UtshovChapter 103
103.1
युधिष्ठिर उवाच
कथं स वै विपन्नश्च कथं वै पातितो भुवि
कथं चानिन्द्रतां प्राप्तस्तद्भवान्वक्तुमर्हति
Yudhishthira uvacha
Katham sa vai vipannashcha katham vai patito bhuvi
Katham chanindratam praptastadbhavanvaktumarhati
103.2
भीष्म उवाच
एवं तयोः संवदतोः क्रियास्तस्य महात्मनः
सर्वा एवाभ्यवर्तन्त या दिव्या याश्च मानुषाः
Bhishma uvacha
Evam tayoh sanvadatoh kriyastasya mahatmanah
Sarva evabhyavartanta ya divya yashcha manushah
103.3
तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि च
बलिकर्म च यच्चान्यदुत्सेकाश्च पृथग्विधाः
सर्वास्तस्य समुत्पन्ना देवराज्ञो महात्मनः
Tathaiva dipadanani sarvopakaranani cha
Balikarma cha yachchanyadutsekashcha prithagvidhah
Sarvastasya samutpanna devaragyo mahatmanah
103.4
देवलोके नृलोके च सदाचारा बुधैः स्मृताः
ते चेद्भवन्ति राजेन्द्र ऋध्यन्ते गृहमेधिनः
धूपप्रदानैर्दीपैश्च नमस्कारैस्तथैव च
Devaloke nriloke cha sadachara budhaih smritah
Te chedbhavanti rajendra ridhyante grihamedhinah
Dhupapradanairdipaishcha namaskaraistathaiva cha
103.5
यथा सिद्धस्य चान्नस्य द्विजायाग्रं प्रदीयते
बलयश्च गृहोद्देशे अतः प्रीयन्ति देवताः
Yatha siddhasya channasya dvijayagram pradiyate
Balayashcha grihoddeshe atah priyanti devatah
103.6
यथा च गृहिणस्तोषो भवेद्वै बलिकर्मणा
तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां स्म जायते
Yatha cha grihinastosho bhavedvai balikarmana
Tatha shataguna pritirdevatanam sma jayate
103.7
एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः
प्रशंसन्ति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम्
Evam dhupapradanam cha dipadanam cha sadhavah
Prashansanti namaskarairyuktamatmagunavaham
103.8
स्नानेनाद्भिश्च यत्कर्म क्रियते वै विपश्चिता
नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीयन्ति देवताः
गृह्याश्च देवताः सर्वाः प्रीयन्ते विधिनार्चिताः
Snanenadbhishcha yatkarma kriyate vai vipashchita
Namaskaraprayuktena tena priyanti devatah
Grihyashcha devatah sarvah priyante vidhinarchitah
103.9
इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुषः स नरेश्वरः
सुरेन्द्रत्वं महत्प्राप्य कृतवानेतदद्भुतम्
Ityetam buddhimasthaya nahushah sa nareshvarah
Surendratvam mahatprapya kritavanetadadbhutam
103.10
कस्यचित्त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते
सर्वमेतदवज्ञाय न चकारैतदीदृशम्
Kasyachittvatha kalasya bhagyakshaya upasthite
Sarvametadavagyaya na chakaraitadidrisham
103.11
ततः स परिहीणोऽभूत्सुरेन्द्रो बलिकर्मतः
धूपदीपोदकविधिं न यथावच्चकार ह
ततोऽस्य यज्ञविषयो रक्षोभिः पर्यबाध्यत
Tatah sa parihinobhutsurendro balikarmatah
Dhupadipodakavidhim na yathavachchakara ha
Tatosya yagyavishayo rakshobhih paryabadhyata
103.12
अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह
द्रुतं सरस्वतीकूलात्स्मयन्निव महाबलः
Athagastyamrishishreshtham vahanayajuhava ha
Drutam sarasvatikulatsmayanniva mahabalah
103.13
ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत्
निमीलयस्व नयने जटा यावद्विशामि ते
Tato bhrigurmahateja maitravarunimabravit
Nimilayasva nayane jata yavadvishami te
103.14
स्थाणुभूतस्य तस्याथ जटाः प्राविशदच्युतः
भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य ह
Sthanubhutasya tasyatha jatah pravishadachyutah
Bhriguh sa sumahatejah patanaya nripasya ha
103.15
ततः स देवराट्प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै
ततोऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यमाह विशां पते
Tatah sa devaratpraptastamrishim vahanaya vai
Tatogastyah surapatim vakyamaha visham pate
103.16
योजयस्वेन्द्र मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते
यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप
Yojayasvendra mam kshipram kam cha desham vahami te
Yatra vakshyasi tatra tvam nayishyami suradhipa
103.17
इत्युक्तो नहुषस्तेन योजयामास तं मुनिम्
भृगुस्तस्य जटासंस्थो बभूव हृषितो भृशम्
Ityukto nahushastena yojayamasa tam munim
Bhrigustasya jatasanstho babhuva hrishito bhrisham
103.18
न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा
वरदानप्रभावज्ञो नहुषस्य महात्मनः
Na chapi darshanam tasya chakara sa bhrigustada
Varadanaprabhavagyo nahushasya mahatmanah
103.19
न चुकोप स चागस्त्यो युक्तोऽपि नहुषेण वै
तं तु राजा प्रतोदेन चोदयामास भारत
Na chukopa sa chagastyo yuktopi nahushena vai
