UtshovChapter 101
101.1
युधिष्ठिर उवाच
आलोकदानं नामैतत्कीदृशं भरतर्षभ
कथमेतत्समुत्पन्नं फलं चात्र ब्रवीहि मे
Yudhishthira uvacha
Alokadanam namaitatkidrisham bharatarshabha
Kathametatsamutpannam phalam chatra bravihi me
101.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
मनोः प्रजापतेर्वादं सुवर्णस्य च भारत
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Manoh prajapatervadam suvarnasya cha bharata
101.3
तपस्वी कश्चिदभवत्सुवर्णो नाम नामतः
वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे
Tapasvi kashchidabhavatsuvarno nama namatah
Varnato hemavarnah sa suvarna iti paprathe
101.4
कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्याये च परं गतः
बहून्स्ववंशप्रभवान्समतीतः स्वकैर्गुणैः
Kulashilagunopetah svadhyaye cha param gatah
Bahunsvavanshaprabhavansamatitah svakairgunaih
101.5
स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च
कुशलप्रश्नमन्योन्यं तौ च तत्र प्रचक्रतुः
Sa kadachinmanum vipro dadarshopasasarpa cha
Kushalaprashnamanyonyam tau cha tatra prachakratuh
101.6
ततस्तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते
रमणीये शिलापृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम्
Tatastau siddhasankalpau merau kanchanaparvate
Ramaniye shilaprishthe sahitau sannyashidatam
101.7
तत्र तौ कथयामास्तां कथा नानाविधाश्रयाः
ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम्
Tatra tau kathayamastam katha nanavidhashrayah
Brahmarshidevadaityanam purananam mahatmanam
101.8
सुवर्णस्त्वब्रवीद्वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रभुम्
हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुमर्हसि
Suvarnastvabravidvakyam manum svayambhuvam prabhum
Hitartham sarvabhutanam prashnam me vaktumarhasi
101.9
सुमनोभिर्यदिज्यन्ते दैवतानि प्रजेश्वर
किमेतत्कथमुत्पन्नं फलयोगं च शंस मे
Sumanobhiryadijyante daivatani prajeshvara
Kimetatkathamutpannam phalayogam cha shansa me
101.10
मनुरुवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
शुक्रस्य च बलेश्चैव संवादं वै समागमे
Manuruvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Shukrasya cha baleshchaiva sanvadam vai samagame
101.11
बलेर्वैरोचनस्येह त्रैलोक्यमनुशासतः
समीपमाजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः
Balervairochanasyeha trailokyamanushasatah
Samipamajagamashu shukro bhrigukulodvahah
101.12
तमर्घ्यादिभिरभ्यर्च्य भार्गवं सोऽसुराधिपः
निषसादासने पश्चाद्विधिवद्भूरिदक्षिणः
Tamarghyadibhirabhyarchya bhargavam sosuradhipah
Nishasadasane pashchadvidhivadbhuridakshinah
101.13
कथेयमभवत्तत्र या त्वया परिकीर्तिता
सुमनोधूपदीपानां संप्रदाने फलं प्रति
Katheyamabhavattatra ya tvaya parikirtita
Sumanodhupadipanam sampradane phalam prati
101.14
ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नमुत्तमम्
सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मवित्तम
प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद्भवान्वक्तुमर्हति
Tatah paprachchha daityendrah kavindram prashnamuttamam
Sumanodhupadipanam kim phalam brahmavittama
Pradanasya dvijashreshtha tadbhavanvaktumarhati
101.15
शुक्र उवाच
तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्मादनन्तरम्
एतस्मिन्नन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च
Shukra uvacha
Tapah purvam samutpannam dharmastasmadanantaram
Etasminnantare chaiva virudoshadhya eva cha
101.16
सोमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतले
अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तुल्यजातयः
Somasyatma cha bahudha sambhutah prithivitale
Amritam cha visham chaiva yashchanyastulyajatayah
101.17
अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च
मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः
Amritam manasah pritim sadyah pushtim dadati cha
Mano glapayate tivram visham gandhena sarvashah
101.18
अमृतं मङ्गलं विद्धि महद्विषममङ्गलम्
ओषध्यो ह्यमृतं सर्वं विषं तेजोऽग्निसंभवम्
Amritam mangalam viddhi mahadvishamamangalam
Oshadhyo hyamritam sarvam visham tejognisambhavam
101.19
मनो ह्लादयते यस्माच्छ्रियं चापि दधाति ह
तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः
Mano hladayate yasmachchhriyam chapi dadhati ha
Tasmatsumanasah prokta naraih sukritakarmabhih
101.20
देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः
तस्मात्सुमनसः प्रोक्ता यस्मात्तुष्यन्ति देवताः
Devatabhyah sumanaso yo dadati narah shuchih
Tasmatsumanasah prokta yasmattushyanti devatah
101.21
यं यमुद्दिश्य दीयेरन्देवं सुमनसः प्रभो
मङ्गलार्थं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप
Yam yamuddishya diyerandevam sumanasah prabho
Mangalartham sa tenasya prito bhavati daityapa
101.22
ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक्
