UtshovChapter 10
10.1
युधिष्ठिर उवाच
मित्रसौहृदभावेन उपदेशं करोति यः
जात्यावरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा
Yudhishthira uvacha
Mitrasauhridabhavena upadesham karoti yah
Jatyavarasya rajarshe doshastasya bhavenna va
10.2
एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः
Etadichchhami tattvena vyakhyatum vai pitamaha
Sukshma gatirhi dharmasya yatra muhyanti manavah
10.3
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथागमम्
ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीद्यथा मया
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyami shrinu rajanyathagamam
Rishinam vadatam purvam shrutamasidyatha maya
10.4
उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित्
उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते
Upadesho na kartavyo jatihinasya kasyachit
Upadeshe mahandosha upadhyayasya bhashyate
10.5
निदर्शनमिदं राजञ्शृणु मे भरतर्षभ
दुरुक्तवचने राजन्यथा पूर्वं युधिष्ठिर
ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे
Nidarshanamidam rajanshrinu me bharatarshabha
Duruktavachane rajanyatha purvam yudhishthira
Brahmashramapade vrittam parshve himavatah shubhe
10.6
तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम्
बहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम्
Tatrashramapadam punyam nanavrikshaganayutam
Bahugulmalatakirnam mrigadvijanishevitam
10.7
सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्
व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपशोभितम्
Siddhacharanasanghushtam ramyam pushpitakananam
Vratibhirbahubhih kirnam tapasairupashobhitam
10.8
ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः
नियमव्रतसंपन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः
दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः
Brahmanaishcha mahabhagaih suryajvalanasannibhaih
Niyamavratasampannaih samakirnam tapasvibhih
Dikshitairbharatashreshtha yataharaih kritatmabhih
10.9
वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ
वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम्
Vedadhyayanaghoshaishcha naditam bharatarshabha
Valakhilyaishcha bahubhiryatibhishcha nishevitam
10.10
तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः
आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः
Tatra kashchitsamutsaham kritva shudro dayanvitah
Agato hyashramapadam pujitashcha tapasvibhih
10.11
तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः
वहतो विविधा दीक्षाः संप्रहृष्यत भारत
Tanstu drishtva muniganandevakalpanmahaujasah
Vahato vividha dikshah samprahrishyata bharata
10.12
अथास्य बुद्धिरभवत्तपस्ये भरतर्षभ
ततोऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत
Athasya buddhirabhavattapasye bharatarshabha
Tatobravitkulapatim padau sangrihya bharata
10.13
भवत्प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ
तन्मां त्वं भगवन्वक्तुं प्रव्राजयितुमर्हसि
Bhavatprasadadichchhami dharmam chartum dvijarshabha
Tanmam tvam bhagavanvaktum pravrajayitumarhasi
10.14
वर्णावरोऽहं भगवञ्शूद्रो जात्यास्मि सत्तम
शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे
Varnavaroham bhagavanshudro jatyasmi sattama
Shushrusham kartumichchhami prapannaya prasida me
10.15
कुलपतिरुवाच
न शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम्
आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव
Kulapatiruvacha
Na shakyamiha shudrena lingamashritya vartitum
Asyatam yadi te buddhih shushrushanirato bhava
10.16
भीष्म उवाच
एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृप
कथमत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मे परा च मे
विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः
Bhishma uvacha
Evamuktastu munina sa shudrochintayannripa
Kathamatra maya karyam shraddha dharme para cha me
Vigyatamevam bhavatu karishye priyamatmanah
10.17
गत्वाश्रमपदाद्दूरमुटजं कृतवांस्तु सः
तत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि च
निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवत्सुखम्
Gatvashramapadadduramutajam kritavanstu sah
Tatra vedim cha bhumim cha devatayatanani cha
Niveshya bharatashreshtha niyamasthobhavatsukham
10.18
अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु च
बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्
Abhishekanshcha niyamandevatayataneshu cha
Balim cha kritva hutva cha devatam chapyapujayat
10.19
संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः
नित्यं संनिहिताभिश्च ओषधीभिः फलैस्तथा
Sankalpaniyamopetah phalaharo jitendriyah
Nityam sannihitabhishcha oshadhibhih phalaistatha
10.20
अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान्
एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत्स तस्य वै
Atithinpujayamasa yathavatsamupagatan
Evam hi sumahankalo vyatyakramatsa tasya vai
10.21
अथास्य मुनिरागच्छत्संगत्या वै तमाश्रमम्
संपूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्पर्यतोषयत्
Athasya muniragachchhatsangatya vai tamashramam
Sampujya svagatenarshim vidhivatparyatoshayat
10.22
अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत्पर्यपृच्छत
ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः
Anukulah kathah kritva yathavatparyaprichchhata
Rishih paramatejasvi dharmatma sanyatendriyah
10.23
एवं स बहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ
सोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ
Evam sa bahushastasya shudrasya bharatarshabha
Sogachchhadashramamrishih shudram drashtum nararshabha
