UtshovChapter 107
107.1
युधिष्ठिर उवाच
शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्च वैदिके
कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह
Yudhishthira uvacha
Shatayuruktah purushah shataviryashcha vaidike
Kasmanmriyante purusha bala api pitamaha
107.2
आयुष्मान्केन भवति स्वल्पायुर्वापि मानवः
केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम्
Ayushmankena bhavati svalpayurvapi manavah
Kena va labhate kirtim kena va labhate shriyam
107.3
तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथौषधैः
जन्मना यदि वाचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह
Tapasa brahmacharyena japairhomaistathaushadhaih
Janmana yadi vacharattanme bruhi pitamaha
107.4
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि
अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानवः
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyami yanmam tvamanuprichchhasi
Alpayuryena bhavati dirghayurvapi manavah
107.5
येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम्
यथा च वर्तन्पुरुषः श्रेयसा संप्रयुज्यते
Yena va labhate kirtim yena va labhate shriyam
Yatha cha vartanpurushah shreyasa samprayujyate
107.6
आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम्
आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च
Acharallabhate hyayuracharallabhate shriyam
Acharatkirtimapnoti purushah pretya cheha cha
107.7
दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत्
त्रसन्ति यस्माद्भूतानि तथा परिभवन्ति च
Duracharo hi purusho nehayurvindate mahat
Trasanti yasmadbhutani tatha paribhavanti cha
107.8
तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्
Tasmatkuryadihacharam ya ichchhedbhutimatmanah
Api papasharirasya acharo hantyalakshanam
107.9
आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः
साधूनां च यथा वृत्तमेतदाचारलक्षणम्
Acharalakshano dharmah santashchacharalakshanah
Sadhunam cha yatha vrittametadacharalakshanam
107.10
अप्यदृष्टं श्रुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम्
भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम्
Apyadrishtam shrutam vapi purusham dharmacharinam
Bhutikarmani kurvanam tam janah kurvate priyam
107.11
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः
Ye nastika nishkriyashcha gurushastratilanghinah
Adharmagya duracharaste bhavanti gatayushah
107.12
विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुनाः
अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः
Vishila bhinnamaryada nityam sankirnamaithunah
Alpayusho bhavantiha nara nirayagaminah
107.13
सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः
श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति
Sarvalakshanahinopi samudacharavannarah
Shraddadhanonasuyashcha shatam varshani jivati
107.14
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः
अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति
Akrodhanah satyavadi bhutanamavihinsakah
Anasuyurajihmashcha shatam varshani jivati
107.15
लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः
नित्योच्छिष्टः संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्
Loshtamardi trinachchhedi nakhakhadi cha yo narah
Nityochchhishtah sankusuko nehayurvindate mahat
107.16
ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत्
उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः
Brahme muhurte budhyeta dharmarthau chanuchintayet
Utthayachamya tishtheta purvam sandhyam kritanjalih
107.17
एवमेवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन
Evamevaparam sandhyam samupasita vagyatah
Nekshetadityamudyantam nastam yantam kadachana
107.18
ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन्
तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः
Rishayo dirghasandhyatvaddirghamayuravapnuvan
Tasmattishthetsada purvam pashchimam chaiva vagyatah
107.19
ये च पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम्
सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्
Ye cha purvamupasante dvijah sandhyam na pashchimam
Sarvanstandharmiko raja shudrakarmani karayet
107.20
परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित्
न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते
यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्
Paradara na gantavyah sarvavarneshu karhichit
Na hidrishamanayushyam loke kinchana vidyate
Yadrisham purushasyeha paradaropasevanam
107.21
प्रसाधनं च केशानामञ्जनं दन्तधावनम्
पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्
Prasadhanam cha keshanamanjanam dantadhavanam
Purvahna eva kurvita devatanam cha pujanam
107.22
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन
उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदाचन
Purishamutre nodikshennadhitishthetkadachana