ओषध्यो बहुवीर्याश्च बहुरूपास्तथैव च
Gyeyastugrashcha saumyashcha tejasvinyashcha tah prithak
Oshadhyo bahuviryashcha bahurupastathaiva cha
101.23
यज्ञियानां च वृक्षाणामयज्ञियान्निबोध मे
आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च
Yagyiyanam cha vrikshanamayagyiyannibodha me
Asurani cha malyani daivatebhyo hitani cha
101.24
राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः
पितॄणां मानुषाणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः
Rakshasanam suranam cha yakshanam cha tatha priyah
Pitrinam manushanam cha kanta yastvanupurvashah
101.25
वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः
अकण्टकाः कण्टकिन्यो गन्धरूपरसान्विताः
Vanya gramyashcheha tatha krishtoptah parvatashrayah
Akantakah kantakinyo gandharuparasanvitah
101.26
द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टोऽनिष्टश्च पुष्पजः
इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत्
Dvividho hi smrito gandha ishtonishtashcha pushpajah
Ishtagandhani devanam pushpaniti vibhavayet
101.27
अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः
तेषां पुष्पाणि देवानामिष्टानि सततं प्रभो
Akantakanam vrikshanam shvetaprayashcha varnatah
Tesham pushpani devanamishtani satatam prabho
101.28
जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च
गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद्विचक्षणः
Jalajani cha malyani padmadini cha yani cha
Gandharvanagayakshebhyastani dadyadvichakshanah
101.29
ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः
शत्रूणामभिचारार्थमथर्वसु निदर्शिताः
Oshadhyo raktapushpashcha katukah kantakanvitah
Shatrunamabhichararthamatharvasu nidarshitah
101.30
तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः
रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत्
Tikshnaviryastu bhutanam duralambhah sakantakah
Raktabhuyishthavarnashcha krishnashchaivopaharayet
101.31
मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याः
चारुरूपाः सुमनसो मानुषाणां स्मृता विभो
Manohridayanandinyo vimarde madhurashcha yah
Charurupah sumanaso manushanam smrita vibho
101.32
न तु श्मशानसंभूता न देवायतनोद्भवाः
संनयेत्पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च
Na tu shmashanasambhuta na devayatanodbhavah
Sannayetpushtiyukteshu vivaheshu rahahsu cha
101.33
गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानामुपपादयेत्
प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति
Girisanuruhah saumya devanamupapadayet
Prokshitabhyukshitah saumya yathayogam yathasmriti
101.34
गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद्यक्षराक्षसाः
नागाः समुपभोगेन त्रिभिरेतैस्तु मानुषाः
Gandhena devastushyanti darshanadyaksharakshasah
Nagah samupabhogena tribhiretaistu manushah
101.35
सद्यः प्रीणाति देवान्वै ते प्रीता भावयन्त्युत
संकल्पसिद्धा मर्त्यानामीप्सितैश्च मनोरथैः
Sadyah prinati devanvai te prita bhavayantyuta
Sankalpasiddha martyanamipsitaishcha manorathaih
101.36
देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च
अवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान्
Devah prinanti satatam manita manayanti cha
Avagyatavadhutashcha nirdahantyadhamannaran
101.37
अतऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम्
धूपांश्च विविधान्साधूनसाधूंश्च निबोध मे
Ataurdhvam pravakshyami dhupadanavidhau phalam
Dhupanshcha vividhansadhunasadhunshcha nibodha me
101.38
निर्यासः सरलश्चैव कृत्रिमश्चैव ते त्रयः
इष्टानिष्टो भवेद्गन्धस्तन्मे विस्तरतः शृणु
Niryasah saralashchaiva kritrimashchaiva te trayah
Ishtanishto bhavedgandhastanme vistaratah shrinu
101.39
निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु ते
गुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेषामिति निश्चयः
Niryasah sallakivarjya devanam dayitastu te
Gugguluh pravarastesham sarveshamiti nishchayah
101.40
अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम्
दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः
Aguruh sarinam shreshtho yaksharakshasabhoginam
Daityanam sallakijashcha kankshito yashcha tadvidhah
101.41
अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैः
फाणितासवसंयुक्तैर्मनुष्याणां विधीयते
Atha sarjarasadinam gandhaih parthivadaravaih
Phanitasavasanyuktairmanushyanam vidhiyate
101.42
देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्टिकरः स्मृतः
येऽन्ये वैहारिकास्ते तु मानुषाणामिति स्मृताः
Devadanavabhutanam sadyastushtikarah smritah
Yenye vaiharikaste tu manushanamiti smritah
101.43
य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवः
धूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः
Ya evoktah sumanasam pradane gunahetavah
