UtshovChapter 94
94.1
वामदेव उवाच
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः
Vamadeva uvacha
Yatradharmam pranayate durbale balavattarah
Tam vrittimupajivanti ye bhavanti tadanvayah
94.2
राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम्
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति
Rajanamanuvartante tam papabhipravartakam
Avinitamanushyam tatkshipram rashtram vinashyati
94.3
यद्वृत्तिमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते
Yadvrittimupajivanti prakritisthasya manavah
Tadeva vishamasthasya svajanopi na mrishyate
94.4
साहसप्रकृतिर्यत्र कुरुते किंचिदुल्बणम्
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति
Sahasaprakritiryatra kurute kinchidulbanam
Ashastralakshano raja kshiprameva vinashyati
94.5
योऽत्यन्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः
Yotyantacharitam vrittim kshatriyo nanuvartate
Jitanamajitanam cha kshatradharmadapaiti sah
94.6
द्विषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे
यो न मानयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः
Dvishantam kritakarmanam grihitva nripati rane
Yo na manayate dveshatkshatradharmadapaiti sah
94.7
शक्तः स्यात्सुमुखो राजा कुर्यात्कारुण्यमापदि
प्रियो भवति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः
Shaktah syatsumukho raja kuryatkarunyamapadi
Priyo bhavati bhutanam na cha vibhrashyate shriyah
94.8
अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत्
नचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रियः प्रियमाचरेत्
Apriyam yasya kurvita bhuyastasya priyam charet
Nachirena priyah sa syadyopriyah priyamacharet
94.9
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः
न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत्
Mrishavadam pariharetkuryatpriyamayachitah
Na cha kamanna sanrambhanna dveshaddharmamutsrijet
94.10
नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत्
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः
Napatrapeta prashneshu nabhibhavyam giram srijet
Na tvareta na chasuyettatha sangrihyate parah
94.11
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्
न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन्
Priye natibhrisham hrishyedapriye na cha sanjvaret
Na muhyedarthakrichchhreshu prajahitamanusmaran
94.12
यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः
तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया
Yah priyam kurute nityam gunato vasudhadhipah
Tasya karmani sidhyanti na cha santyajyate shriya
94.13
निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह
Nivrittam pratikulebhyo vartamanamanupriye
Bhaktam bhajeta nripatistadvai vrittam satamiha
94.14
अप्रकीर्णेन्द्रियं प्राज्ञमत्यन्तानुगतं शुचिम्
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि
Aprakirnendriyam pragyamatyantanugatam shuchim
Shaktam chaivanuraktam cha yunjyanmahati karmani
94.15
एवमेव गुणैर्युक्तो यो न रज्यति भूमिपम्
भर्तुरर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि
Evameva gunairyukto yo na rajyati bhumipam
Bharturartheshvasuyantam na tam yunjita karmani
94.16
मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम्
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम्
Mudhamaindriyakam lubdhamanaryacharitam shatham
Anatitopadham hinsram durbuddhimabahushrutam
94.17
त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम्
कार्ये महति यो युञ्ज्याद्धीयते स नृपः श्रियः
Tyaktopattam madyaratam dyutastrimrigayaparam
Karye mahati yo yunjyaddhiyate sa nripah shriyah
94.18
रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते ध्रुवं च महदश्नुते
Rakshitatma tu yo raja rakshyanyashchanurakshati
Prajashcha tasya vardhante dhruvam cha mahadashnute
94.19
ये केचिद्भूमिपतयस्तान्सर्वानन्ववेक्षयेत्
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते
Ye kechidbhumipatayastansarvananvavekshayet
Suhridbhiranabhikhyataistena raja na rishyate
94.20
अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्
श्येनानुचरितैर्ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः
Apakritya balasthasya durasthosmiti nashvaset
Shyenanucharitairhyete nipatanti pramadyatah
94.21
दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः
Dridhamulastvadushtatma viditva balamatmanah
Abalanabhiyunjita na tu ye balavattarah
94.22
विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन्
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः
Vikramena mahim labdhva praja dharmena palayan
Ahave nidhanam kuryadraja dharmaparayanah
94.23
मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम्
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत्
Maranantamidam sarvam neha kinchidanamayam
Tasmaddharme sthito raja praja dharmena palayet
94.24
रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम्
मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही
Rakshadhikaranam yuddham tatha dharmanushasanam
Mantrachintyam sukham kale panchabhirvardhate mahi
94.25
एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम्
Etani yasya guptani sa raja rajasattama
Satatam vartamanotra raja bhunkte mahimimam
94.26
नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम्
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम्
Naitanyekena shakyani satatyenanvavekshitum
Eteshvaptanpratishthapya raja bhunkte mahim chiram
94.27
दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम्
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते प्रियम्
Dataram sanvibhaktaram mardavopagatam shuchim
Asantyaktamanushyam cha tam janah kurvate priyam
94.28
यस्तु निःश्रेयसं ज्ञात्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते
Yastu nihshreyasam gyatva gyanam tatpratipadyate
Atmano matamutsrijya tam lokonuvidhiyate
94.29
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते
शृणोति प्रतिकूलानि विमना नचिरादिव
Yorthakamasya vachanam pratikulyanna mrishyate
Shrinoti pratikulani vimana nachiradiva
94.30
अग्राम्यचरितां बुद्धिमत्यन्तं यो न बुध्यते
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः
Agramyacharitam buddhimatyantam yo na budhyate
Jitanamajitanam cha kshatradharmadapaiti sah
94.31
मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान्
स वै व्यसनमासाद्य गाधमार्तो न विन्दति
Mukhyanamatyanyo hitva nihinankurute priyan
Sa vai vyasanamasadya gadhamarto na vindati
94.32
यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्द्वेषान्नैवाभिमन्यते
अदृढात्मा दृढक्रोधो नास्यार्थो रमतेऽन्तिके
Yah kalyanagunangyatindveshannaivabhimanyate
Adridhatma dridhakrodho nasyartho ramatentike
94.33
अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति
Atha yo gunasampannanhridayasyapriyanapi
Priyena kurute vashyanshchiram yashasi tishthati
94.34
नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत्
प्रिये नातिभृशं हृष्येद्युज्येतारोग्यकर्मणि
Nakale pranayedarthannapriye jatu sanjvaret
Priye natibhrisham hrishyedyujyetarogyakarmani
94.35
के मानुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत्
Ke manurakta rajanah ke bhayatsamupashritah
Madhyasthadoshah ke chaishamiti nityam vichintayet
94.36
न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित्
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः
Na jatu balavanbhutva durbale vishvasetkvachit
Bharundasadrisha hyete nipatanti pramadyatah
94.37
अपि सर्वैर्गुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिनम्
अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद्धि विभिषेज्जनात्
Api sarvairgunairyuktam bhartaram priyavadinam
Abhidruhyati papatma tasmaddhi vibhishejjanat
94.38
एतां राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः
मनुष्यविजये युक्तो हन्ति शत्रूननुत्तमान्
Etam rajopanishadam yayatih smaha nahushah
Manushyavijaye yukto hanti shatrunanuttaman