Udakyaya cha sambhasham na kurvita kadachana
107.23
नोत्सृजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके
उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन
Notsrijeta purisham cha kshetre gramasya chantike
Ubhe mutrapurishe tu napsu kuryatkadachana
107.24
प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन्
प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्
Pranmukho nityamashniyadvagyatonnamakutsayan
Praskandayechcha manasa bhuktva chagnimupasprishet
107.25
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः
धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः
Ayushyam pranmukho bhunkte yashasyam dakshinamukhah
Dhanyam pashchanmukho bhunkte ritam bhunkte udanmukhah
107.26
नाधितिष्ठेत्तुषाञ्जातु केशभस्मकपालिकाः
अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत्
Nadhitishthettushanjatu keshabhasmakapalikah
Anyasya chapyupasthanam duratah parivarjayet
107.27
शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत्
निषण्णश्चापि खादेत न तु गच्छन्कथंचन
Shantihomanshcha kurvita savitrani cha karayet
Nishannashchapi khadeta na tu gachchhankathanchana
107.28
मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे
Mutram na tishthata karyam na bhasmani na govraje
107.29
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्
आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम्
Ardrapadastu bhunjita nardrapadastu sanvishet
Ardrapadastu bhunjano varshanam jivate shatam
107.30
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन
अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथास्यायुर्न रिष्यते
Trini tejansi nochchhishta alabheta kadachana
Agnim gam brahmanam chaiva tathasyayurna rishyate
107.31
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः
Trini tejansi nochchhishta udiksheta kadachana
Suryachandramasau chaiva nakshatrani cha sarvashah
107.32
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते
Urdhvam prana hyutkramanti yunah sthavira ayati
Pratyutthanabhivadabhyam punastanpratipadyate
107.33
अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापयेत्
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्
Abhivadayeta vriddhanshcha asanam chaiva dapayet
Kritanjalirupasita gachchhantam prishthatonviyat
107.34
न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत्
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति
स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोऽपि संविशेत्
Na chasitasane bhinne bhinnam kansyam cha varjayet
Naikavastrena bhoktavyam na nagnah snatumarhati
Svaptavyam naiva nagnena na chochchhishtopi sanvishet
107.35
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः
केशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतान्विवर्जयेत्
Uchchhishto na sprishechchhirsham sarve pranastadashrayah
Keshagrahanpraharanshcha shirasyetanvivarjayet
107.36
न पाणिभ्यामुभाभ्यां च कण्डूयेज्जातु वै शिरः
न चाभीक्ष्णं शिरः स्नायात्तथास्यायुर्न रिष्यते
Na panibhyamubhabhyam cha kanduyejjatu vai shirah
Na chabhikshnam shirah snayattathasyayurna rishyate
107.37
शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किंचिदुपस्पृशेत्
तिलपिष्टं न चाश्नीयात्तथायुर्विन्दते महत्
Shirahsnatashcha tailena nangam kinchidupasprishet
Tilapishtam na chashniyattathayurvindate mahat
107.38
नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन
वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत्
Nadhyapayettathochchhishto nadhiyita kadachana
Vate cha putigandhe cha manasapi na chintayet
107.39
अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
आयुरस्य निकृन्तामि प्रजामस्याददे तथा
Atra gatha yamodgitah kirtayanti puravidah
Ayurasya nikrintami prajamasyadade tatha
107.40
य उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छति
यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः
तस्माद्युक्तोऽप्यनध्याये नाधीयीत कदाचन
Ya uchchhishtah pravadati svadhyayam chadhigachchhati
Yashchanadhyayakalepi mohadabhyasyati dvijah
Tasmadyuktopyanadhyaye nadhiyita kadachana
107.41
प्रत्यादित्यं प्रत्यनिलं प्रति गां च प्रति द्विजान्
ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः
Pratyadityam pratyanilam prati gam cha prati dvijan
Ye mehanti cha panthanam te bhavanti gatayushah
107.42
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथास्यायुर्न रिष्यते
Ubhe mutrapurishe tu diva kuryadudanmukhah
Dakshinabhimukho ratrau tathasyayurna rishyate
107.43
त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुः
ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः
Trinkrishannavajaniyaddirghamayurjijivishuh
Brahmanam kshatriyam sarpam sarve hyashivishastrayah
107.44
दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा
क्षत्रियोऽपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा
Dahatyashivishah kruddho yavatpashyati chakshusha
Kshatriyopi dahetkruddho yavatsprishati tejasa
107.45
ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च
तस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः
Brahmanastu kulam hanyaddhyanenavekshitena cha
Tasmadetattrayam yatnadupaseveta panditah
107.46
गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युधिष्ठिर
Guruna vairanirbandho na kartavyah kadachana
Anumanyah prasadyashcha guruh kruddho yudhishthira
107.47
सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह
गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः
Samyanmithyapravrittepi vartitavyam guraviha
Guruninda dahatyayurmanushyanam na sanshayah
107.48
दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम्
उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा
Duradavasathanmutram duratpadavasechanam
Uchchhishtotsarjanam chaiva dure karyam hitaishina
107.49
नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह
Natikalpam natisayam na cha madhyandine sthite
Nagyataih saha gachchheta naiko na vrishalaih saha
107.50
पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च
Pantha deyo brahmanaya gobhyo rajabhya eva cha
Vriddhaya bharataptaya garbhinyai durbalaya cha
107.51
प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन्
चतुष्पथान्प्रकुर्वीत सर्वानेव प्रदक्षिणान्
Pradakshinam cha kurvita parigyatanvanaspatin
Chatushpathanprakurvita sarvaneva pradakshinan
107.52
मध्यंदिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा
चतुष्पथान्न सेवेत उभे संध्ये तथैव च
Madhyandine nishakale madhyaratre cha sarvada
Chatushpathanna seveta ubhe sandhye tathaiva cha
107.53
उपानहौ च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत्
ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत्
Upanahau cha vastram cha dhritamanyairna dharayet
Brahmachari cha nityam syatpadam padena nakramet
107.54
अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः
अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत्
Amavasyam paurnamasyam chaturdashyam cha sarvashah
Ashtamyam sarvapakshanam brahmachari sada bhavet
107.55
वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च
आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्
Vritha mansam na khadeta prishthamansam tathaiva cha
Akrosham parivadam cha paishunyam cha vivarjayet
107.56
नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीत
ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्
Naruntudah syanna nrishansavadi; na hinatah paramabhyadadita
Yayasya vacha para udvijeta; na tam vadedrushatim papalokyam
107.57
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
Vaksayaka vadanannishpatanti; yairahatah shochati ratryahani
Parasya namarmasu te patanti; tanpandito navasrijetpareshu
107.58
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम्
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्
Rohate sayakairviddham vanam parashuna hatam
Vacha duruktam bibhatsam na sanrohati vakkshatam
107.59
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान्
रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत्
Hinanganatiriktanganvidyahinanvayodhikan
Rupadravinahinanshcha sattvahinanshcha nakshipet
107.60
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम्
द्वेषस्तम्भाभिमानांश्च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्
Nastikyam vedanindam cha devatanam cha kutsanam
Dveshastambhabhimananshcha taikshnyam cha parivarjayet
107.61
परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रोद्धो नैनं निपातयेत्
अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिक्षार्थं ताडनं स्मृतम्
Parasya dandam nodyachchhetkroddho nainam nipatayet
Anyatra putrachchhishyadva shikshartham tadanam smritam
107.62
न ब्राह्मणान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत्
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथास्यायुर्न रिष्यते
Na brahmananparivadennakshatrani na nirdishet
Tithim pakshasya na bruyattathasyayurna rishyate
107.63
कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः
पादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा
Kritva mutrapurishe tu rathyamakramya va punah
Padaprakshalanam kuryatsvadhyaye bhojane tatha
107.64
त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन्
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते
Trini devah pavitrani brahmananamakalpayan
Adrishtamadbhirnirniktam yachcha vacha prashasyate
107.65
संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा
आत्मार्थं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत्
Sanyavam krisaram mansam shashkuli payasam tatha
Atmartham na prakartavyam devartham tu prakalpayet
107.66
नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदा
