoti manavah
109.59
बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि
वैडूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते
Balasuryapratikashe vimane hemavarchasi
Vaiduryamuktakhachite vinamurajanadite
109.60
पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते
स्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखमेधते
Patakadipikakirne divyaghantaninadite
Strisahasranucharite sa narah sukhamedhate
109.61
यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव
तावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते
Yavanti romakupani tasya gatreshu pandava
Tavantyeva sahasrani varshanam divi modate
109.62
नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुः
न धर्मात्परमो लाभस्तपो नानशनात्परम्
Nasti vedatparam shastram nasti matrisamo guruh
Na dharmatparamo labhastapo nanashanatparam
109.63
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च
उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते
Brahmanebhyah param nasti pavanam divi cheha cha
Upavasaistatha tulyam tapahkarma na vidyate
109.64
उपोष्य विधिवद्देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे
ऋषयश्च परां सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन्
Uposhya vidhivaddevastridivam pratipedire
Rishayashcha param siddhimupavasairavapnuvan
109.65
दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता
क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागतः
Divyam varshasahasram hi vishvamitrena dhimata
Kshantamekena bhaktena tena vipratvamagatah
109.66
च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः
सर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः
Chyavano jamadagnishcha vasishtho gautamo bhriguh
Sarva eva divam praptah kshamavanto maharshayah
109.67
इदमङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम्
यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्नुते
Idamangirasa purvam maharshibhyah pradarshitam
Yah pradarshayate nityam na sa duhkhamavapnute
109.68
इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं; प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणा
पठेत यो वै शृणुयाच्च नित्यदा; न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम्
Imam tu kaunteya yathakramam vidhim; pravartitam hyangirasa maharshina
Patheta yo vai shrinuyachcha nityada; na vidyate tasya narasya kilbisham
109.69
विमुच्यते चापि स सर्वसंकरै;र्न चास्य दोषैरभिभूयते मनः
वियोनिजानां च विजानते रुतं; ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः
Vimuchyate chapi sa sarvasankarai;rna chasya doshairabhibhuyate manah
Viyonijanam cha vijanate rutam; dhruvam cha kirtim labhate narottamah