10.24
अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद्भरतर्षभ
पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु
Atha tam tapasam shudrah sobravidbharatarshabha
Pitrikaryam karishyami tatra menugraham kuru
10.25
बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ
शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत्
Badhamityeva tam vipra uvacha bharatarshabha
Shuchirbhutva sa shudrastu tasyarsheh padyamanayat
10.26
अथ दर्भांश्च वन्याश्च ओषधीर्भरतर्षभ
पवित्रमासनं चैव बृसीं च समुपानयत्
Atha darbhanshcha vanyashcha oshadhirbharatarshabha
Pavitramasanam chaiva brisim cha samupanayat
10.27
अथ दक्षिणमावृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम्
कृतामन्यायतो दृष्ट्वा ततस्तमृषिरब्रवीत्
Atha dakshinamavritya brisim paramashirshikam
Kritamanyayato drishtva tatastamrishirabravit
10.28
कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चोदङ्मुखः शुचिः
स च तत्कृतवाञ्शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत्
Kurushvaitam purvashirsham bhava chodanmukhah shuchih
Sa cha tatkritavanshudrah sarvam yadrishirabravit
10.29
यथोपदिष्टं मेधावी दर्भादींस्तान्यथातथम्
हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना
Yathopadishtam medhavi darbhadinstanyathatatham
Havyakavyavidhim kritsnamuktam tena tapasvina
10.30
ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थितः
पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह
Rishina pitrikarye cha sa cha dharmapathe sthitah
Pitrikarye krite chapi visrishtah sa jagama ha
10.31
अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ्शूद्रतापसः
वने पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन च तेन वै
अजायत महाराजराजवंशे महाद्युतिः
Atha dirghasya kalasya sa tapyanshudratapasah
Vane panchatvamagamatsukritena cha tena vai
Ajayata maharajarajavanshe mahadyutih
10.32
तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप्य ह
पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ
Tathaiva sa rishistata kaladharmamavapya ha
Purohitakule vipra ajato bharatarshabha
10.33
एवं तौ तत्र संभूतावुभौ शूद्रमुनी तदा
क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ
Evam tau tatra sambhutavubhau shudramuni tada
Kramena vardhitau chapi vidyasu kushalavubhau
10.34
अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिश्चितः
कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः
सख्ये चापि परा प्रीतिस्तयोश्चापि व्यवर्धत
Atharvavede vede cha babhuvarshih sunishchitah
Kalpaprayoge chotpanne jyotishe cha param gatah
Sakhye chapi para pritistayoshchapi vyavardhata
10.35
पितर्युपरते चापि कृतशौचः स भारत
अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः
अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः
Pitaryuparate chapi kritashauchah sa bharata
Abhishiktah prakritibhi rajaputrah sa parthivah
Abhishiktena sa rishirabhishiktah purohitah
10.36
स तं पुरोधाय सुखमवसद्भरतर्षभ
राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन्
Sa tam purodhaya sukhamavasadbharatarshabha
Rajyam shashasa dharmena prajashcha paripalayan
10.37
पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत्
उत्स्मयन्प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम्
एवं स बहुशो राजन्पुरोधसमुपाहसत्
Punyahavachane nityam dharmakaryeshu chasakrit
Utsmayanprahasachchapi drishtva raja purohitam
Evam sa bahusho rajanpurodhasamupahasat
10.38
लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्
उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमानभूत्
Lakshayitva purodhastu bahushastam naradhipam
Utsmayantam cha satatam drishtvasau manyumanabhut
10.39
अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः
कथाभिरनुकूलाभी राजानमभिरामयत्
Atha shunye purodhastu saha ragya samagatah
Kathabhiranukulabhi rajanamabhiramayat
10.40
ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ
वरमिच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते
Tatobravinnarendram sa purodha bharatarshabha
Varamichchhamyaham tvekam tvaya dattam mahadyute
10.41
राजोवाच
वराणां ते शतं दद्यां किमुतैकं द्विजोत्तम
स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव
Rajovacha
Varanam te shatam dadyam kimutaikam dvijottama
Snehachcha bahumanachcha nastyadeyam hi me tava
10.42
पुरोहित उवाच
एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टोऽसि पार्थिव
यद्ददासि महाराज सत्यं तद्वद मानृतम्
Purohita uvacha
Ekam vai varamichchhami yadi tushtosi parthiva
Yaddadasi maharaja satyam tadvada manritam
10.43
भीष्म उवाच
बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर
यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे
Bhishma uvacha
Badhamityeva tam raja pratyuvacha yudhishthira
Yadi gyasyami vakshyami ajananna tu sanvade
10.44
पुरोहित उवाच
पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत्
शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य माम्
Purohita uvacha
Punyahavachane nityam dharmakrityeshu chasakrit
Shantihomeshu cha sada kim tvam hasasi vikshya mam
10.45
सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया
कामया शापितो राजन्नान्यथा वक्तुमर्हसि
Savridam vai bhavati hi mano me hasata tvaya
Kamaya shapito rajannanyatha vaktumarhasi
10.46
भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यमकारणम्
कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे
Bhavyam hi karanenatra na te hasyamakaranam
Kautuhalam me subhrisham tattvena kathayasva me
10.47
राजोवाच
एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि
अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज
Rajovacha
Evamukte tvaya vipra yadavachyam bhavedapi
Avashyameva vaktavyam shrinushvaikamana dvija
10.48
पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम
जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु
Purvadehe yatha vrittam tannibodha dvijottama
Jatim smaramyaham brahmannavadhanena me shrinu
10.49
शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः
ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूर्द्विजसत्तम
Shudrohamabhavam purvam tapaso bhrishasanyutah
Rishirugratapastvam cha tadabhurdvijasattama
10.50
प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना
पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ
बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम
Priyata hi tada brahmanmamanugrahabuddhina
Pitrikarye tvaya purvamupadeshah kritonagha
Brisyam darbheshu havye cha kavye cha munisattama
10.51
एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः
अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम्
मत्कृते ह्युपदेशेन त्वया प्राप्तमिदं फलम्
Etena karmadoshena purodhastvamajayathah
Aham raja cha viprendra pashya kalasya paryayam
Matkrite hyupadeshena tvaya praptamidam phalam
10.52
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्प्रहसे त्वां द्विजोत्तम
न त्वां परिभवन्ब्रह्मन्प्रहसामि गुरुर्भवान्
Etasmatkaranadbrahmanprahase tvam dvijottama
Na tvam paribhavanbrahmanprahasami gururbhavan
10.53
विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मनः
जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै
Viparyayena me manyustena santapyate manah
Jatim smaramyaham tubhyamatastvam prahasami vai
10.54
एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम्
पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे
Evam tavogram hi tapa upadeshena nashitam
Purohitatvamutsrijya yatasva tvam punarbhave
10.55
इतस्त्वमधमामन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विज
गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम
Itastvamadhamamanyam ma yonim prapsyase dvija
Grihyatam dravinam vipra putatma bhava sattama
10.56
भीष्म उवाच
ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशः
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः
Bhishma uvacha
Tato visrishto ragya tu vipro dananyanekashah
Brahmanebhyo dadau vittam bhumim gramanshcha sarvashah
10.57
कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमः
तीर्थानि चाभिगत्वा वै दानानि विविधानि च
Krichchhrani chirtva cha tato yathoktani dvijottamah
Tirthani chabhigatva vai danani vividhani cha
10.58
दत्त्वा गाश्चैव विप्राणां पूतात्मा सोऽभवद्द्विजः
तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः
Dattva gashchaiva vipranam putatma sobhavaddvijah
Tameva chashramam gatva chachara vipulam tapah
10.59
ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम
संमतश्चाभवत्तेषामाश्रमेऽऽश्रमवासिनाम्
Tatah siddhim param prapto brahmano rajasattama
Sammatashchabhavatteshamashrameshramavasinam
10.60
एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः स नृपसत्तम
ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्वर्णावरे जने
Evam prapto mahatkrichchhramrishih sa nripasattama
Brahmanena na vaktavyam tasmadvarnavare jane
10.61
वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप
उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात्
Varjayedupadesham cha sadaiva brahmano nripa
Upadesham hi kurvano dvijah krichchhramavapnuyat
10.62
एषितव्यं सदा वाचा नृपेण द्विजसत्तमात्
न प्रवक्तव्यमिह हि किंचिद्वर्णावरे जने
Eshitavyam sada vacha nripena dvijasattamat
Na pravaktavyamiha hi kinchidvarnavare jane
10.63
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः
एतेषु कथयन्राजन्ब्राह्मणो न प्रदुष्यति
Brahmanah kshatriya vaishyastrayo varna dvijatayah
Eteshu kathayanrajanbrahmano na pradushyati
10.64
तस्मात्सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित्किंचिदग्रतः
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः
Tasmatsadbhirna vaktavyam kasyachitkinchidagratah
Sukshma gatirhi dharmasya durgyeya hyakritatmabhih
10.65
तस्मान्मौनानि मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः
दुरुक्तस्य भयाद्राजन्नानुभाषन्ति किंचन
Tasmanmaunani munayo diksham kurvanti chadritah
Duruktasya bhayadrajannanubhashanti kinchana
10.66
धार्मिका गुणसंपन्नाः सत्यार्जवपरायणाः
दुरुक्तवाचाभिहताः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम्
Dharmika gunasampannah satyarjavaparayanah
Duruktavachabhihatah prapnuvantiha dushkritam
10.67
उपदेशो न कर्तव्यः कदाचिदपि कस्यचित्
उपदेशाद्धि तत्पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात्
Upadesho na kartavyah kadachidapi kasyachit
Upadeshaddhi tatpapam brahmanah samavapnuyat
10.68
विमृश्य तस्मात्प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता
सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति वै
Vimrishya tasmatpragyena vaktavyam dharmamichchhata
Satyanritena hi krita upadesho hinasti vai
10.69
वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम्
स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात्
Vaktavyamiha prishtena vinishchitya viparyayam
Sa chopadeshah kartavyo yena dharmamavapnuyat
10.70
एतत्ते सर्वमाख्यातमुपदेशे कृते सति
महान्क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेत्क्वचित्
Etatte sarvamakhyatamupadeshe krite sati
Mahanklesho hi bhavati tasmannopadishetkvachit