वाग्यतो दन्तकाष्ठं च नित्यमेव समाचरेत्
न चाभ्युदितशायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत्
Nityamagnim paricharedbhiksham dadyachcha nityada
Vagyato dantakashtham cha nityameva samacharet
Na chabhyuditashayi syatprayashchitti tatha bhavet
107.67
मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्
आचार्यमथ वाप्येनं तथायुर्विन्दते महत्
Matapitaramutthaya purvamevabhivadayet
Acharyamatha vapyenam tathayurvindate mahat
107.68
वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः
भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि च वर्जयेत्
Varjayeddantakashthani varjaniyani nityashah
Bhakshayechchhastradrishtani parvasvapi cha varjayet
107.69
उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः
Udanmukhashcha satatam shaucham kuryatsamahitah
107.70
अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेत्कदाचन
अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्
Akritva devatapujam nanyam gachchhetkadachana
Anyatra tu gurum vriddham dharmikam va vichakshanam
107.71
अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः
न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन
Avalokyo na chadarsho malino buddhimattaraih
Na chagyatam striyam gachchhedgarbhinim va kadachana
107.72
उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च
प्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वानथ वा दक्षिणाशिराः
Udakshira na svapeta tatha pratyakshira na cha
Prakshirastu svapedvidvanatha va dakshinashirah
107.73
न भग्ने नावदीर्णे वा शयने प्रस्वपेत च
नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन
Na bhagne navadirne va shayane prasvapeta cha
Nantardhane na sanyukte na cha tiryakkadachana
107.74
न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचन
स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः
Na nagnah karhichitsnayanna nishayam kadachana
Snatva cha navamrijyeta gatrani suvichakshanah
107.75
न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत्
आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः
स्रजश्च नावकर्षेत न बहिर्धारयेत च
Na chanulimpedasnatva snatva vaso na nirdhunet
Ardra eva tu vasansi nityam seveta manavah
Srajashcha navakarsheta na bahirdharayeta cha
107.76
रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः
वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभो
Raktamalyam na dharyam syachchhuklam dharyam tu panditaih
Varjayitva tu kamalam tatha kuvalayam vibho
107.77
रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपि
काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हिचित्
स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशां पते
Raktam shirasi dharyam tu tatha vaneyamityapi
Kanchani chaiva ya mala na sa dushyati karhichit
Snatasya varnakam nityamardram dadyadvisham pate
107.78
विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः
तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशमेव च
Viparyayam na kurvita vasaso buddhimannarah
Tatha nanyadhritam dharyam na chapadashameva cha
107.79
अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तम
अन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि
Anyadeva bhavedvasah shayaniye narottama
Anyadrathyasu devanamarchayamanyadeva hi
107.80
प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च
पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान्
Priyanguchandanabhyam cha bilvena tagarena cha
Prithagevanulimpeta kesarena cha buddhiman
107.81
उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतः
पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत्
Upavasam cha kurvita snatah shuchiralankritah
Parvakaleshu sarveshu brahmachari sada bhavet
107.82
नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन
तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतां नाप्रदाय च
Nalidhaya parihatam bhakshayita kadachana
Tatha noddhritasarani prekshatam napradaya cha
107.83
न संनिकृष्टो मेधावी नाशुचिर्न च सत्सु च
प्रतिषिद्धान्न धर्मेषु भक्षान्भुञ्जीत पृष्ठतः
Na sannikrishto medhavi nashuchirna cha satsu cha
Pratishiddhanna dharmeshu bhakshanbhunjita prishthatah
107.84
पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च
उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तमः
Pippalam cha vatam chaiva shanashakam tathaiva cha
Udumbaram na khadechcha bhavarthi purushottamah
107.85
आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत्
वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत्
Ajam gavyam cha yanmansam mayuram chaiva varjayet
Varjayechchhushkamansam cha tatha paryushitam cha yat
107.86
न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषु
दधिसक्तून्न भुञ्जीत वृथामांसं च वर्जयेत्
Na panau lavanam vidvanprashniyanna cha ratrishu
Dadhisaktunna bhunjita vrithamansam cha varjayet