Dhupeshvapi parigyeyasta eva pritivardhanah
101.44
दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम्
यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते
Dipadane pravakshyami phalayogamanuttamam
Yatha yena yada chaiva pradeya yadrishashcha te
101.45
ज्योतिस्तेजः प्रकाशश्चाप्यूर्ध्वगं चापि वर्ण्यते
प्रदानं तेजसां तस्मात्तेजो वर्धयते नृणाम्
Jyotistejah prakashashchapyurdhvagam chapi varnyate
Pradanam tejasam tasmattejo vardhayate nrinam
101.46
अन्धं तमस्तमिस्रं च दक्षिणायनमेव च
उत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते
Andham tamastamisram cha dakshinayanameva cha
Uttarayanametasmajjyotirdanam prashasyate
101.47
यस्मादूर्ध्वगमेतत्तु तमसश्चैव भेषजम्
तस्मादूर्ध्वगतेर्दाता भवेदिति विनिश्चयः
Yasmadurdhvagametattu tamasashchaiva bheshajam
Tasmadurdhvagaterdata bhavediti vinishchayah
101.48
देवास्तेजस्विनो यस्मात्प्रभावन्तः प्रकाशकाः
तामसा राक्षसाश्चेति तस्माद्दीपः प्रदीयते
Devastejasvino yasmatprabhavantah prakashakah
Tamasa rakshasashcheti tasmaddipah pradiyate
101.49
आलोकदानाच्चक्षुष्मान्प्रभायुक्तो भवेन्नरः
तान्दत्त्वा नोपहिंसेत न हरेन्नोपनाशयेत्
Alokadanachchakshushmanprabhayukto bhavennarah
Tandattva nopahinseta na harennopanashayet
101.50
दीपहर्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभः
दीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते
Dipaharta bhavedandhastamogatirasuprabhah
Dipapradah svargaloke dipamali virajate
101.51
हविषा प्रथमः कल्पो द्वितीयस्त्वौषधीरसैः
वसामेदोस्थिनिर्यासैर्न कार्यः पुष्टिमिच्छता
Havisha prathamah kalpo dvitiyastvaushadhirasaih
Vasamedosthiniryasairna karyah pushtimichchhata
101.52
गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे
दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः
Giriprapate gahane chaityasthane chatushpathe
Dipadata bhavennityam ya ichchhedbhutimatmanah
101.53
कुलोद्द्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छति
ज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता नरः सदा
Kuloddyoto vishuddhatma prakashatvam cha gachchhati
Jyotisham chaiva salokyam dipadata narah sada
101.54
बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान्कर्मफलोदयान्
देवयक्षोरगनृणां भूतानामथ रक्षसाम्
Balikarmasu vakshyami gunankarmaphalodayan
Devayakshoraganrinam bhutanamatha rakshasam
101.55
येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाः
राक्षसानेव तान्विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान्
Yesham nagrabhujo vipra devatatithibalakah
Rakshasaneva tanviddhi nirvashatkaramangalan
101.56
तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम्
शिरसा प्रणतश्चापि हरेद्बलिमतन्द्रितः
Tasmadagram prayachchheta devebhyah pratipujitam
Shirasa pranatashchapi haredbalimatandritah
101.57
गृह्या हि देवता नित्यमाशंसन्ति गृहात्सदा
बाह्याश्चागन्तवो येऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः
Grihya hi devata nityamashansanti grihatsada
Bahyashchagantavo yenye yaksharakshasapannagah
101.58
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा
ते प्रीताः प्रीणयन्त्येतानायुषा यशसा धनैः
Ito dattena jivanti devatah pitarastatha
Te pritah prinayantyetanayusha yashasa dhanaih
101.59
बलयः सह पुष्पैस्तु देवानामुपहारयेत्
दधिद्रप्सयुताः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः
Balayah saha pushpaistu devanamupaharayet
Dadhidrapsayutah punyah sugandhah priyadarshanah
101.60
कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम्
सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लेपनभूषिताः
Karya rudhiramansadhya balayo yaksharakshasam
Surasavapuraskara lajollepanabhushitah
101.61
नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताः
तिलान्गुडसुसंपन्नान्भूतानामुपहारयेत्
Naganam dayita nityam padmotpalavimishritah
Tilangudasusampannanbhutanamupaharayet
101.62
अग्रदाताग्रभोगी स्याद्बलवर्णसमन्वितः
तस्मादग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम्
Agradatagrabhogi syadbalavarnasamanvitah
Tasmadagram prayachchheta devebhyah pratipujitam
101.63
ज्वलत्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताः
ताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना
Jvalatyaharaho veshma yashchasya grihadevatah
Tah pujya bhutikamena prasritagrapradayina
101.64
इत्येतदसुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवः
सुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च
Ityetadasurendraya kavyah provacha bhargavah
Suvarnaya manuh praha suvarno naradaya cha
101.65
नारदोऽपि मयि प्राह गुणानेतान्महाद्युते
त्वमप्येतद्विदित्वेह सर्वमाचर पुत्रक
Naradopi mayi praha gunanetanmahadyute
Tvamapyetadviditveha sarvamachara putraka