Tam tu raja pratodena chodayamasa bharata
103.20
न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट्
अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिरः
Na chukopa sa dharmatma tatah padena devarat
Agastyasya tada kruddho vamenabhyahanachchhirah
103.21
तस्मिञ्शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भृगुः
शशाप बलवत्क्रुद्धो नहुषं पापचेतसम्
Tasminshirasyabhihate sa jatantargato bhriguh
Shashapa balavatkruddho nahusham papachetasam
103.22
भृगुरुवाच
यस्मात्पदाहनः क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम्
तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पो भूत्वा सुदुर्मते
Bhriguruvacha
Yasmatpadahanah krodhachchhirasimam mahamunim
Tasmadashu mahim gachchha sarpo bhutva sudurmate
103.23
इत्युक्तः स तदा तेन सर्पो भूत्वा पपात ह
अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ
Ityuktah sa tada tena sarpo bhutva papata ha
Adrishtenatha bhriguna bhutale bharatarshabha
103.24
भृगुं हि यदि सोऽद्राक्षीन्नहुषः पृथिवीपते
न स शक्तोऽभविष्यद्वै पातने तस्य तेजसा
Bhrigum hi yadi sodrakshinnahushah prithivipate
Na sa shaktobhavishyadvai patane tasya tejasa
103.25
स तु तैस्तैः प्रदानैश्च तपोभिर्नियमैस्तथा
पतितोऽपि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत्
प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति
Sa tu taistaih pradanaishcha tapobhirniyamaistatha
Patitopi maharaja bhutale smritimanabhut
Prasadayamasa bhrigum shapanto me bhavediti
103.26
ततोऽगस्त्यः कृपाविष्टः प्रासादयत तं भृगुम्
शापान्तार्थं महाराज स च प्रादात्कृपान्वितः
Tatogastyah kripavishtah prasadayata tam bhrigum
Shapantartham maharaja sa cha pradatkripanvitah
103.27
भृगुरुवाच
राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुरूद्वहः
स त्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वान्तरधीयत
Bhriguruvacha
Raja yudhishthiro nama bhavishyati kurudvahah
Sa tvam mokshayita shapadityuktvantaradhiyata
103.28
अगस्त्योऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतोः
स्वमाश्रमपदं प्रायात्पूज्यमानो द्विजातिभिः
Agastyopi mahatejah kritva karyam shatakratoh
Svamashramapadam prayatpujyamano dvijatibhih
103.29
नहुषोऽपि त्वया राजंस्तस्माच्छापात्समुद्धृतः
जगाम ब्रह्मसदनं पश्यतस्ते जनाधिप
Nahushopi tvaya rajanstasmachchhapatsamuddhritah
Jagama brahmasadanam pashyataste janadhipa
103.30
तदा तु पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः
जगाम ब्रह्मसदनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत्
Tada tu patayitva tam nahusham bhutale bhriguh
Jagama brahmasadanam brahmane cha nyavedayat
103.31
ततः शक्रं समानाय्य देवानाह पितामहः
वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान्
स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गतः
Tatah shakram samanayya devanaha pitamahah
Varadananmama sura nahusho rajyamaptavan
Sa chagastyena kruddhena bhranshito bhutalam gatah
103.32
न च शक्यं विना राज्ञा सुरा वर्तयितुं क्वचित्
तस्मादयं पुनः शक्रो देवराज्येऽभिषिच्यताम्
Na cha shakyam vina ragya sura vartayitum kvachit
Tasmadayam punah shakro devarajyebhishichyatam
103.33
एवं संभाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम्
एवमस्त्विति संहृष्टाः प्रत्यूचुस्ते पितामहम्
Evam sambhashamanam tu devah partha pitamaham
Evamastviti sanhrishtah pratyuchuste pitamaham
103.34
सोऽभिषिक्तो भगवता देवराज्येन वासवः
ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं व्यरोचत
Sobhishikto bhagavata devarajyena vasavah
Brahmana rajashardula yathapurvam vyarochata
103.35
एवमेतत्पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात्
स च तैरेव संसिद्धो नहुषः कर्मभिः पुनः
Evametatpuravrittam nahushasya vyatikramat
Sa cha taireva sansiddho nahushah karmabhih punah
103.36
तस्माद्दीपाः प्रदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः
दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपप्रदायकः
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशा दीपदाश्च भवन्त्युत
Tasmaddipah pradatavyah sayam vai grihamedhibhih
Divyam chakshuravapnoti pretya dipapradayakah
Purnachandrapratikasha dipadashcha bhavantyuta
103.37
यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलते तावतीः समाः
रूपवान्धनवांश्चापि नरो भवति दीपदः
Yavadakshinimeshani jvalate tavatih samah
Rupavandhanavanshchapi naro bhavati dipadah