107.87
वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च
सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः
Valena tu na bhunjita parashraddham tathaiva cha
Sayam pratashcha bhunjita nantarale samahitah
107.88
वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन
भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत्
Vagyato naikavastrashcha nasanvishtah kadachana
Bhumau sadaiva nashniyannanasino na shabdavat
107.89
तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशां पते
पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः
Toyapurvam pradayannamatithibhyo visham pate
Pashchadbhunjita medhavi na chapyanyamana narah
107.90
समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर
विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने
Samanamekapanktyam tu bhojyamannam nareshvara
Visham halahalam bhunkte yopradaya suhrijjane
107.91
पानीयं पायसं सर्पिर्दधिसक्तुमधून्यपि
निरस्य शेषमेतेषां न प्रदेयं तु कस्यचित्
Paniyam payasam sarpirdadhisaktumadhunyapi
Nirasya sheshametesham na pradeyam tu kasyachit
107.92
भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत्
दधि चाप्यनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना
Bhunjano manujavyaghra naiva shankam samacharet
Dadhi chapyanupanam vai na kartavyam bhavarthina
107.93
आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथोदकम्
अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्
Achamya chaiva hastena parisravya tathodakam
Angushtham charanasyatha dakshinasyavasechayet
107.94
पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः
ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः
Panim murdhni samadhaya sprishtva chagnim samahitah
Gyatishraishthyamavapnoti prayogakushalo narah
107.95
अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितलेन च
स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना
Adbhih pranansamalabhya nabhim panitalena cha
Sprishanshchaiva pratishtheta na chapyardrena panina
107.96
अङ्गुष्ठस्यान्तराले च ब्राह्मं तीर्थमुदाहृतम्
कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते
Angushthasyantarale cha brahmam tirthamudahritam
Kanishthikayah pashchattu devatirthamihochyate
107.97
अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत
तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वापो न्यायतस्तथा
Angushthasya cha yanmadhyam pradeshinyashcha bharata
Tena pitryani kurvita sprishtvapo nyayatastatha
107.98
परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन
न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना
Parapavadam na bruyannapriyam cha kadachana
Na manyuh kashchidutpadyah purushena bhavarthina
107.99
पतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं चापि वर्जयेत्
संसर्गं च न गच्छेत तथायुर्विन्दते महत्
Patitaistu katham nechchheddarshanam chapi varjayet
Sansargam cha na gachchheta tathayurvindate mahat
107.100
न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम्
न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथायुर्विन्दते महत्
Na diva maithunam gachchhenna kanyam na cha bandhakim
Na chasnatam striyam gachchhettathayurvindate mahat
107.101
स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते
त्रिः पीत्वापो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः
Sve sve tirthe samachamya karye samupakalpite
Trih pitvapo dvih pramrijya kritashaucho bhavennarah
107.102
इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः
कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा
Indriyani sakritsprishya trirabhyukshya cha manavah
Kurvita pitryam daivam cha vedadrishtena karmana
107.103
ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव
प्रवृत्तं च हितं चोक्त्वा भोजनाद्यन्तयोस्तथा
Brahmanarthe cha yachchhaucham tachcha me shrinu kaurava
Pravrittam cha hitam choktva bhojanadyantayostatha
107.104
सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत्
निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्
Sarvashaucheshu brahmena tirthena samupasprishet
Nishthivya tu tatha kshutva sprishyapo hi shuchirbhavet
107.105
वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रो यो भवेदपि
गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च
Vriddho gyatistatha mitram daridro yo bhavedapi
Grihe vasayitavyaste dhanyamayushyameva cha
107.106
गृहे पारावता धन्याः शुकाश्च सहसारिकाः
गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः
Grihe paravata dhanyah shukashcha sahasarikah
Griheshvete na papaya tatha vai tailapayikah
107.107
उद्दीपकाश्च गृध्राश्च कपोता भ्रमरास्तथा
निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाचरेत्
Uddipakashcha gridhrashcha kapota bhramarastatha
Nivisheyuryada tatra shantimeva tadacharet
107.108
अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्
महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित्
Amangalyani chaitani tathakrosho mahatmanam
Mahatmanam cha guhyani na vaktavyani karhichit
107.109
अगम्याश्च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस्तथा
वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर
Agamyashcha na gachchheta rajapatnih sakhistatha
Vaidyanam balavriddhanam bhrityanam cha yudhishthira
107.110
बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च
संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्
Bandhunam brahmananam cha tatha sharanikasya cha
Sambandhinam cha rajendra tathayurvindate mahat
107.111
ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम्
तदावसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर
Brahmanasthapatibhyam cha nirmitam yanniveshanam
Tadavasetsada pragyo bhavarthi manujeshvara
107.112
संध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत्
न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर्विन्दते महत्
Sandhyayam na svapedrajanvidyam na cha samacharet
Na bhunjita cha medhavi tathayurvindate mahat
107.113
नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम्
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता
Naktam na kuryatpitryani bhuktva chaiva prasadhanam
Paniyasya kriya naktam na karya bhutimichchhata
107.114
वर्जनीयाश्च वै नित्यं सक्तवो निशि भारत
शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भोजने
Varjaniyashcha vai nityam saktavo nishi bharata
Sheshani chavadatani paniyam chaiva bhojane
107.115
सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत्
द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत्
Sauhityam cha na kartavyam ratrau naiva samacharet
Dvijachchhedam na kurvita bhuktva na cha samacharet
107.116
महाकुलप्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा
वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्यामावोढुमर्हति
Mahakulaprasutam cha prashastam lakshanaistatha
Vayahstham cha mahapragya kanyamavodhumarhati
107.117
अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा
पुत्राः प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत
Apatyamutpadya tatah pratishthapya kulam tatha
Putrah pradeya gyaneshu kuladharmeshu bharata
107.118
कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते
पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत
Kanya chotpadya datavya kulaputraya dhimate
Putra niveshyashcha kuladbhritya labhyashcha bharata
107.119
शिरःस्नातोऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च
नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः
न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाग्नेये च भारत
Shirahsnatotha kurvita daivam pitryamathapi cha
Nakshatre na cha kurvita yasminjato bhavennarah
Na proshthapadayoh karyam tathagneye cha bharata
107.120
दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यहं च विवर्जयेत्
ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्
Daruneshu cha sarveshu pratyaham cha vivarjayet
Jyotishe yani choktani tani sarvani varjayet
107.121
प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः
उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्
Pranmukhah shmashrukarmani karayeta samahitah
Udanmukho va rajendra tathayurvindate mahat
107.122
परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथा
परिवादो न धर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ
Parivadam na cha bruyatpareshamatmanastatha
Parivado na dharmaya prochyate bharatarshabha
107.123
वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम
समार्षां व्यङ्गितां चैव मातुः स्वकुलजां तथा
Varjayedvyanginim narim tatha kanyam narottama
Samarsham vyangitam chaiva matuh svakulajam tatha
107.124
वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम्
तथातिकृष्णवर्णां च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्
Vriddham pravrajitam chaiva tathaiva cha pativratam
Tathatikrishnavarnam cha varnotkrishtam cha varjayet
107.125
अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः
पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमावोढुमर्हसि
Ayonim cha viyonim cha na gachchheta vichakshanah
Pingalam kushthinim narim na tvamavodhumarhasi
107.126
अपस्मारिकुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत्
श्वित्रिणां च कुले जातां त्रयाणां मनुजेश्वर
Apasmarikule jatam nihinam chaiva varjayet
Shvitrinam cha kule jatam trayanam manujeshvara
107.127
लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः
मनोज्ञा दर्शनीया च तां भवान्वोढुमर्हति
Lakshanairanvita ya cha prashasta ya cha lakshanaih
Manogya darshaniya cha tam bhavanvodhumarhati
107.128
महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर
अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता
Mahakule niveshtavyam sadrishe va yudhishthira
Avara patita chaiva na grahya bhutimichchhata
107.129
अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः
वेदेषु ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत्
Agninutpadya yatnena kriyah suvihitashcha yah
Vedeshu brahmanaih proktastashcha sarvah samacharet
107.130
न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश्च सर्वशः
अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत्
Na chershya strishu kartavya dara rakshyashcha sarvashah
Anayushya bhavedirshya tasmadirshyam vivarjayet
107.131
अनायुष्यो दिवास्वप्नस्तथाभ्युदितशायिता
प्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टाः स्वपन्ति वै
Anayushyo divasvapnastathabhyuditashayita
Pratarnishayam cha tatha ye chochchhishtah svapanti vai
107.132
पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा
यत्नतो वै न कर्तव्यमभ्यासश्चैव भारत
Paradaryamanayushyam napitochchhishtata tatha
Yatnato vai na kartavyamabhyasashchaiva bharata
107.133
संध्यां न भुञ्जेन्न स्नायान्न पुरीषं समुत्सृजेत्
प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किंचित्समाचरेत्
Sandhyam na bhunjenna snayanna purisham samutsrijet
Prayatashcha bhavettasyam na cha kinchitsamacharet
107.134
ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप
देवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत्
Brahmananpujayechchapi tatha snatva naradhipa
Devanshcha pranametsnato gurunshchapyabhivadayet
107.135
अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत्तु दर्शकः
अनिमन्त्रिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत
Animantrito na gachchheta yagyam gachchhettu darshakah
Animantrite hyanayushyam gamanam tatra bharata
107.136
न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्यं तथा निशि
अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत्
Na chaikena parivrajyam na gantavyam tatha nishi
Anagatayam sandhyayam pashchimayam grihe vaset
107.137
मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम्
हितं वाप्यहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ
Matuh piturgurunam cha karyamevanushasanam
Hitam vapyahitam vapi na vicharyam nararshabha
107.138
धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नराधिप
हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह
यत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुखमेधते
Dhanurvede cha vede cha yatnah karyo naradhipa
Hastiprishtheshvaprishthe cha rathacharyasu chaiva ha
Yatnavanbhava rajendra yatnavansukhamedhate
107.139
अप्रधृष्यश्च शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य च
प्रजापालनयुक्तश्च न क्षतिं लभते क्वचित्
Apradhrishyashcha shatrunam bhrityanam svajanasya cha
Prajapalanayuktashcha na kshatim labhate kvachit
107.140
युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत
गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप
Yuktishastram cha te gyeyam shabdashastram cha bharata
Gandharvashastram cha kalah parigyeya naradhipa
107.141
पुराणमितिहासाश्च तथाख्यानानि यानि च
महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते
Puranamitihasashcha tathakhyanani yani cha
Mahatmanam cha charitam shrotavyam nityameva te
107.142
पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत्
स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः
Patnim rajasvalam chaiva nabhigachchhenna chahvayet
Snatam chaturthe divase ratrau gachchhedvichakshanah
107.143
पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत्
एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः
Panchame divase nari shashthehani pumanbhavet
Etena vidhina patnimupagachchheta panditah
107.144
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः
यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः
अतऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप
Gyatisambandhimitrani pujaniyani nityashah
Yashtavyam cha yathashakti yagyairvividhadakshinaih
Ataurdhvamaranyam cha sevitavyam naradhipa
107.145
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर
Esha te lakshanoddesha ayushyanam prakirtitah
Sheshastraividyavriddhebhyah pratyaharyo yudhishthira
107.146
आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः
आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम्
Acharo bhutijanana acharah kirtivardhanah
Acharadvardhate hyayuracharo hantyalakshanam
107.147
आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते
आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते
Agamanam hi sarveshamacharah shreshtha uchyate
Acharaprabhavo dharmo dharmadayurvivardhate
107.148
एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत्
अनुकम्पता सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम्
Etadyashasyamayushyam svargyam svastyayanam mahat
Anukampata sarvavarnanbrahmana samudahritam